اختلال فنی در سامانه کنترل ترافیک هوایی بریتانیا، NATS، در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ شبکه پروازی این کشور را با یکی از بزرگترین اختلالهای سالهای اخیر مواجه کرد. برآوردهای اولیه از حدود ۱۳۰۰ لغو در روز نخست سخن میگفتند، اما تازهترین گزارش رویترز شمار لغوهای ناشی از این رخداد و پیامدهای آن را حدود ۲ هزار پرواز اعلام میکند. NATS گفته مشکل در سیستم پردازش دادههای پرواز رخ داده و ایمنی پروازها به خطر نیفتاده است. مدیرعامل این شرکت نیز حمله سایبری را رد کرده است. همزمانی این اختلال با تحریم ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی از سوی آمریکا و ارائه مقررات تازه تحریمی بریتانیا علیه ایران خبرساز شد، اما هیچ مدرکی رابطهای میان این رویدادها و نقص NATS نشان نمیدهد.
اختلال NATS چه زمانی آغاز شد و چه اتفاقی افتاد؟
اختلال در روز سهشنبه ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در زیرساخت کنترل ترافیک هوایی بریتانیا رخ داد. مرکز NATS در سوانویک نزدیک ساوتهمپتون با مشکل در سامانه پردازش اطلاعات و برنامههای پرواز روبهرو شد.
این نقص باعث شد ظرفیت کنترل ترافیک هوایی بهشدت محدود شود. فرودگاههای بزرگ بریتانیا از جمله هیترو، گاتویک، منچستر، استنستد و تعدادی دیگر با لغو و تأخیر گسترده پرواز مواجه شدند.
NATS بعداً اعلام کرد مشکل فنی برطرف شده و در هیچ مرحلهای ایمنی هواپیماها به خطر نیفتاده است؛ اما بازگرداندن شبکه پروازی به وضعیت عادی زمان بیشتری برد، زیرا موقعیت هواپیماها، خدمه و اسلاتهای پروازی از برنامه خارج شده بود.
رویترز؛ گزارش اولیه اختلال سیستم NATS در ۸ سپتامبر
چند پرواز در انگلیس لغو شد؟
در ساعات نخست، دادههای منتشرشده بر اساس Flightradar24 از حدود ۱۳۰۰ لغو پرواز در روز سهشنبه حکایت داشت و برای روز چهارشنبه نیز دهها تا صدها لغو دیگر ثبت شد.
اما تازهترین گزارش رویترز در ۹ سپتامبر ابعاد نهاییتر بحران را بزرگتر ارزیابی کرده و شمار پروازهای لغوشده ناشی از اختلال و اثرات زنجیرهای آن را حدود ۲ هزار پرواز اعلام کرده است.
| شاخص | رقم گزارششده | توضیح |
|---|---|---|
| لغوهای اولیه سهشنبه | حدود ۱۳۰۰ پرواز | برآورد اولیه بر پایه دادههای پروازی |
| لغوهای چهارشنبه در گزارشهای اولیه | حدود ۱۷۷ پرواز | ادامه اختلال زنجیره پروازی |
| ارزیابی تازه کل بحران | حدود ۲ هزار لغو | گزارش رویترز در ۹ سپتامبر |
| مسافران تحت تأثیر | صدها هزار نفر | برآورد رسانهها و صنعت هوانوردی |
| علت اعلامشده | خرابی فنی سیستم | NATS |
رویترز؛ گزارش ۹ سپتامبر درباره حدود ۲ هزار لغو و ادامه پیامدهای اختلال
آیا اختلال NATS حمله سایبری بود؟
طبق اطلاعات رسمی فعلی، خیر.
در ساعات اولیه اختلال، شایعاتی درباره احتمال حمله سایبری به زیرساخت هوانوردی بریتانیا در شبکههای اجتماعی و برخی رسانهها منتشر شد.
مارتین رولف، مدیرعامل NATS، بعداً اعلام کرد بررسیهای اولیه نشان نمیدهد این حادثه ناشی از حمله سایبری بوده باشد و NATS آن را یک مشکل فنی میداند.
مقامهای دولت بریتانیا نیز تا این مرحله نشانهای از حمله سایبری اعلام نکردهاند. بنابراین تا زمان پایان بررسی فنی، استفاده از عبارت «حمله سایبری به فرودگاههای انگلیس» بهعنوان خبر قطعی درست نیست.
دولت انگلیس چه واکنشی به بحران NATS نشان داد؟
پس از ادامه اختلال در روز چهارشنبه، دولت بریتانیا از NATS خواست ظرف یک هفته گزارش بررسی اولیه خود را درباره علت شکست سیستم ارائه کند.
هایدی الکساندر، وزیر حملونقل بریتانیا، پس از جلسه با مدیرعامل NATS گفت بر اساس اطلاعات موجود این حادثه سایبری نبوده و در عین حال تأکید کرد چنین اختلالی قابل پیشگیری بوده است.
سازمان هواپیمایی کشوری بریتانیا نیز قرار است بررسی مستقلی انجام دهد و نتیجه آن در ماههای آینده ارائه شود.
رویترز؛ مهلت یکهفتهای دولت بریتانیا به NATS
چرا یک نقص فنی میتواند هزاران پرواز را زمینگیر کند؟
سامانه کنترل ترافیک هوایی یک شبکه بههمپیوسته است. حتی اگر نقص اصلی چند ساعت طول بکشد، اثر آن میتواند تا روز بعد ادامه پیدا کند.
هواپیماها در فرودگاه اشتباه میمانند
هواپیمایی که به مقصد خود نرسیده یا پروازش لغو شده، برای پرواز بعدی در موقعیت برنامهریزیشده قرار ندارد.
خدمه از برنامه قانونی کار خارج میشوند
خلبان و خدمه کابین محدودیت ساعت کاری دارند و تأخیر طولانی میتواند باعث لغو پرواز بعدی آنها شود.
اسلات فرودگاهها به هم میریزد
هیترو، گاتویک و سایر فرودگاههای بزرگ ظرفیت محدودی دارند و بازیابی صدها اسلات ازدسترفته فوری نیست.
اثر زنجیرهای در شبکه اروپا ایجاد میشود
هواپیمایی که از لندن پرواز نمیکند، پرواز برگشت از مادرید، آمستردام یا پاریس را نیز ممکن است انجام ندهد.
این نخستین شکست بزرگ NATS نبود
NATS در سالهای گذشته نیز با اختلالهای بزرگ روبهرو بوده است. مهمترین نمونه اخیر در اوت ۲۰۲۳ رخ داد؛ زمانی که مشکل سیستم پردازش برنامه پرواز موج گستردهای از لغو و تأخیر ایجاد کرد.
بررسی مستقل سازمان هواپیمایی کشوری بریتانیا درباره حادثه ۲۰۲۳ بعداً اعلام کرد بیش از ۷۰۰ هزار مسافر تحت تأثیر قرار گرفته بودند؛ حدود ۳۰۰ هزار نفر به دلیل لغو پرواز، ۹۵ هزار نفر با تأخیر بیش از سه ساعت و صدها هزار نفر دیگر با تأخیرهای کوتاهتر مواجه شدند.
این بررسی همچنین درباره پیچیدگی معماری سیستم و وابستگی به برخی زیرساختهای قدیمی NATS نگرانیهایی مطرح کرده بود.
سازمان هواپیمایی کشوری بریتانیا؛ گزارش نهایی حادثه NATS در سال ۲۰۲۳
هزینه اقتصادی اختلال NATS چقدر است؟
رقم نهایی خسارت بحران سپتامبر ۲۰۲۶ هنوز مشخص نشده، اما رویترز گزارش داده زیان شرکتهای هواپیمایی به میلیونها پوند رسیده است.
هزینه فقط قیمت بلیت پروازهای لغوشده نیست. ایرلاینها باید هواپیما و خدمه را دوباره جابهجا کنند، برای برخی مسافران هتل و غذای اضطراری فراهم کنند، پرواز جایگزین بدهند و ظرفیت روزهای بعد را برای بازگرداندن شبکه مصرف کنند.
Ryanair و Wizz Air پس از حادثه خواستار اصلاح ساختاری NATS شدند و Ryanair حتی استعفای مدیرعامل این شرکت را مطالبه کرد.
رویترز؛ درخواست Ryanair و Wizz Air برای اصلاح NATS
همزمانی اختلال NATS با تحریم هواپیمایی ایران چه بود؟
در همان روزی که شبکه هوانوردی بریتانیا با اختلال NATS مواجه شد، وزارت خزانهداری آمریکا مرحله جدیدی از Operation Economic Outcast را علیه صنعت هوانوردی ایران اجرا کرد.
OFAC در ۸ سپتامبر ۳۶ هدف را تحریم کرد که در میان آنها ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی قرار داشتند. وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد این مرحله تقریباً همه ایرلاینهای فعال باقیمانده ایران را هدف قرار میدهد.
وزارت خزانهداری آمریکا؛ تحریم ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶
این اقدام بخشی از همان کارزاری است که چارسو اقتصاد در گزارش عملیات طرد اقتصادی چه کرد؟ پنج بخش طلا، کشتیرانی، هوانوردی، رمزارز و فناوری زیر فشار بررسی کرده است.
انگلیس همان روز چه تحریمهایی علیه ایران اعلام کرد؟
دولت بریتانیا نیز در ۸ سپتامبر مقررات تازهای برای گسترش تحریمهای ایران به پارلمان ارائه کرد.
این بسته شامل محدودیتهای مالی و تجاری گستردهتر و تشدید مقررات حملونقل، کشتیرانی و هوانوردی است. با این حال یک نکته زمانی مهم وجود دارد: طبق اطلاعیه رسمی دولت بریتانیا، بخشهای جدید این مقررات قرار است از ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ اجرایی شوند.
بنابراین ۸ سپتامبر را باید «روز ارائه و انتشار مقررات جدید» دانست، نه روز اجرای کامل آنها.
GOV.UK؛ بیانیه رسمی تحریمهای جدید ایران در ۸ سپتامبر
GOV.UK؛ زمان اجرای اصلاحات تحریمی از ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶
آیا میان تحریم ایران و اختلال NATS ارتباطی وجود دارد؟
تا این لحظه هیچ مدرک عمومی معتبری چنین رابطهای را نشان نمیدهد.
دو رویداد در یک روز رخ دادهاند، اما همزمانی زمانی به معنای رابطه علّی نیست. NATS علت اختلال را فنی اعلام کرده، مدیرعامل شرکت حمله سایبری را رد کرده و مقامهای دولت بریتانیا نیز شواهدی از حمله سایبری اعلام نکردهاند.
این تفکیک برای گزارش جنگ اقتصادی حیاتی است. میتوان همزمانی را تحلیل کرد، اما نمیتوان از آن نتیجه گرفت که اختلال NATS «پاسخ ایران» یا نتیجه تحریمها بوده است.
پس چرا همزمانی دو رویداد از نظر اقتصادی مهم است؟
اهمیت آن در رابطه علّی نیست؛ در نمایش دو نوع آسیبپذیری متفاوت است.
فشار اقتصادی روی هوانوردی ایران
هدف آمریکا بالا بردن هزینه قطعه، تعمیرات، بیمه، پرداخت، خدمات فرودگاهی و همکاری شرکتهای خارجی با ایرلاینهای ایرانی است.
آسیبپذیری زیرساختی اقتصاد بریتانیا
بحران NATS نشان داد یک نقص داخلی در زیرساخت دیجیتال کنترل پرواز نیز میتواند بدون هیچ حمله خارجی، هزاران پرواز و صدها هزار سفر را مختل کند.
انتقال هزینه از زیرساخت به اقتصاد واقعی
لغو پرواز به هزینه هتل، سوخت، نیروی انسانی، بیمه، اتصال تجاری و گردشگری تبدیل میشود. یعنی خرابی زیرساخت دیجیتال خیلی سریع یک مسئله اقتصادی میشود.
همین مفهوم انتقال هزینه از میدان ژئوپلیتیک و زیرساخت به اقتصاد غرب را در تحلیل چارسو اقتصاد درباره جنگ ایران چگونه اقتصاد آمریکا را کند کرد؟ نیز بررسی کردهایم.
مسافران پروازهای لغوشده چه حقوقی دارند؟
در قوانین بریتانیا، لغو یا تأخیر طولانی پرواز همچنان برای ایرلاین تعهداتی ایجاد میکند، حتی اگر علت اصلی یک «شرایط فوقالعاده» مانند اختلال کنترل ترافیک هوایی باشد.
پرواز جایگزین یا بازپرداخت
مسافر پرواز لغوشده معمولاً حق انتخاب میان استرداد وجه و انتقال به پرواز جایگزین را دارد.
غذا و اقامت
در تأخیرهای طولانی، شرکت هواپیمایی میتواند موظف به تأمین غذا، نوشیدنی و در صورت نیاز اقامت شبانه شود.
غرامت ثابت همیشه تضمینشده نیست
اگر حادثه در طبقه «شرایط فوقالعاده» قرار گیرد، ممکن است غرامت ثابت UK261 پرداخت نشود، هرچند حق مراقبت و پرواز جایگزین باقی میماند.
سازمان هواپیمایی کشوری بریتانیا؛ حقوق مسافران در لغو و تأخیر پرواز
سؤالات پرتکرار درباره اختلال NATS انگلیس
چند پرواز انگلیس لغو شد؟
دادههای اولیه از حدود ۱۳۰۰ لغو در روز نخست خبر میدادند، اما گزارش تازه رویترز شمار کلی لغوهای مرتبط با بحران را حدود ۲ هزار پرواز اعلام کرده است.
علت اختلال پروازهای انگلیس چه بود؟
NATS مشکل در سیستم پردازش دادههای پرواز را علت اعلام کرده است. بررسی رسمی دقیقتر همچنان ادامه دارد.
آیا فرودگاههای انگلیس هک شدند؟
تا آخرین اعلام رسمی، خیر. مدیرعامل NATS و مقامهای بریتانیایی حمله سایبری را رد کردهاند.
کدام فرودگاهها درگیر شدند؟
هیترو، گاتویک، منچستر، استنستد و چند فرودگاه دیگر با لغو و تأخیر قابل توجه مواجه شدند.
آیا اختلال NATS به تحریم ایران مربوط بود؟
هیچ مدرک عمومی چنین رابطهای را اثبات نکرده است. دو اتفاق در یک روز رخ دادند، اما NATS علت رویداد را نقص فنی اعلام کرده است.
آمریکا چند ایرلاین ایرانی را تحریم کرد؟
OFAC در ۸ سپتامبر ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را در قالب بستهای شامل ۳۶ هدف تحریم کرد.
جمعبندی؛ یک نقص فنی، حدود ۲ هزار لغو و پرسش دوباره درباره تابآوری NATS
اختلال NATS در ۸ سپتامبر صرفاً یک تأخیر چندساعته نبود. اثر زنجیرهای آن حدود ۲ هزار لغو پرواز ایجاد کرد، صدها هزار مسافر را درگیر کرد و بار دیگر تابآوری زیرساخت کنترل ترافیک هوایی بریتانیا را زیر سؤال برد.
روایت رسمی همچنان روشن است: علت، نقص فنی بوده و شواهدی برای حمله سایبری اعلام نشده است. دولت بریتانیا نیز تحقیقات فوری و سپس بررسی مستقل را آغاز کرده است.
همزمانی این رخداد با تحریم گسترده هوانوردی ایران از سوی آمریکا و اعلام مقررات جدید لندن از نظر سیاسی قابل توجه است؛ اما تبدیل این همزمانی به رابطه علّی فاقد سند است. ارزش تحلیلی ماجرا در جای دیگری است: هم هوانوردی ایران در برابر ابزار تحریم و هم شبکه هوانوردی بریتانیا در برابر نقص زیرساختی، میتوانند با یک نقطه شکست هزینههای سنگینی به اقتصاد منتقل کنند.
منابع
Reuters؛ اختلال اولیه NATS
اختلال سیستم کنترل ترافیک هوایی و اثر بر فرودگاههای بریتانیا
Reuters؛ آمار تازه و تحقیقات
وزارت خزانهداری آمریکا
دولت بریتانیا
دولت بریتانیا؛ زمان اجرای مقررات
UK Civil Aviation Authority
