امارات طی سالهای گذشته به مهمترین گره واسطهای تجارت خارجی ایران تبدیل شده است؛ جایگاهی که در دوران تحریم بخشی از مشکلات دسترسی ایران به بازارهای جهانی را برطرف کرد، اما در مقابل وابستگی عمیقی در حوزه حملونقل، خدمات مالی و زنجیره تأمین ایجاد کرد. نتیجه این وابستگی، انتقال بخش قابل توجهی از ارزش افزوده تجارت، درآمدهای لجستیکی و خدمات مالی به خارج از کشور بوده است.
اکنون با تغییرات ژئوپلیتیکی منطقه، گسترش همکاریهای اقتصادی ایران با کشورهای اوراسیا و بریکس و توسعه کریدورهای ترانزیتی، موضوع کاهش وابستگی به امارات بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه قرار گرفته است. با این حال، کارشناسان تأکید میکنند تحقق این هدف بدون اصلاح زیرساختهای بانکی، حملونقل و گمرکی امکانپذیر نخواهد بود.
بازطراحی تجارت خارجی مسیر جدید اقتصاد ایران
بررسی روند تجارت خارجی نشان میدهد بخش قابلتوجهی از کالاهای وارداتی ایران، حتی زمانی که مبدأ اصلی آنها چین، هند، اروپا یا روسیه است، ابتدا وارد بنادر امارات شده و پس از انجام فرآیندهای تجاری، بستهبندی مجدد یا تغییر اسناد، به مقصد ایران ارسال میشوند.
این فرآیند علاوه بر افزایش هزینههای حملونقل، بیمه، نقلوانتقال مالی و کارمزدهای واسطهای، موجب افزایش قیمت نهایی کالا در بازار داخلی شده است. با وجود این، کارشناسان معتقدند شکلگیری چنین ساختاری بیش از آنکه حاصل انتخاب فعالان اقتصادی باشد، نتیجه محدودیتهای ناشی از تحریم، ضعف روابط بانکی بینالمللی، محدودیتهای بیمهای و نبود مسیرهای مالی جایگزین است.
از سوی دیگر، تنشهای ژئوپلیتیکی سال ۲۰۲۶ و افزایش ریسکهای امنیتی در خلیج فارس، بار دیگر نشان داد تمرکز تجارت بر یک مسیر، اقتصاد کشور را در برابر شوکهای سیاسی و لجستیکی آسیبپذیر میکند؛ موضوعی که ضرورت بازآرایی نقشه تجارت خارجی ایران را دوچندان کرده است.
۵ محور کلیدی برای کاهش وابستگی تجاری به امارات
کاهش وابستگی به یک هاب تجاری صرفاً با تغییر مسیر کشتیها محقق نمیشود. تجربه اقتصادهای موفق نشان میدهد اصلاح ساختار تجارت خارجی نیازمند توسعه زیرساختهای بانکی، لجستیکی، گمرکی و تنوعبخشی به شرکای تجاری است. در کنار آن، استفاده از ظرفیت توافقهای منطقهای و افزایش رقابت در زنجیره واردات نیز میتواند هزینههای تجارت را کاهش داده و تابآوری اقتصاد را در برابر شوکهای خارجی افزایش دهد.
۱. اصلاح نظام پرداخت؛ مهمترین حلقه زنجیره تجارت: تا زمانی که بخش بزرگی از مبادلات مالی ایران از طریق واسطهها انجام شود، نقش امارات در تجارت خارجی پابرجا خواهد ماند. توسعه پیمانهای پولی، اتصال شبکههای بانکی و تسویه با ارزهای ملی میتواند هزینه مبادلات را کاهش دهد.
۲. توسعه کریدورهای ترانزیتی و بنادر: بندر چابهار، بنادر شمالی و تکمیل کریدور بینالمللی شمال–جنوب ظرفیت آن را دارند که مسیرهای جدیدی برای تجارت با هند، روسیه، آسیای مرکزی و کشورهای اوراسیا ایجاد کنند و سهم واسطههای منطقهای را کاهش دهند.
۳. افزایش تنوع شرکای تجاری: وابستگی به یک کشور، ریسک تجارت خارجی را افزایش میدهد. گسترش همکاری با هند، عمان، قزاقستان، روسیه، چین، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی میتواند انعطافپذیری اقتصاد ایران را تقویت کند.
۴. تقویت زیرساختهای لجستیکی و گمرکی: سرمایهگذاری در بنادر، توسعه حملونقل ریلی، کاهش زمان ترخیص کالا، هوشمندسازی گمرک و جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی از مهمترین پیشنیازهای تبدیل مزیت جغرافیایی ایران به مزیت اقتصادی است.
۵. حرکت از راهکارهای مقطعی به اصلاحات ساختاری: ابزارهایی مانند تهاتر کالا میتوانند در شرایط تحریمی بخشی از نیازهای تجاری را پاسخ دهند، اما جایگزین نظام بانکی بینالمللی نیستند. کاهش پایدار هزینه تجارت تنها از مسیر اصلاح ساختارهای مالی، حقوقی و تجاری امکانپذیر خواهد بود.
آیا ایران میتواند از سایه تجاری امارات خارج شود؟
کاهش وابستگی به امارات بیش از آنکه یک تصمیم سیاسی باشد، یک پروژه اقتصادی و زیرساختی است. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد ایجاد شبکهای متنوع از مسیرهای حملونقل، شرکای تجاری و ابزارهای مالی، مهمترین عامل افزایش تابآوری اقتصاد در برابر تحریمها و بحرانهای ژئوپلیتیکی است.
اگر توسعه کریدورهای ترانزیتی، اصلاح نظام بانکی، بهبود فضای کسبوکار، هوشمندسازی گمرک و جذب سرمایهگذاری همزمان پیش برود، ایران میتواند بخشی از هزینههای اضافی تجارت خارجی را کاهش داده و سهم بیشتری از ارزش افزوده زنجیره تجارت منطقهای را به اقتصاد خود بازگرداند. در غیر این صورت، امارات همچنان جایگاه خود را بهعنوان مهمترین هاب واسطهای تجارت ایران حفظ خواهد کرد؛ جایگاهی که سالانه میلیاردها دلار درآمد خدماتی و لجستیکی را از اقتصاد ایران دور میکند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟