بازار جهانی نفت با آسیب به خط لوله راهبردی شرقـغرب عربستان، یکی از مهمترین مسیرهای جایگزین تنگه هرمز را موقتاً از دست داده است. تازهترین گزارشها نشان میدهد سه ایستگاه پمپاژ این خط لوله در حملات پهپادی سپتامبر ۲۰۲۶ آسیب دیدهاند؛ مسیری که پیش از حمله روزانه حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه نفت را از شرق عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل میکرد. همزمان، کاهش جریان مسیرهای جایگزین هرمز و افت بیش از ۵۰۰ میلیون بشکهای ذخایر مشاهدهشده جهانی از فوریه، حاشیه امن بازار در برابر شوک عرضه بعدی را محدودتر کرده است.
بهروزرسانی ۳۰ شهریور ۱۴۰۵: بررسی تصاویر ماهوارهای و گزارش منابع صنعتی نشان داده است که در حمله به خط لوله شرقـغرب عربستان سه ایستگاه پمپاژ آسیب دیدهاند. در تازهترین گزارشها هنوز زمان رسمی بازگشت کامل خط لوله از سوی آرامکو اعلام نشده، اما منابع صنعتی از تلاش برای راهاندازی بخشی از ظرفیت و احتمال نیاز به چند هفته برای بازیابی کامل خبر دادهاند.
چه اتفاقی برای خط لوله شرقـغرب عربستان افتاد؟
عربستان سعودی پس از حملات پهپادی ۱۰ سپتامبر، فعالیت خط لوله راهبردی شرقـغرب را متوقف کرد. وزارت انرژی عربستان اعلام کرد این تصمیم پس از حملات به تأسیسات خط لوله در مناطق ریاض و مدینه و برای ارزیابی ایمنی زیرساخت اتخاذ شده است.
ارزیابیهای بعدی اهمیت حادثه را بیشتر کرد. رویترز در ۱۷ سپتامبر به نقل از منابع صنعتی و با استناد به تصاویر ماهوارهای گزارش داد که سه ایستگاه پمپاژ این شبکه آسیب دیدهاند؛ یک ایستگاه بیشتر از آنچه در ارزیابیهای اولیه مطرح شده بود.
خط لوله شرقـغرب حدود ۱۲۰۰ کیلومتر طول دارد و مناطق نفتخیز شرق عربستان را به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ متصل میکند. اهمیت آن فقط برای عربستان نیست؛ این خط یکی از معدود زیرساختهایی است که میتواند بخشی از نفت عربستان را بدون عبور از تنگه هرمز به بازار جهانی برساند.
خط لوله عربستان چه مقدار نفت جابهجا میکرد؟
طبق گزارشهای رویترز، این خط پیش از حمله حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه نفت در روز جابهجا میکرد. ظرفیت اسمی شبکه بیشتر از جریان عملیاتی اخیر است، اما در شرایط محدودیت تردد از هرمز، میزان نفتی که عملاً از این مسیر عبور میکرد برای بازار اهمیت بیشتری از ظرفیت اسمی آن دارد.
| شاخص | آخرین وضعیت قابل اتکا | منبع |
|---|---|---|
| طول خط لوله شرقـغرب | حدود ۱۲۰۰ کیلومتر | رویترز / منابع سعودی |
| جریان عملیاتی پیش از حمله | حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه در روز | رویترز |
| ایستگاههای پمپاژ آسیبدیده | ۳ ایستگاه | رویترز، ۱۷ سپتامبر |
| مقصد اصلی خط | بندر ینبع در دریای سرخ | رویترز / وزارت انرژی عربستان |
| وضعیت پس از حمله | توقف فعالیت و تلاش برای بازیابی تدریجی ظرفیت | رویترز |
| برآورد بازگشت کامل | حدود ۵ تا ۶ هفته در برخی برآوردهای صنعتی؛ بدون اعلام رسمی نهایی آرامکو | رویترز |
چرا توقف این خط لوله برای بازار جهانی نفت مهم است؟
اهمیت این حادثه زمانی روشنتر میشود که آن را در کنار محدودیت تنگه هرمز قرار دهیم. خط لوله شرقـغرب اساساً یکی از ابزارهای راهبردی عربستان برای انتقال نفت از خلیج فارس به دریای سرخ بدون عبور از هرمز است.
بنابراین بازار با یک اختلال معمول در یک خط لوله روبهرو نیست؛ بخشی از زیرساختی آسیب دیده که قرار بود هنگام اختلال در مهمترین گلوگاه نفتی جهان نقش مسیر جایگزین را بازی کند.
برای درک اهمیت این مسئله، گزارش تحلیلی چارسو اقتصاد درباره تنگه هرمز و جایگاه آن بهعنوان گلوگاه انرژی جهان نشان میدهد چرا ظرفیت خطوط لوله موجود نمیتواند بهطور کامل جای عبور نفت از هرمز را بگیرد.
مسیرهای جایگزین هرمز چقدر نفت منتقل میکنند؟
آژانس بینالمللی انرژی در تازهترین تحلیل خود اعلام کرده است که با محدود شدن عبور نفت از تنگه هرمز، عربستان سعودی و امارات بخش بیشتری از صادرات خود را به مسیرهای جایگزین منتقل کردند.
صادرات از بندر ینبع عربستان و بندر فجیره امارات از حدود ۴.۱ میلیون بشکه در روز در فوریه به رکورد ۷.۸ میلیون بشکه در روز در ژوئن رسید. اما تشدید ناامنی در دریای سرخ این جریان را در اوت به حدود ۵.۵ میلیون بشکه در روز کاهش داد.
یعنی پیش از آنکه خط لوله شرقـغرب از مدار خارج شود، جریان مسیرهای جایگزین نسبت به اوج ژوئن حدود ۲.۳ میلیون بشکه در روز کاهش یافته بود.
IEA برآورد میکند افزایش استفاده از این مسیرهای دورزننده از آغاز بحران بیش از ۵۰۰ میلیون بشکه نفت، معادل متوسط حدود ۲.۸ میلیون بشکه در روز، از کاهش جریان نفت از هرمز را جبران کرده بود. توقف خط لوله عربستان اکنون همین سازوکار جبرانی را نیز محدود کرده است.
هرمز همچنان قابل جایگزینی نیست
دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی در روز از تنگه هرمز عبور میکرد؛ حجمی معادل حدود یکپنجم مصرف جهانی مایعات نفتی و تقریباً یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان.
در مقابل، EIA ظرفیت قابل استفاده خط لوله شرقـغرب عربستان و خط لوله ابوظبی امارات برای دور زدن هرمز را در مجموع حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز برآورد کرده بود.
این مقایسه یک نکته اساسی را روشن میکند: حتی در شرایطی که تمام مسیرهای جایگزین بدون اختلال فعالیت کنند، خطوط لوله موجود نمیتوانند تمام جریان نفت تنگه هرمز را جایگزین کنند.
دریای سرخ دومین لایه ریسک بازار نفت شده است
مشکل بازار فقط خروج موقت خط لوله شرقـغرب نیست. نفتی که از این خط به ینبع میرسد باید از شبکه حملونقل دریای سرخ وارد بازارهای مقصد شود؛ منطقهای که خود با افزایش ریسک امنیتی، هزینه حمل و محدودیتهای کشتیرانی روبهرو شده است.
به همین دلیل، فشار همزمان بر هرمز، خط لوله شرقـغرب و مسیر دریای سرخ میتواند انعطاف زنجیره صادرات نفت خلیج فارس را کاهش دهد.
چارسو اقتصاد پیشتر در گزارش انسداد تنگه بابالمندب و شوک احتمالی آن به بازار انرژی بررسی کرده بود که چرا محدودیت این آبراه میتواند مسیر ینبع را نیز با چالش روبهرو کند.
همچنین در تحلیل محاصره دریایی یمن و فشار آن بر اقتصاد عربستان، نقش انتقال صادرات سعودی به مسیر دریای سرخ و آسیبپذیری این راهبرد بررسی شده است.
ذخایر جهانی نفت هم کاهش بیشتری پیدا کردهاند
یکی از مهمترین اصلاحات نسبت به ارزیابیهای قبلی بازار مربوط به ذخایر جهانی است. گزارش اوت IEA نشان داده بود ذخایر مشاهدهشده جهانی در ژوئیه ۶۹ میلیون بشکه کاهش یافته و به کمتر از ۷.۹ میلیارد بشکه رسیده است.
اما گزارش سپتامبر تصویر تازهتری ارائه میدهد: ذخایر مشاهدهشده جهانی در ماه اوت ۹۵ میلیون بشکه دیگر کاهش یافت و مجموع افت ذخایر از فوریه به ۵۰۷ میلیون بشکه، معادل متوسط حدود ۲.۸ میلیون بشکه در روز رسید.
| شاخص بازار نفت | مقدار | دوره |
|---|---|---|
| افت ذخایر جهانی در ژوئیه | ۶۹ میلیون بشکه | ژوئیه ۲۰۲۶ |
| افت ذخایر جهانی در اوت | ۹۵ میلیون بشکه | اوت ۲۰۲۶ |
| افت تجمعی ذخایر از فوریه | ۵۰۷ میلیون بشکه | فوریه تا اوت ۲۰۲۶ |
| کاهش تولید جهانی در اوت | ۱.۶ میلیون بشکه در روز نسبت به ماه قبل | اوت ۲۰۲۶ |
| تولید جهانی نفت | ۱۰۰.۱ میلیون بشکه در روز | اوت ۲۰۲۶ |
این افت ذخایر به معنی تمامشدن ذخایر اضطراری نیست، اما نشان میدهد بازار طی ماههای گذشته بخشی از ضربه اختلال عرضه را با برداشت از موجودیها جذب کرده است. در نتیجه ادامه کاهش ذخایر، توان جذب شوکهای بعدی بدون واکنش شدیدتر قیمت را محدود میکند.
اختلال خط لوله عربستان به اروپا هم رسیده است
اثر حادثه دیگر فقط یک ریسک نظری نیست. رویترز در ۱۸ سپتامبر به نقل از بلومبرگ گزارش داد آرامکو به دستکم دو پالایشگاه اروپایی اطلاع داده است که بخشی از تحویل نفت خام برنامهریزیشده برای اکتبر متوقف خواهد شد.
بر اساس همین گزارش، شرکتهایی از جمله پالایشگر لهستانی Orlen برای جایگزینی محمولههای از دسترفته به دنبال نفت خام دریای شمال رفتهاند. این اتفاق نشان میدهد اختلال ینبع وارد زنجیره واقعی تأمین پالایشگاهها شده و خریداران مجبور به یافتن منابع جایگزین شدهاند.
آیا خط لوله عربستان بهزودی دوباره فعال میشود؟
در زمان این بهروزرسانی، اعلام رسمی مبنی بر بازگشت کامل خط لوله به ظرفیت عادی منتشر نشده است. منابع صنعتی به رویترز گفتهاند تعمیر کامل برخی آسیبها ممکن است حدود پنج تا شش هفته زمان ببرد، هرچند امکان بازگشت بخشی از ظرفیت زودتر از آن مطرح شده است.
گزارشهای بازار همچنین از تلاش آرامکو برای دور زدن بخش آسیبدیده و بازیابی تدریجی ظرفیت حکایت دارند. به همین دلیل، دو متغیر باید جداگانه دنبال شوند: زمان شروع مجدد جریان نفت و زمان بازگشت خط لوله به ظرفیت کامل. این دو الزاماً یک تاریخ ندارند.
کاهش تقاضا بخشی از فشار بازار نفت را خنثی میکند
تمام متغیرهای بازار به سمت افزایش قیمت حرکت نمیکنند. آژانس بینالمللی انرژی همچنان انتظار دارد تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کند.
تولیدکنندگان خارج از خلیج فارس، بهویژه در قاره آمریکا، نیز بخشی از کاهش عرضه خاورمیانه را جبران میکنند. همین موضوع همراه با ذخایر تجاری و اضطراری مانع از آن میشود که هر بشکه کاهش عرضه الزاماً به همان نسبت به جهش قیمت تبدیل شود.
عامل افزایشی: اختلال مسیرهای جایگزین
کاهش جریان ینبع و فجیره و توقف خط لوله شرقـغرب، توان بازار برای دور زدن هرمز را محدود کرده است.
عامل افزایشی: کاهش ذخایر
ذخایر مشاهدهشده جهانی از فوریه تا پایان اوت بیش از ۵۰۰ میلیون بشکه کاهش یافتهاند.
عامل افزایشی: ریسک دریای سرخ
ناامنی مسیرهای دریای سرخ هزینه و پیچیدگی انتقال نفت از ینبع را افزایش داده است.
عامل کاهشی: افت تقاضای جهانی
IEA برای کل سال ۲۰۲۶ کاهش ۱.۶ میلیون بشکهای تقاضای روزانه را پیشبینی کرده است.
عامل کاهشی: عرضه خارج از خلیج فارس
افزایش تولید در برخی کشورهای قاره آمریکا بخشی از افت عرضه خاورمیانه را جبران میکند.
آیا حاشیه امن بازار جهانی نفت واقعاً کاهش یافته است؟
دادههای موجود نشان میدهد پاسخ بیش از آنکه به یک شاخص وابسته باشد، حاصل همزمانی چند محدودیت است. بازار جهانی هنوز نفت دریافت میکند، تولید خارج از منطقه ادامه دارد و بخشی از ذخایر نیز قابل استفاده است؛ بنابراین نمیتوان از توقف کامل عرضه سخن گفت.
اما در سمت دیگر معادله، یکی از بزرگترین مسیرهای جایگزین هرمز آسیب دیده، جریان ینبع و فجیره از اوج ژوئن پایین آمده، ریسک دریای سرخ افزایش یافته و ذخایر مشاهدهشده جهانی نیز بیش از ۵۰۰ میلیون بشکه نسبت به فوریه کاهش یافته است.
به همین دلیل، مسئله اصلی بازار نفت اکنون فقط میزان عرضه از دسترفته نیست، بلکه کاهش تعداد گزینههایی است که در صورت وقوع شوک بعدی میتوانند جای عرضه مختلشده را بگیرند.
در چنین شرایطی، وضعیت خط لوله شرقـغرب عربستان به یک شاخص مهم برای بازار تبدیل شده است. بازگشت سریع بخشی از ظرفیت میتواند فشار کوتاهمدت را کاهش دهد؛ اما طولانیشدن تعمیرات یا حمله جدید به زیرساختهای نفتی و مسیرهای دریایی میتواند دوباره توازن شکننده عرضه را تحت فشار قرار دهد.
سوالات پرتکرار درباره خط لوله عربستان و بازار نفت
خط لوله شرقـغرب عربستان چیست؟
خط لولهای حدود ۱۲۰۰ کیلومتری است که نفت مناطق شرقی عربستان را به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل میکند و امکان صادرات بخشی از نفت سعودی بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم میسازد.
چند ایستگاه خط لوله عربستان آسیب دیده است؟
طبق تازهترین گزارش رویترز و بررسی تصاویر ماهوارهای، سه ایستگاه پمپاژ خط لوله شرقـغرب در حملات سپتامبر ۲۰۲۶ آسیب دیدهاند.
خط لوله عربستان چه مقدار نفت منتقل میکرد؟
پیش از حمله، جریان عملیاتی این مسیر حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه در روز گزارش شده بود؛ هرچند ظرفیت اسمی خط لوله بالاتر است.
آیا خط لوله عربستان جای تنگه هرمز را میگیرد؟
خیر. حجم نفت عبوری از هرمز بسیار بیشتر از ظرفیت خطوط لوله جایگزین عربستان و امارات است؛ بنابراین این خطوط تنها میتوانند بخشی از جریان مختلشده هرمز را جبران کنند.
تعمیر خط لوله شرقـغرب عربستان چقدر طول میکشد؟
زمان رسمی نهایی از سوی آرامکو اعلام نشده است. منابع صنعتی از احتمال بازگشت بخشی از ظرفیت در زمانی کوتاهتر و نیاز به حدود پنج تا شش هفته برای تعمیر کامل سخن گفتهاند.
اختلال خط لوله عربستان چه اثری بر قیمت نفت دارد؟
اختلال این مسیر ریسک عرضه را افزایش میدهد، اما جهت قیمت نفت تنها به این خط لوله وابسته نیست و متغیرهایی مانند تقاضای جهانی، ذخایر، تولید سایر کشورها، وضعیت هرمز و امنیت دریای سرخ نیز تعیینکنندهاند.
منابع
آژانس بینالمللی انرژی؛ گزارش بازار نفت سپتامبر ۲۰۲۶
آژانس بینالمللی انرژی؛ تحلیل مسیرهای جایگزین عرضه نفت
رویترز؛ آسیب سه ایستگاه پمپاژ خط لوله شرقـغرب
رویترز؛ توقف برخی تحویلهای نفت آرامکو به اروپا
اداره اطلاعات انرژی آمریکا؛ تنگه هرمز و مسیرهای جایگزین
وزارت انرژی عربستان؛ گزارش توقف خط لوله
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟