بسته شدن تنگه هرمز در پاییز ۲۰۲۶، بازار انرژی اروپا را با یک تقاطع تاریخی در سمت عرضه مواجه کرده است. داده‌های بورس انرژی نشان می‌دهد قیمت عمده‌فروشی برق در آلمان با جهش ۶۰ درصدی نسبت به سال گذشته، از مرز ۱۸۰ یورو بر مگاوات‌ساعت عبور کرده و سطح پرشدگی مخازن گازی این قاره در محدوده ۷۱.۵ درصد (پایین‌ترین رقم در یک دهه اخیر) متوقف شده است. با این حال، تحمیل ۲۴ میلیارد یورو هزینه مازاد انرژی به اقتصاد اروپا، به جای توقف تولید، مکانیسم‌های انطباقی بازار را فعال کرده و سیاست‌گذاران را به شیفت تاکتیکی سمت زغال‌سنگ و ارتقای تاب‌آوری شبکه‌های تجدیدپذیر واداشته است.
به‌روزرسانی پاییز ۱۴۰۵: بررسی داده‌های لحظه‌ای نشان می‌دهد با وجود افت ۱۷ درصدی ظرفیت تولید گاز مایع قطر و کاهش عرضه خاورمیانه، شبکه برق اروپا در حال مدیریت بار پایه (Base Load) از طریق فعال‌سازی ظرفیت‌های رزرو سوخت جامد و بهینه‌سازی مصرف است.
انسداد هرمز چگونه بر زنجیره تامین انرژی اروپا اثر گذاشت؟
مکانیسم انتقال شوک در بازارهای بین‌المللی انرژی، مسیر علی روشنی را طی می‌کند:
اختلال در تنگه هرمز ← افت عرضه ال‌ان‌جی خاورمیانه (به‌ویژه قطر) ← کاهش سرعت تزریق گاز به مخازن اروپایی ← رشد شدید قیمت گاز (۸۸.۴ درصد) ← سرریز هزینه‌ها به قیمت نهایی برق ← فعال‌شدن ظرفیت‌های جایگزین برای حفظ پایداری شبکه.
طبق ارزیابی‌های موسسه چتم هاوس (Chatham House)، اگرچه اروپا تنها حدود ۱۰ درصد از گاز طبیعی مایع خود را مستقیماً از خلیج فارس وارد می‌کند، اما در هم‌تنیدگی بازارهای جهانی باعث شده تا این کاهش عرضه، حق بیمه کشتیرانی و قیمت پایه انرژی را در سراسر قاره سبز بالا ببرد. با این وجود، این فشار قیمتی بستری را فراهم کرده تا اتحادیه اروپا با سرعت بیشتری به سمت اصلاح ساختار مصرف خود حرکت کند؛ موضوعی که چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش تنگه هرمز؛ گلوگاه انرژی جهان به عنوان یک سناریوی محتمل برای تغییر نظم انرژی به آن پرداخته بود.
چرا کاهش ذخایر گازی به یک فرصت بازنگری تبدیل شد؟
داده‌های زیرساخت گاز اروپا (GIE) نشان می‌دهد سطح مخازن در پایان سپتامبر به ۷۱.۵ درصد رسیده که حدود ۱۵.۵ درصد پایین‌تر از میانگین پنج‌ساله است. برای رسیدن به حاشیه امن ۷۳ درصدی، اروپا نیازمند تامین ۵.۱ میلیارد متر مکعب گاز (معادل ۵۳ محموله ال‌ان‌جی) است.
این محدودیت در پر کردن مخازن، یک سیگنال اقتصادی سازنده برای سیاست‌گذاران اروپایی به همراه داشت: اتکای بیش از حد به گاز وارداتی، امنیت انرژی را شکننده می‌کند. این آگاهی، مسیر را برای تسریع پروژه‌های استراتژیک ذخیرهسازی هموار کرده است.
| متغیرهای کلیدی بازار انرژی اروپا | آخرین مقدار (پاییز ۲۰۲۶) | منبع برآورد |
| قیمت برق آلمان (تحویل ۲۰۲۷) | بیش از ۱۸۰ یورو/مگاوات‌ساعت | بلومبرگ |
| قیمت برق ایتالیا (سه‌ماهه چهارم) | بیش از ۲۰۰ یورو/مگاوات‌ساعت | S&P Global |
| سطح پرشدگی مخازن گاز اتحادیه | ۷۱.۵ درصد | GIE / Morningstar |
| هزینه مازاد واردات انرژی | ۲۴ میلیارد یورو | Chatham House |
| سهم تجدیدپذیرها در تولید برق | ۵۴.۱ درصد | یوروستات |
توجه (نکته داده‌ای): برآوردهای مربوط به قیمت آتی برق و میزان نیاز به محموله‌های گاز، مبتنی بر سناریوهای پایه هواشناسی (نرمال) است و با تغییرات جوی (میزان وزش باد و شدت سرما) انعطاف‌پذیر خواهد بود.
شیفت به سمت زغال‌سنگ؛ انعطاف‌پذیری استراتژیک در زمان شوک
در مواجهه با قیمت بالای گاز، صنعت برق اروپا یک چرخش تاکتیکی به سمت ارزان‌ترین سوخت در دسترس یعنی زغال‌سنگ داشته است. تحلیلگران موسسه ICIS تایید می‌کنند که برای نخستین بار از سال ۲۰۲۴، بهره‌برداری از نیروگاه‌های زغال‌سنگ و لیگنیت به‌طور میانگین از نیروگاه‌های گازی سودآورتر شده است.
انتظار می‌رود تولید برق از زغال‌سنگ طی شش ماه آینده ۲۵ درصد افزایش یابد. این اقدام اگرچه در کوتاه‌مدت با اهداف اقلیمی فاصله دارد، اما یک سپر دفاعی کارآمد برای جلوگیری از خاموشی صنایع و تامین گرمایش خانوارها محسوب می‌شود و نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری شبکه در برابر شوک‌های برون‌زا است.
تجدیدپذیرها چگونه از تعمیق فقر انرژی جلوگیری می‌کنند؟
افزایش قبوض انرژی، پدیده‌ای به نام «فقر انرژی» را برای حدود ۴۶ میلیون شهروند اروپایی تشدید کرده است. با این حال، سرمایه‌گذاری‌های گذشته در انرژی خورشیدی و بادی نقش یک ضربه‌گیر قدرتمند را ایفا کرده‌اند.
بر اساس مدل‌سازی موسسه بارینگا، اگر ظرفیت خورشیدی افزوده‌شده از سال ۲۰۲۱ وجود نداشت، میانگین قیمت عمده‌فروشی برق در تابستان ۲۰۲۶ حداقل ۳۰ درصد بالاتر از ارقام فعلی بود. این داده‌ها ثابت می‌کند که توسعه تجدیدپذیرها اقتصادی‌ترین راهکار برای حمایت از اقشار آسیب‌پذیر است؛ موضوعی که در گزارش اقتصاد انرژی‌های پاک و مهار تورم نیز به عنوان راهبرد خروج از تورم فسیلی تحلیل شده است.
پرسش‌های پرتکرار درباره بحران انرژی اروپا (۲۰۲۶)
انسداد تنگه هرمز چقدر به هزینه‌های انرژی اروپا افزوده است؟
طبق برآوردها، اختلال در این آبراه استراتژیک تاکنون باعث پرداخت حدود ۲۴ میلیارد یورو هزینه‌بهای مازاد برای واردات سوخت فسیلی توسط اتحادیه اروپا شده است.
وضعیت ذخایر گازی اروپا در آستانه زمستان چگونه است؟
سطح پرشدگی مخازن در محدوده ۷۱.۵ درصد قرار دارد که نسبت به سال‌های گذشته افت داشته است، اما برنامه‌ریزی برای جایگزینی سوخت (زغال‌سنگ) برای پوشش این کسری در حال انجام است.
چرا اروپا دوباره به استفاده از زغال‌سنگ روی آورده است؟
با عبور قیمت گاز از مرزهای اقتصادی، نیروگاه‌های زغال‌سنگ سودآوری بیشتری پیدا کرده‌اند. این یک شیفت تاکتیکی برای جبران افت تولید نیروگاه‌های گازی و جلوگیری از خاموشی شبکه است.
انرژی‌های تجدیدپذیر چه نقشی در این بحران داشته‌اند؟
با تامین بیش از ۵۴ درصد برق اروپا در ماه‌های گذشته، تجدیدپذیرها مانع از جهش بیشتر قیمت‌ها شدند. توسعه سریع این زیرساخت‌ها، اصلی‌ترین سپر اروپا در برابر شوک‌های آینده است.
جمع‌بندی؛ بحران امروز، کاتالیزور توسعه زیرساخت‌های فردا
افزایش قیمت برق و گاز در اروپا، بیش از آنکه یک بن‌بست اقتصادی باشد، یک زنگ بیدارباش برای تسریع در استقلال انرژی است. داده‌های نهادهایی چون یوریلکتریک نشان می‌دهد که اروپا برای مهار نوسانات مشابه، باید ظرفیت ذخیرهسازی خود را از ۶۴ گیگاوات فعلی به هدف ۲۰۰ گیگاواتی در سال ۲۰۳۰ برساند.
اگرچه استفاده موقت از زغال‌سنگ و فشارهای هزینه‌ای بر خانوارها، زمستان پیش رو را به یک آزمون سخت تبدیل کرده است، اما همین فشارها موتور محرک سرمایه‌گذاری‌های کلان در شبکه‌های هوشمند، باتری‌های مقیاس‌بزرگ و تنوع‌بخشی به زنجیره تامین ال‌ان‌جی خواهد شد. شوک هرمز به اقتصاد اروپا ثابت کرد که امنیت پایدار انرژی نیازمند زیرساخت‌های منعطف و عبور کامل از وابستگی به گذرگاه‌های پرخطر است؛ مسیری که با شتاب بیشتری در دستور کار این قاره قرار گرفته است.
منابع گزارش
Reuters | گزارش‌های تحلیلی وضعیت مخازن گاز و شیفت مصرف به سمت زغال‌سنگ
Bloomberg | داده‌های بورس انرژی و قیمت‌گذاری عمده‌فروشی برق آلمان
Eurostat | آمارهای رسمی فقر انرژی و سهم تجدیدپذیرها در اتحادیه اروپا
Chatham House | ارزیابی هزینه‌های ژئوپلیتیک و پیامدهای اقتصادی انسداد تنگه هرمز
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟