ناترازی بنزین در ایران را نمیتوان صرفا مسئله کمبود تولید دانست. اگر تقاضا با سرعتی بالاتر از ظرفیت عرضه رشد کند، حتی افزایش تولید نیز تنها بخشی از شکاف را پر میکند. به همین دلیل، متغیر مهمتر در بلندمدت، میزان و ترکیب تقاضای سوخت است؛ اینکه خودروها چه مقدار انرژی مصرف میکنند و این انرژی از چه حامل سوختی تأمین میشود.
آمارهای نیمه دوم شهریور یک نشانه مهم در همین زمینه ارائه میکنند. همزمان با افزایش نرخ سوم بنزین از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان، مصرف روزانه بنزین حدود ۹ میلیون لیتر کاهش یافته و مصرف سیانجی حدود ۱۵ درصد افزایش پیدا کرده است.
برآوردهای منتشرشده نشان میدهد حدود ۴.۱ میلیون لیتر از کاهش مصرف روزانه بنزین با سیانجی جایگزین شده است. همین نقطه، سیانجی را از یک سوخت جایگزین به یک ابزار بالقوه برای مدیریت ناترازی تبدیل میکند.
چرا افزایش مصرف سیانجی فقط یک رشد آماری نیست؟
در اقتصاد انرژی، مهمترین مسئله مقدار مصرف نیست؛ ترکیب مصرف نیز اهمیت دارد. فرض کنیم یک خودروی دوگانهسوز برای طی یک مسیر مشخص، پیش از این عمدتا از بنزین استفاده میکرده است. اگر پس از تغییر قیمت بنزین، همان خودرو بخشی از انرژی موردنیاز خود را از سیانجی تأمین کند، مصرف انرژی خودرو لزوماً به همان نسبت کاهش پیدا نمیکند؛ چیزی که تغییر میکند، سهم بنزین در سبد مصرف آن است.
کاهش مصرف بنزین از طریق حذف سفر، کاهش استفاده از خودرو یا محدود شدن جابهجایی، یک نوع کاهش تقاضاست. اما کاهش مصرف بنزین از طریق جایگزینی سیانجی، تغییر ترکیب تقاضا است.
دادههای شهریور نشان میدهد هر دو اتفاق همزمان رخ دادهاند. از حدود ۹ میلیون لیتر کاهش روزانه مصرف بنزین، حدود ۴.۱ میلیون لیتر به افزایش مصرف سیانجی نسبت داده شده است. بنابراین ۴۶ درصد از کاهش مشاهدهشده را میتوان در این برآورد به تغییر سوخت نسبت داد.
چرا سیانجی اکنون میتواند اثر بیشتری بر ناترازی بنزین داشته باشد؟
طبق دادههای منتشرشده از شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، حدود ۲۵۰۰ جایگاه سیانجی فعال در کشور وجود دارد و ظرفیت عرضه این شبکه حدود ۴۰ میلیون مترمکعب در روز است؛ در حالی که مصرف روزانه پیش از رشد اخیر حدود ۱۴ میلیون مترمکعب بوده است. همچنین حدود ۴.۳ میلیون خودروی دوگانهسوز در کشور تردد میکنند.
این یعنی فاصله میان ظرفیت و مصرف حدود ۲۶ میلیون مترمکعب در روز است.
| متغیر | مقدار تقریبی |
| ظرفیت عرضه سیانجی | ۴۰ میلیون مترمکعب در روز |
| مصرف پیش از رشد اخیر | ۱۴ میلیون مترمکعب در روز |
| ظرفیت استفادهنشده نسبت به مصرف فعلی | حدود ۲۶ میلیون مترمکعب در روز |
| تعداد جایگاههای فعال | حدود ۲۵۰۰ جایگاه |
| خودروهای دوگانهسوز | حدود ۴.۳ میلیون دستگاه |
در واقع، صنعت سیانجی با مسئله کمبود زیرساخت مواجه نیست؛ مسئله اصلی کمبود تقاضای مؤثر بوده است. مصرف سیانجی از سطح ۲۳ تا ۲۴ میلیون مترمکعب در روز در سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ به حدود ۱۴ میلیون مترمکعب رسیده است.
بنابراین اگر سیاست جدید بتواند بخشی از این ظرفیت ازدسترفته را دوباره فعال کند، برای افزایش عرضه سوخت جایگزین به سرمایهگذاری جدیدی در مقیاس بزرگ نیاز نیست.
این همان جایی است که اقتصاد اصلاح الگوی مصرف اهمیت پیدا میکند.
تغییر قیمت بنزین چگونه رفتار مصرفکننده را تغییر داد؟
از ۱۷ شهریور، نرخ سوم بنزین از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان افزایش یافت، در حالی که نرخهای اول و دوم و سهمیههای مربوط به آنها تغییر نکردند. بنابراین افزایش قیمت بیشتر متوجه مصرفی شد که از الگوی سهمیهای فراتر میرفت.
از نگاه اقتصادی، این سیاست یک سیگنال قیمتی ایجاد کرد؛ مصرف اضافی بنزین نسبت به گذشته هزینه بیشتری پیدا کرد. واکنش بازار را میتوان در دادههای مصرف مشاهده کرد. یک هفته پس از اجرای سیاست، مصرف سیانجی حدود ۲ میلیون مترمکعب در روز افزایش یافت که معادل حدود ۱۱ درصد رشد نسبت به نیمه نخست شهریور و مرداد گزارش شده است.
در گزارشهای مربوط به نیمه دوم شهریور، رشد مصرف سیانجی حدود ۱۵ درصد اعلام شده و در برخی استانها رشد تا ۳۵ درصد نیز ثبت شده است.
این واکنش برای تحلیل اقتصادی مهم است، زیرا نشان میدهد بخشی از مصرفکنندگان گزینه جایگزین در اختیار داشتهاند و با تغییر هزینه نسبی سوخت، رفتار خود را تغییر دادهاند.
اگر سیانجی در دسترس نبود، افزایش قیمت بنزین الزاماً به همین میزان به تغییر سبد سوخت منجر نمیشد. بنابراین اثر سیاست قیمتی در اینجا به وجود یک زیرساخت جایگزین وابسته است.
آیا ۴.۱ میلیون لیتر جایگزینی روزانه رقم بزرگی است؟
اگر جایگزینی روزانه ۴.۱ میلیون لیتر بنزین با سیانجی در تمام سال حفظ شود، حجم بنزین جایگزینشده به حدود ۱.۵ میلیارد لیتر در سال میرسد. این عدد محاسبه ساده برای نشان دادن اندازه اثر است. با این حال، همین محاسبه نشان میدهد که تغییر چند میلیون لیتری در روز، در مقیاس سالانه میتواند به عددی تبدیل شود که برای تراز سوخت کشور قابل توجه است.
از طرف دیگر، اگر بخشی از این جایگزینی در ناوگان پرپیمایش اتفاق بیفتد، اثر آن میتواند بیشتر باشد. یک خودرویی که روزانه مسافت زیادی طی میکند، در صورت تغییر سوخت، نسبت به خودروی کمکارکرد ظرفیت بیشتری برای کاهش مصرف بنزین دارد.
به همین دلیل، سیاست تبدیل خودروهای پرپیمایش به سیانجی از نظر اقتصادی اهمیت بیشتری پیدا میکند. شرکت ملی پالایش و پخش نیز تبدیل رایگان ناوگان پرپیمایش فعال در حمل بار و مسافر را در اولویت قرار داده است.
چرا ۴.۳ میلیون خودروی دوگانهسوز یک دارایی مهم برای اقتصاد انرژی است؟
وجود ۴.۳ میلیون خودروی دوگانهسوز به این معناست که بخش بزرگی از زیرساخت فنی لازم برای تغییر سبد سوخت از قبل ایجاد شده است.
در چنین شرایطی، سیاستگذار برای افزایش سهم سیانجی الزاماً نباید از نقطه صفر شروع کند.
مسئله این است که چرا خودرویی که امکان استفاده از دو سوخت را دارد، در عمل بخش عمدهای از نیاز خود را از بنزین تأمین میکند؟
پاسخ را باید در سه متغیر جستوجو کرد:
قیمت نسبی سوخت، سهولت دسترسی و زمان سوختگیری.
در حال حاضر اختلاف قیمت میان بنزین نرخ سوم و سیانجی بسیار زیاد است. نرخ سوم بنزین به ۱۰ هزار تومان رسیده، در حالی که نرخ اعلامشده برای سیانجی ۴۵۳ تومان به ازای هر مترمکعب است. شرکت ملی پخش نیز با استناد به این اختلاف، استفاده بیشتر از سیانجی را برای خودروهای دوگانهسوز دارای صرفه اقتصادی دانسته است.
بنابراین اگر دسترسی و کیفیت خدمات جایگاهها مناسب باشد، انگیزه اقتصادی برای انتقال بخشی از مصرف وجود دارد.
چرا اصلاح الگوی مصرف از افزایش تولید بنزین اهمیت کمتری ندارد؟
افزایش تولید بنزین همچنان بخشی از راهحل ناترازی است، اما اگر تقاضا به رشد خود ادامه دهد، تولید بیشتر بهتنهایی نمیتواند شکاف را برای مدت طولانی ببندد.
از این منظر، اقتصاد بنزین با یک مسئله دوطرفه مواجه است:
الف) طرف عرضه: پالایشگاه، تولید، واردات و ذخایر
ب) طرف تقاضا: تعداد خودروها، پیمایش، مصرف خودرو و انتخاب نوع سوخت
تمرکز صرف بر طرف عرضه باعث میشود هر افزایش تولید، بخشی از تقاضای رو به رشد را دنبال کند. اما اگر همزمان بتوان بخشی از تقاضا را به حامل دیگری منتقل کرد، اثر افزایش عرضه نیز ماندگارتر میشود. CNG دقیقا در همین نقطه قرار دارد.
بر اساس یک اظهارنظر رسمی، ظرفیت روزانه تأمین CNG حدود ۴۰ میلیون مترمکعب است، اما سهم این سوخت از سبد انرژی حملونقل حدود ۱۰ درصد عنوان شده است. بنابراین مسئله فقط افزایش تولید نیست. مسئله استفاده از ظرفیت موجود در ترکیب مناسبتری از سبد انرژی است.
آیا رشد سیانجی میتواند منابع ارزی واردات بنزین را آزاد کند؟
اثر اقتصادی جایگزینی بنزین با سیانجی فقط به کاهش مصرف یک فرآورده محدود نیست. اگر بخشی از کاهش مصرف بنزین از مسیر تغییر پایدار سوخت خودروها اتفاق بیفتد، در مرحله بعد میتواند نیاز به واردات بنزین و در نتیجه خروج ارز را کاهش دهد.
اهمیت این موضوع در شرایط فعلی بیشتر است؛ زیرا تأمین کسری بنزین به منابع ارزی قابل توجهی نیاز دارد. گزارش دیوان محاسبات درباره هزینه واردات بنزین طبق عملکرد سال ۱۴۰۴ نشان می دهد که هزینه ثبتشده واردات بنزین تا پایان آذرماه ۱.۸ میلیارد دلار بوده و برآورد حداکثری این نهاد برای کل سال به حدود ۲.۷ میلیارد دلار میرسیده است.
در همین چارچوب، جایگزینی روزانه ۴.۱ میلیون لیتر بنزین با سیانجی اهمیت پیدا میکند. اگر این میزان صرفاً بهعنوان یک سناریوی محاسباتی در طول یک سال پایدار بماند، حدود ۱.۵ میلیارد لیتر از تقاضای سالانه بنزین کاسته میشود.
اهمیت اقتصادی این صرفهجویی در محدودیت منابع ارزی است. ارزی که برای واردات بنزین مصرف نشود، در صورت تصمیمگیری بودجهای و ارزی، قابلیت تخصیص به مصارف دارای اولویت بالاتر مانند دارو و کالاهای اساسی، حمایت هدفمند از معیشت خانوارها، حملونقل عمومی و زیرساختهای انرژی را خواهد داشت.
بنابراین ارزش اقتصادی سیانجی را باید فراتر از صرفهجویی در مصرف بنزین سنجید. این سوخت میتواند از سمت تقاضا بخشی از ناترازی را تعدیل کند و در صورت تبدیل این کاهش مصرف به کاهش واردات، یک صرفهجویی ارزی واقعی ایجاد کند.
چرا رشد ۱۵ درصدی سیانجی هنوز یک روند پایدار محسوب نمیشود؟
افزایش ۱۵ درصدی مصرف سیانجی در مدت کوتاه، نشانه مهمی از قابلیت واکنش بازار است؛ اما برای اینکه آن را اصلاح پایدار الگوی مصرف بدانیم، باید ببینیم مصرف در ماههای بعد در چه سطحی تثبیت میشود. اگر مصرف سیانجی پس از فروکش کردن اثر اولیه افزایش نرخ بنزین همچنان بالاتر از سطح پیش از شهریور بماند، میتوان گفت بخشی از رفتار مصرفکنندگان تغییر کرده است.
سه شاخص برای این ارزیابی اهمیت دارد:
| شاخص | معنای اقتصادی |
| تداوم رشد مصرف سیانجی | ماندگاری تغییر رفتار |
| تثبیت کاهش مصرف بنزین | کاهش واقعی تقاضای بنزین |
| افزایش استفاده از ظرفیت جایگاهها | تبدیل زیرساخت موجود به ظرفیت مؤثر |
اگر این سه روند همزمان رخ دهند، دیگر با یک نوسان کوتاهمدت مواجه نیستیم؛ بلکه سبد سوخت حملونقل در حال تغییر است.
کدام بخش از ناوگان باید هدف اصلی سیاست سیانجی باشد؟
از نظر اقتصادی، یکسان رفتار کردن با همه خودروها بهینه نیست .خودرویی که روزانه ۲۰ کیلومتر پیمایش دارد، ظرفیت محدودی برای جایگزینی بنزین دارد؛ اما خودرویی که روزانه چند صد کیلومتر پیمایش میکند، میتواند حجم بسیار بیشتری از مصرف بنزین را جابهجا کند.
به همین دلیل، تمرکز بر تاکسیها، خودروهای حملونقل اینترنتی، وانتها، خودروهای حمل بار و سایر خودروهای پرپیمایش میتواند بازده بیشتری داشته باشد.
در واقع، معیار موفقیت سیاست سیانجی نباید فقط تعداد خودروهای گازسوز باشد؛ بلکه باید مقدار بنزین جایگزینشده به ازای هر خودرو و هر واحد سرمایهگذاری باشد .این تغییر زاویه دید، سیاستگذاری را از توسعه کمی جایگاه و خودرو به سمت بهرهوری واقعی انرژی میبرد.
اگر ظرفیت خالی سیانجی فعال شود، چه اتفاقی برای اقتصاد سوخت میافتد؟
تصویر فعلی یک تناقض اقتصادی را نشان میدهد: کشور از یک طرف با ناترازی بنزین و نیاز به مدیریت مصرف مواجه است و از طرف دیگر، ظرفیت بزرگی از شبکه سیانجی کمتر از توان خود استفاده میکند.
این یعنی بخشی از مسئله ناترازی، مسئله کمبود مطلق انرژی نیست؛ مسئله تخصیص و ترکیب مصرف انرژی است.
حدود ۴۰ میلیون مترمکعب ظرفیت عرضه روزانه در مقابل مصرف حدود ۱۴ میلیون مترمکعب، نشاندهنده همین شکاف است. از سوی دیگر، مصرف سیانجی در سالهای اوج به ۲۳ تا ۲۴ میلیون مترمکعب در روز رسیده بود؛ بنابراین حتی بازگشت به سطح مصرف قبلی نیز به معنای استفاده از تمام ظرفیت فعلی نیست.
این موضوع یک فرصت سیاستی ایجاد میکند: به جای آنکه تمام بار اصلاح ناترازی بر دوش افزایش تولید بنزین قرار گیرد، میتوان بخشی از آن را از مسیر تغییر سبد مصرف مدیریت کرد.
آمارهای شهریور یک پیام مهم برای سیاست انرژی دارند. افزایش ۱۵ درصدی مصرف سیانجی، رشد حدود ۲ میلیون مترمکعبی در هفته نخست اجرای نرخ سوم و جایگزینی برآوردی ۴.۱ میلیون لیتر بنزین در روز نشان میدهد که مصرفکننده به تغییر قیمت نسبی سوخت واکنش نشان داده است.
در طرف دیگر، حدود ۲۵۰۰ جایگاه، ظرفیت عرضه ۴۰ میلیون مترمکعب در روز و حدود ۴.۳ میلیون خودروی دوگانهسوز نشان میدهد ظرفیت فیزیکی لازم برای بزرگتر شدن این جایگزینی تا حد زیادی وجود دارد.
اگر رشد اخیر سیانجی تداوم پیدا کند، میتوان بخشی از ناترازی بنزین را نه از مسیر کاهش رفاه و نه صرفاً از مسیر افزایش تولید، بلکه از طریق اصلاح ترکیب مصرف مدیریت کرد.
در این چارچوب، افزایش مصرف سیانجی بهخودیخود هدف سیاستی نیست. هدف واقعی، کاهش مصرف بنزین در خودروهای قابلتغییر، افزایش سهم سوخت جایگزین در ناوگان پرپیمایش و استفاده مؤثرتر از ظرفیت موجود است.
به بیان اقتصادیتر، شهریور یک آزمایش طبیعی برای سیاست مدیریت تقاضای سوخت ایجاد کرده است: قیمت نسبی تغییر کرده، بخشی از مصرفکنندگان واکنش نشان دادهاند و ظرفیت بلااستفاده سیانجی شروع به فعال شدن کرده است. اکنون شاخص تعیینکننده، نه رشد یکماهه، بلکه میزان ماندگاری این جابهجایی در ماههای آینده است.
پرسشهای متداول:
آیا افزایش مصرف سیانجی واقعاً میتواند واردات بنزین را کاهش دهد؟
بله، در صورتی که افزایش مصرف سیانجی بهصورت پایدار بخشی از تقاضای بنزین را جایگزین کند و این کاهش در تراز نهایی فرآوردهها به کاهش نیاز وارداتی منجر شود.
جایگزینی روزانه ۴.۱ میلیون لیتر بنزین چه اثری دارد؟
اگر این میزان در طول سال حفظ شود، حدود ۱.۵ میلیارد لیتر از تقاضای سالانه بنزین کاسته میشود؛ البته این رقم الزاماً معادل کاهش واردات نیست.
صرفهجویی ارزی احتمالی ناشی از این جایگزینی چقدر است؟
در یک سناریوی حداکثری، با فرض تبدیل کامل کاهش مصرف به کاهش واردات و ارزش متوسط حدود ۸۰ سنت برای هر لیتر، ظرفیت صرفهجویی ارزی حدود ۱.۲ میلیارد دلار در سال خواهد بود.
منابع ارزی آزادشده چه کاربردی میتواند داشته باشد؟
در صورت تحقق صرفهجویی و تصمیمگیری بودجهای، این منابع میتواند به جای واردات سوخت به حوزههایی مانند دارو و کالاهای اساسی، حمایت هدفمند از معیشت خانوارها، حملونقل عمومی و زیرساختهای انرژی اختصاص یابد.
چرا سیانجی میتواند گزینهای برای مدیریت ناترازی بنزین باشد؟
زیرا بخش قابل توجهی از زیرساخت عرضه سیانجی و ناوگان دوگانهسوز از قبل وجود دارد و بنابراین میتوان بخشی از ناترازی را از سمت تقاضا و با استفاده بیشتر از ظرفیت موجود مدیریت کرد.
منابع گزارش
- شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی؛ اطلاعات ظرفیت عرضه سیانجی و ناوگان دوگانهسوز. منبع اطلاعات ظرفیت سیانجی
- شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی؛ اطلاعات مصرف سیانجی، ظرفیت جایگاهها و خودروهای دوگانهسوز. گزارش ظرفیت مغفولمانده سیانجی
- شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی؛ آمار تغییر مصرف سیانجی پس از اصلاح نرخ سوم بنزین. گزارش تغییر مصرف سیانجی
- اظهارات رسمی درباره سهم سیانجی در سبد انرژی و ظرفیت روزانه عرضه. اطلاعات سبد سوخت و ظرفیت سیانجی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟