افزایش ۱۰۰ درصدی ظرفیت پذیرش کامیون در مرز کلیدی دوغارون (از ۴۰۰ به ۸۰۰ دستگاه در روز)، نخستین دستاورد عملیاتی از تغییر پارادایم در گمرک ایران است. با امضای مصوبه ۱۶ مهرماه رئیس‌جمهور و تدوین یک دستورالعمل اجرایی شامل ۹ ماده و ۳۰ تبصره، اقتصاد ایران در مسیر گذار از «کنترل فیزیکی سنتی» به «مدیریت ریسک هوشمند» قرار گرفته است. این رویکرد تازه با ساماندهی ۲۵ مورد مجوز دستگاه‌های دولتی، لغو توقف دست‌وپگیر ۱۰ درصدی مواد اولیه و ایجاد مسیر سبز برای کالاهای کم‌ریسک، زنجیره تأمین واحدهای صنعتی را در برابر شوک‌های بوروکراتیک ایمن می‌کند و به‌طور مستقیم بر کاهش قیمت تمام‌شده کالا اثر می‌گذارد.
به‌روزرسانی [پاییز ۱۴۰۵]:
مصوبه اصلاح رویه‌های تجاری در ۱۶ مهرماه به تأیید بالاترین مقام اجرایی کشور رسیده است. هم‌اکنون تیم فنی گمرک در حال نهایی‌سازی دستورالعمل اجرایی آن است تا با تعیین تکلیف زمان‌بندی صدور مجوزها، به‌صورت یکپارچه در گمرکات سراسر کشور عملیاتی شود.
مدیریت ریسک چگونه جایگزین توقف فیزیکی در مرزها می‌شود؟
در اقتصاد لجستیک، زمان معادل سرمایه است. اصرار بر ارزیابی فیزیکی تمامی کالاها در نقطه صفر مرزی، سال‌هاست که به ایجاد صف‌های طولانی، رسوب کالا و تحمیل هزینه‌های سنگین انبارداری منجر شده بود. سیاست جدید گمرک، اتکا بر «مدیریت ریسک هوشمند» است.
مکانیسم این بهبود بسیار روشن است:
کاهش ایستگاه‌های کنترلی تکراری ← پذیرش ارزیابی مبدأ و پلمب گمرکی ← عبور کالاهای ایمن از مسیر سبز ← کاهش شدید خواب سرمایه و هزینه دموراژ ← کاهش هزینه نهایی واردات مواد اولیه.
بر اساس این رویه، تنها کالاهای پرریسک به اسکنرهای ایکس‌ری هدایت می‌شوند. چارسو اقتصاد پیش‌تر در تحلیل هزینه‌های پنهان رسوب کالا بر تورم تولیدکننده نشان داده بود که این مالیات پنهانِ ناشی از تأخیر، چگونه حاشیه سود کارآفرینان را می‌بلعد.
چرا لغو توقف ۱۰ درصدی مواد اولیه یک خبر عالی برای صنعت است؟
یکی از بزرگ‌ترین گره‌های کور تولید در رویه‌های پیشین، الزام به باقی ماندن ۱۰ درصد از کالای وارداتی در گمرک تا زمان تسویه کامل برخی اسناد بود. در یک خط تولید پیوسته، ترخیص ۹۰ درصد از مواد اولیه کافی نیست؛ توقف همان ۱۰ درصدِ باقی‌مانده می‌تواند به معنای خواب کامل چرخه تولید باشد. اصلاح این روند و تسهیل ترخیص کامل مواد اولیه خطوط تولید، سرمایه در گردش واحدهای صنعتی را به‌سرعت آزاد کرده و پویایی و سرعت را به کارخانه‌ها بازمی‌گرداند.
قوانین مبارزه با قاچاق چگونه به نفع بازرگانان انعطاف‌پذیر می‌شوند؟
یکی از موانع فعالیت روان بازرگانان رسمی، برخورد خشک و غیرمنعطف در مواجهه با خطاهای سهوی بوده است. تغییرات جزئی در وزن کالا یا تأخیرهای بسیار کوتاه پس از پایان مهلت ثبت سفارش، در گذشته به‌سرعت به پرونده‌های قضایی قاچاق تبدیل می‌شد. بخشنامه جدید با ایجاد امکان اصلاح اطلاعات و بررسی کارشناسی پیش از ارجاع حقوقی، امنیت روانی بازرگانان را تضمین می‌کند و ریسک‌های سیستماتیک تجارت رسمی را به‌شدت کاهش می‌دهد. این موضوع در بررسی‌های چارسو اقتصاد پیرامون اثر تسهیل تجارت بر رشد اقتصادی پسا‌تحریم نیز به‌عنوان یکی از پیش‌نیازهای رقابت‌پذیری مطرح شده بود.
بخش خصوصی چه نقشی در هوشمندسازی زیرساخت‌های مرزی ایفا می‌کند؟
توسعه زیرساخت‌های کنترلی نیازمند سرمایه‌گذاری کلان است. استقبال گمرک از ورود بخش خصوصی برای تأمین و استقرار تجهیزات مدرن مانند دستگاه‌های ایکس‌ری (X-Ray)، یک راهکار سازنده و برد-برد است. از یک سو بار مالی از دوش بودجه عمومی برداشته می‌شود و از سوی دیگر، سرعت ترخیص کالا با به‌کارگیری تکنولوژی‌های روزافزون، شتاب می‌گیرد.
جدول تغییرات ساختاری در رویه‌های تجاری مرزی
| شاخص عملیاتی | وضعیت پیشین (چالش‌ها) | چشم‌انداز بخشنامه جدید (دستاوردهای مثبت) |
| ظرفیت پذیرش کامیون مرزی | محدود (نمونه: ۴۰۰ دستگاه در دوغارون) | ارتقا یافته (۷۰۰ تا ۸۰۰ دستگاه در روز) |
| ارزیابی کالاهای وارداتی | توقف مرزی و نمونه‌برداری‌های مکرر | تکیه بر مدیریت ریسک، پلمب مبدأ و مسیر سبز |
| مجوزهای ترخیص (مانند ساتا) | زمان‌بر، نامشخص و ایجادکننده رسوب | تعیین زمان‌بندی قطعی و پایش سیستمی دستگاه‌ها |
| توزین کالا در مرز | استفاده مکرر از باسکول‌های مختلف | استانداردسازی و اتصال یکپارچه باسکول‌ها به سامانه گمرک |
| تجهیزات بازرسی امنیتی (ایکس‌ری) | کمبود منابع دولتی برای توسعه پایدار | استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاری و مشارکت بخش خصوصی |
پرسش‌های پرتکرار درباره تسهیل تجارت خارجی
بخشنامه جدید تسهیل تجارت چه زمانی در سراسر کشور اجرایی می‌شود؟
مصوبه اصلی در ۱۶ مهرماه تأیید شده و دستورالعمل اجرایی آن (شامل ۹ ماده و ۳۰ تبصره) در حال نهایی‌سازی است تا به‌زودی و به‌صورت یکپارچه در تمام گمرکات ابلاغ شود.
آیا ارزیابی کالاها در مرز به‌طور کامل متوقف می‌شود؟
خیر؛ کنترل‌ها هوشمند می‌شود. کالاهای ایمن با اتکا به پلمب مبدأ از مسیر سبز عبور می‌کنند و تنها محموله‌های پرریسک جهت ارزیابی دقیق‌تر به ایکس‌ری هدایت می‌شوند.
توقف ۱۰ درصدی مواد اولیه خطوط تولید چگونه حل می‌شود؟
اصرار بر نگه داشتن ۱۰ درصد از مواد اولیه در گمرک، مختل‌کننده تولید ارزیابی شده است و در رویه جدید، امکان ترخیص و رفع این گره اداری برای حفظ استمرار خطوط تولید فراهم می‌شود.
آیا امکان اصلاح اشتباهات در ثبت سفارش کالا وجود دارد؟
بله؛ یکی از نقاط قوت دستورالعمل جدید این است که در صورت مغایرت جزئی اطلاعات کالا با ثبت سفارش، امکان بررسی کارشناسی و اصلاح اسناد پیش از اتهام قاچاق فراهم شده است.
کد ساتا چیست و مشکل آن چگونه برطرف می‌شود؟
کد ساتا (سامانه تأمین ارز) مجوزی ضروری برای ترخیص است. گمرک در طرح جدید، برای دستگاه‌های صادرکننده این مجوزها مهلت زمانی مشخصی تعیین کرده تا از رسوب کالا جلوگیری شود.
جمع‌بندی؛ هوشمندسازی دیوان‌سالاری، پیش‌نیاز قطعی جهش تولید
تلاش برای تدوین دستورالعمل اجرایی روان‌سازی مرزها، نشان‌دهنده یک بلوغ مثبت در سیاست‌گذاری اقتصادی کشور است؛ گذار از این باور سنتی که «کنترل بیشتر معادل امنیت اقتصادی است» به این واقعیت مدرن که «تسهیل و سرعت، ضامن بقای تولید و رشد اقتصادی است». اقتصاد ایران در مسیر توسعه صادرات غیرنفتی، نیازمند حذف همین رویه‌های موازی و هوشمندسازی فرآیندهاست.
ابتکاراتی نظیر اتصال سامانه‌های توزین به گمرک، زمان‌سنجی دقیق صدور مجوزها و دعوت از بخش خصوصی برای توسعه تجهیزات، نه‌تنها گلوگاه‌های توقف را از بین می‌برد، بلکه با کاهش چشمگیر هزینه‌های مبادلاتی، فضای بسیار مساعدی برای رقابت‌پذیری کالای ایرانی در بازارهای منطقه‌ای خلق می‌کند. با هم‌افزایی اتاق بازرگانی و دولت، گمرک ایران می‌تواند به یکی از چابک‌ترین حلقه‌های زنجیره ارزش در اقتصاد خاورمیانه تبدیل شود.
منابع گزارش
گمرک جمهوری اسلامی ایران (IRICA) | بخشنامه‌ها و رویه‌های اجرایی تسهیل ترخیص کالا
اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران | نظرات بخش خصوصی و کمیسیون‌های تخصصی درباره رفع موانع تجاری
World Customs Organization (WCO) | استانداردهای جهانی مدیریت هوشمند ریسک و تسهیل تجارت بین‌الملل
World Bank | Logistics Performance Index (LPI) | شاخص‌های عملکرد لجستیک جهانی و اهمیت زمان ترخیص در مرزها
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟