تحولات تازه هرمز را نمی‌توان به دو حادثه دریایی محدود کرد. از یک سو، کشتی‌های تجاری برای عبور از تنگه با خطر حمله روبه‌رو هستند؛ از سوی دیگر، آمریکا محاصره بنادر ایران را با حمله به یک کشتی باری اجرا می‌کند. حملات به فرودگاه‌های عربستان نیز فشار را به حمل‌ونقل هوایی کشانده است. حاصل این وضعیت برای شرکت‌ها یک سؤال عملی است که آیا محموله، کشتی یا پروازشان در زمان پیش‌بینی‌شده به مقصد می‌رسد؟
به‌روزرسانی ۲۰ مهر ۱۴۰۵: پس از زمان توقف داده‌های گزارش ۱۱ اکتبر مؤسسه مطالعات جنگ و پروژه تهدیدهای بحرانی، مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا یک حادثه دیگر را در نزدیکی لنگرگاه صحار عمان «حمله» طبقه‌بندی کرد. این مرکز اعلام کرد نفتکش با یک پهپاد برخورد کرده است. حادثه صحار جدا از دو گزارش مربوط به نفتکش‌های عبوری از هرمز است و بررسی میزان خسارت آن ادامه دارد.
در تنگه هرمز چه اتفاقی افتاد؟
مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا گزارش کرد که ۱۰ اکتبر یک نفتکش هنگام خروج از تنگه، از سمت چپ با پرتابه‌ای ناشناس برخورد کرد و در آن آتش‌سوزی رخ داد. خدمه سالم گزارش شدند. روز بعد، نفتکش دیگری هنگام خروج از هرمز با پرتابه ناشناس آسیب دید؛ در گزارش اولیه این حادثه نیز خدمه سالم بودند و آلودگی محیطی ثبت نشده بود. این گزارش‌ها عامل حمله را مشخص نمی‌کنند.
گزارش هفتگی همین مرکز، که داده‌های آن تا ۷ اکتبر را پوشش می‌دهد، از ۱۱ حمله در یک هفته خبر می‌دهد: ۱۰ مورد در هرمز و یک مورد در خلیج فارس. در همان گزارش، تردد کشتی‌ها از هرمز حدود ۷۵ درصد پایین‌تر از سطح پیش از درگیری برآورد شده است. این عدد به معنی توقف کامل رفت‌وآمد نیست؛ کشتی‌ها همچنان عبور می‌کنند، اما شمار آنها بسیار کمتر شده است.
| شاخص | داده ثبت‌شده | دوره و دامنه |
|---|---|---|
| صادرات نفت کشورهای خلیج فارس | حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز؛ نزدیک به نصف سطح پیش از جنگ | اوت ۲۰۲۶؛ آژانس بین‌المللی انرژی |
| تغییر تردد کشتی‌ها در هرمز | حدود ۷۵ درصد کمتر از سطح پیش از درگیری | گزارش ۹ اکتبر؛ مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا |
| حملات ثبت‌شده به کشتی‌ها | ۱۱ مورد؛ ۱۰ مورد در هرمز | هفته منتهی به ۷ اکتبر |
| نفتکش‌های آسیب‌دیده در هرمز | دو مورد با گزارش برخورد پرتابه ناشناس | ۱۰ و ۱۱ اکتبر |
| حادثه نزدیک صحار عمان | یک نفتکش؛ طبقه‌بندی‌شده به‌عنوان حمله پهپادی | ۱۱ اکتبر؛ خارج از دو حادثه هرمز |
ردیف صادرات نفت، کل صادرات کشورهای خلیج فارس را نشان می‌دهد و معادل حجم نفت عبوری از هرمز نیست. همچنین آمار تردد دریایی به شمار کشتی‌ها مربوط است، نه بشکه‌های نفت. این دو شاخص کنار هم اندازه اختلال را نشان می‌دهند، اما نباید به جای یکدیگر خوانده شوند.
آیا عامل حمله به نفتکش‌ها مشخص است؟
در گزارش‌های دریایی مربوط به دو نفتکش هرمز، نوع پرتابه و عامل حمله «ناشناس» ثبت شده است. سپاه پاسداران، طبق گزارش ۱۱ اکتبر مؤسسه مطالعات جنگ و پروژه تهدیدهای بحرانی، مدعی برخورد نفتکش‌ها با مین در مسیرهایی شده که آنها را غیرمجاز می‌خواند. گزارش مرکز دریایی بریتانیا این ادعا را تأیید نمی‌کند و معلوم نیست همه این اظهارات درباره کشتی‌های یکسانی باشد.
برای بازار حمل‌ونقل، همین فاصله میان وقوع حادثه و روشن‌شدن علت آن هزینه‌ساز است. شرکت کشتیرانی باید درباره سفر بعدی تصمیم بگیرد، در حالی که هنوز نمی‌داند خطر به یک حادثه محدود می‌ماند یا ادامه پیدا می‌کند.
آمریکا چرا به یک کشتی در دریای عمان حمله کرد؟
فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده است که ۱۰ اکتبر به بخش عقبی کشتی تجاری اوشن مولیکا، با نام دیگر آریکا سان، در دریای عمان حمله کرده و سامانه پیشران آن را از کار انداخته است. به روایت این فرماندهی، خدمه پس از خروج از یک بندر ایرانی هشدارهای مربوط به محاصره دریایی را نادیده گرفته بودند. آمریکا می‌گوید به خدمه آسیبی نرسیده است. این شناور در بیانیه آمریکا کشتی باری معرفی شده و نباید با نفتکش‌های آسیب‌دیده در هرمز یکی گرفته شود.
اهمیت اقتصادی این واقعه در نوع محموله خلاصه نمی‌شود. اگر شرکت‌ها احتمال بدهند ورود به بنادر ایران یا خروج از آنها می‌تواند به توقف کشتی و آسیب فیزیکی منجر شود، درباره حمل بار، زمان تحویل و هزینه سفر تجدیدنظر می‌کنند. محاصره آمریکا در این نقطه مستقیماً به تجارت ایران فشار می‌آورد؛ اختلال هرمز نیز بر تجارت گسترده‌تر منطقه اثر می‌گذارد. جمع این دو فشار ممکن است برای ایران و دیگر اقتصادهای خلیج فارس هزینه ایجاد کند، حتی اگر آثار آن برای همه یکسان نباشد.
حملات به فرودگاه‌های عربستان چه چیزی را تغییر داد؟
حمله ۱۰ اکتبر به فرودگاه ملک خالد ریاض، بنا بر آمار منتشرشده از سوی منابع رسمی عربستان، دست‌کم ۱۲ کشته و ۳۰۹ مجروح بر جای گذاشت. روز ۱۱ اکتبر نیز ائتلاف به رهبری عربستان اعلام کرد پرتابه‌ای ناشناس به پایانه شماره ۴ همان فرودگاه برخورد کرده و آتش‌سوزی به راه انداخته است. سازمان هواپیمایی کشوری عربستان همان روز از حمله به فرودگاه ملک فهد در دمام و آغاز بررسی خسارت خبر داد.
طبق گزارش مؤسسه مطالعات جنگ جبهه، زمینی میان انصارالله و نیروهای همسو با دولت یمن، تا زمان توقف داده‌های آن گزارش، تغییر بزرگی نکرده بود؛ در عین حال، حملات هوایی عربستان به مواضع انصارالله ادامه داشت.
فشار هرمز چگونه به اقتصاد منتقل می‌شود؟
حمل‌ونقل و بیمه
وقتی احتمال آسیب به کشتی بالا می‌رود، شرکت حمل‌ونقل و بیمه‌گر خطر هر سفر را دوباره ارزیابی می‌کنند. ممکن است کشتی بیشتری برای انجام همان حجم تجارت لازم شود یا تحویل کالا دیرتر صورت گیرد. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش سپتامبر خود از افزایش شدید هزینه نفتکش‌ها در پی خطرات امنیتی و تقاضا برای شناورها خبر داده است؛ از داده‌های موجود نمی‌توان سهم دقیق حملات ۱۰ و ۱۱ اکتبر را در کرایه یا بیمه محاسبه کرد.
نفت و فرآورده‌ها
اختلال فقط مسئله نفت خام نیست. آژانس بین‌المللی انرژی برآورد کرده صادرات خالص گازوئیل کشورهای خلیج فارس در اوت به‌طور متوسط ۳۹۰ هزار بشکه در روز بوده؛ کمی بیش از یک‌چهارم سطح پیش از جنگ. کمبود فرآورده می‌تواند از مسیر سوخت حمل‌ونقل و هزینه تولید به بخش‌های دیگر برسد. این رقم مربوط به اوت است و اثر جداگانه حوادث اخیر را اندازه نمی‌گیرد.
آیا این تحولات اهرم ایران را تقویت می‌کند؟
کاهش تردد هرمز به بازار جهانی هزینه تحمیل می‌کند و اهمیت بازگشت جریان عادی انرژی را بالا می‌برد. این بخش از معادله می‌تواند به یک اهرم سیاسی تبدیل شود. اما اثر یک اهرم را باید با هزینه‌ای که برای خود ایران ایجاد می‌کند نیز سنجید. اقدام آمریکا علیه کشتی خارج‌شده از بندر ایرانی نشان می‌دهد واشنگتن هم در پی محدودکردن مسیر تجارت ایران است.
از سوی دیگر، حملات به تأسیسات غیرنظامی عربستان می‌تواند دامنه درگیری و فشار برای واکنش نظامی را افزایش دهد. گزارش مؤسسه مطالعات جنگ، اهداف منتسب به ایران در هرمز را ارزیابی تحلیلگران خود ارائه می‌کند؛ این ارزیابی را نمی‌توان سندی برای تصمیم‌گیری ایران یا مسئولیت آن در هر حادثه دریایی و هر حمله در یمن دانست.
در کوتاه‌مدت، خطر بیشتر می‌تواند بازگشت کشتی‌ها به هرمز را کند کند. در بلندمدت، واردکنندگان و صادرکنندگان برای کاهش وابستگی به مسیرهای پرخطر برنامه‌ریزی خواهند کرد. ماندگاری اثر هرمز به این بستگی دارد که اختلال چه مدت ادامه یابد، چه مقدار از تجارت از راه‌های دیگر جابه‌جا شود و آیا مسیر سیاسی برای کاهش خطر شکل بگیرد یا نه.
سه سناریو برای تجارت منطقه
| وضعیت پیش رو | اثر کوتاه‌مدت | نشانه‌ای که باید دنبال شود |
|---|---|---|
| ادامه حملات دریایی و هوایی | تأخیر در حمل، اختلال پروازها و دشواری بازگشت تجارت به روال عادی | گزارش‌های تازه حوادث، آمار تردد کشتی‌ها و وضعیت عملیاتی فرودگاه‌ها |
| کاهش حملات، با تداوم محاصره آمریکا | بهبود نسبی امنیت برخی سفرها؛ باقی‌ماندن محدودیت تجارت با بنادر ایران | عبور کشتی‌ها و نحوه اجرای محاصره |
| توافق بر سر کاهش خطر و عبور کشتی‌ها | امکان افزایش تدریجی تردد و کاهش نااطمینانی شرکت‌ها | اعلام ترتیبات مشخص و اجرای قابل سنجش آنها |
برای فهمیدن اثر واقعی بحران چه داده‌هایی لازم است؟
تردد کشتی‌ها
کاهش ۷۵ درصدی گزارش‌شده مهم است، اما آمار مسیرهای مختلف باید با دقت خوانده شود. مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا تصریح کرده بخشی از ارقام مربوط به عبور کشتی‌ها را از طرف آمریکایی دریافت می‌کند و فعلاً امکان راستی‌آزمایی مستقل همه آنها را ندارد.
صادرات واقعی انرژی
میزان نفت و فرآورده‌ای که هر ماه به مقصد می‌رسد، اثر اقتصادی را بهتر از شمار خبرهای مربوط به حملات نشان می‌دهد.
هزینه حمل و وضعیت پروازها:
کرایه نفتکش، هزینه بیمه، تأخیر محموله‌ها و اعلام رسمی شرکت‌های هواپیمایی مشخص می‌کند خطر امنیتی چقدر به فعالیت روزمره تبدیل شده است.
تجارت ایران
برای سنجش اثر محاصره آمریکا باید دید چه تعداد کشتی واقعاً از رفت‌وآمد به بنادر ایران بازمی‌مانند؛ آمار اعلامی یکی از طرف‌های درگیر به‌تنهایی برای اندازه‌گیری زیان کافی نیست.
پرسش‌های پرتکرار درباره حملات هرمز و عربستان
آیا تنگه هرمز بسته شده است؟
خیر. بر پایه گزارش ۹ اکتبر مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا، کشتی‌ها همچنان عبور می‌کنند، اما تردد حدود ۷۵ درصد کمتر از سطح پیش از درگیری است.
آیا مشخص شده چه کسی به دو نفتکش هرمز حمله کرده است؟
خیر. در گزارش‌های اولیه، برخورد «پرتابه ناشناس» ثبت شده و بررسی حادثه ادامه دارد.
آیا کشتی هدف حمله آمریکا نفتکش بود؟
فرماندهی مرکزی آمریکا آن را کشتی باری تجاری معرفی کرده است. این حادثه در دریای عمان رخ داد و از دو گزارش برخورد با نفتکش‌ها در هرمز جداست.
آیا می‌توان افزایش قیمت نفت را به این حملات نسبت داد؟
بدون داده قیمت با زمان مشخص و بررسی سایر عوامل بازار، چنین نسبتی قابل محاسبه نیست. گزارش آژانس بین‌المللی انرژی وضعیت دشوار عرضه و حمل‌ونقل را پیش از این حوادث ثبت کرده بود.
جمع‌بندی؛ هزینه بحران در مسیر تجارت دیده می‌شود
دو نفتکش آسیب‌دیده در هرمز، حمله آمریکا به یک کشتی باری در دریای عمان و حملات به فرودگاه‌های عربستان، سه بخش یک بحران جابه‌جایی هستند. آمار پیش از حوادث اخیر نیز از کاهش شدید تردد در هرمز و افت صادرات انرژی خلیج فارس حکایت داشت.
برای ایران، فشار بر مسیر انرژی می‌تواند محاسبات طرف مقابل را تغییر دهد؛ محاصره بنادر ایران و خطر گسترش درگیری نیز بخشی از همان محاسبه است. معیار اثرگذاری، تنها تعداد حملات یا واکنش روزانه بازار نیست. باید دید کشتی‌ها و محموله‌ها در هفته‌های بعد چقدر عبور می‌کنند، تجارت ایران چه وضعی پیدا می‌کند و آیا طرف‌ها راهی قابل اجرا برای کاهش خطر می‌یابند.
منابع گزارش
- مؤسسه مطالعات جنگ و پروژه تهدیدهای بحرانی؛ گزارش ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶
گزارش تحولات یمن، عربستان و مواضع طرف‌های درگیر
- مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا؛ گزارش هفتگی ۹ اکتبر
آمار حملات، تردد هرمز و محدودیت راستی‌آزمایی داده‌ها
- فرماندهی مرکزی آمریکا؛ بیانیه حمله به اوشن مولیکا
روایت رسمی آمریکا از حمله به کشتی باری و اجرای محاصره
- آژانس بین‌المللی انرژی؛ گزارش بازار نفت سپتامبر ۲۰۲۶
داده صادرات نفت و گازوئیل کشورهای خلیج فارس و وضعیت حمل‌ونقل
- خبرگزاری رسمی عربستان؛ حمله به پایانه فرودگاه ریاض
- اطلاعیه سازمان هواپیمایی درباره فرودگاه دمام
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟