گاز طبیعی در دهههای اخیر به یکی از مهمترین منابع تأمین انرژی در جهان تبدیل شده و نقش تعیینکنندهای در رشد اقتصادی، توسعه صنعتی، امنیت انرژی و کاهش هزینههای تولید ایفا میکند. کشورهایی که از ذخایر قابلتوجه این منبع برخوردار هستند، از مزیتهای راهبردی متعددی در حوزه توسعه اقتصادی، تجارت انرژی و افزایش درآمدهای ملی بهرهمند میشوند. ایران با دارا بودن یکی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی جهان، جایگاهی ویژه در بازار جهانی انرژی دارد و بخش عمده نیازهای انرژی خود را از طریق این منبع تأمین میکند.
با وجود این ظرفیت عظیم، افزایش مستمر مصرف داخلی و وابستگی گسترده بخشهای مختلف اقتصادی به گاز طبیعی، چالشهایی را در زمینه مدیریت منابع، بهرهوری انرژی و حفظ ظرفیتهای صادراتی ایجاد کرده است. بررسی وضعیت تولید، مصرف و نقش گاز طبیعی در بخشهای مختلف اقتصاد ایران میتواند تصویری روشن از اهمیت این منبع راهبردی و ضرورت اصلاح الگوی مصرف، افزایش بهرهوری و تنوعبخشی به سبد انرژی کشور ارائه دهد که در ادامه به آن پرداخته شده است.
مصرف گاز طبیعی ایران نصف اروپا و 6 درصد دنیا
ایران با در اختیار داشتن حدود یک درصد از جمعیت جهان، سهمی نزدیک به ۶ درصد از مصرف گاز طبیعی جهانی را به خود اختصاص داده است. این عدم تناسب نشاندهنده شدت بالای مصرف انرژی در کشور و وابستگی گسترده بخشهای خانگی، صنعتی و نیروگاهی به گاز طبیعی است. بر اساس برآوردها میزان مصرف گاز طبیعی در ایران معادل نیمی از کل مصرف این حامل انرژی در قاره اروپا است. موضوعی که از منظر اقتصادی و مدیریت منابع، ضرورت ارتقای بهرهوری انرژی، اصلاح الگوی مصرف و توسعه فناوریهای کممصرف را بیش از پیش آشکار میسازد.
این سطح از مصرف، علاوه بر افزایش هزینههای تأمین و توزیع انرژی، میتواند فرصتهای صادراتی و درآمدهای ارزی ناشی از فروش گاز را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، بهینهسازی مصرف گاز طبیعی یک راهبرد مهم اقتصادی برای تقویت امنیت انرژی و افزایش بهرهوری منابع ملی محسوب میشود.
جایگاه گاز طبیعی در اقتصاد انرژی ایران
ایران با برخورداری از حدود ۳۳ تریلیون مترمکعب ذخایر اثباتشده گاز طبیعی، پس از روسیه دومین دارنده بزرگ این منبع انرژی در جهان محسوب میشود و نزدیک به ۱۶ درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد. گاز طبیعی ستون فقرات نظام انرژی کشور بهشمار میرود و حدود ۷۰ درصد از سبد انرژی ایران را تأمین میکند. این مورد سبب شده است تا ایران در زمره بزرگترین بازیگران بازار گاز طبیعی جهان قرار گرفته و بهعنوان سومین تولیدکننده و چهارمین مصرفکننده این حامل انرژی شناخته میشود.
بخش عمدهای از ذخایر گازی کشور در میدان مشترک پارس جنوبی و مناطق خلیج فارس متمرکز شده است. میدانی راهبردی که نقش تعیینکنندهای در امنیت انرژی و توسعه اقتصادی ایران دارد. در سال ۱۴۰۲ مجموع تولید گاز طبیعی در پالایشگاههای کشور به حدود ۲۷۷ میلیارد مترمکعب رسید که برای تأمین نیازهای بخشهای خانگی، تجاری، صنعتی، پتروشیمی و نیروگاهی مورد استفاده قرار گرفت.
بررسی الگوی مصرف نشان میدهد که در سال ۱۴۰۲ مجموع مصرف گاز طبیعی کشور به حدود ۲۴۹ میلیارد مترمکعب رسیده است که نسبت به سال ۱۴۰۱ افزایشی در حدود ۷ میلیارد مترمکعب را نشان میدهد. از این میزان، حدود ۱۱۷ میلیارد مترمکعب در نیمه نخست سال و نزدیک به ۱۳۲ میلیارد مترمکعب در فصول سرد سال مصرف شده است. این تفاوت قابلتوجه بیانگر وابستگی شدید تقاضای انرژی کشور به شرایط اقلیمی و افزایش مصرف در دورههای سرد سال است.
تحلیل بخشهای مصرفکننده نیز نشان میدهد که بیشترین سهم مصرف به بخش خانگی، تجاری و صنایع غیرعمده اختصاص دارد که در مجموع حدود ۱۱۹ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی مصرف کردهاند. همچنین صنایع عمده با مصرف ۵۱ میلیارد مترمکعب و نیروگاههای کشور با مصرف ۷۹ میلیارد مترمکعب، از دیگر مصرفکنندگان اصلی گاز طبیعی به شمار میروند. این الگوی مصرف بیانگر نقش محوری گاز طبیعی در تولید برق، فعالیتهای صنعتی و تأمین رفاه خانوارها است.
با وجود برخورداری ایران از ذخایر عظیم گازی، رشد مداوم مصرف داخلی میتواند ظرفیت صادراتی و ارزشآفرینی اقتصادی این منبع راهبردی را محدود کند. از اینرو، ارتقای بهرهوری انرژی، کاهش شدت مصرف، توسعه فناوریهای نوین و اصلاح الگوی مصرف از مهمترین الزامات سیاستگذاری در بخش انرژی کشور به شمار میرود تا ضمن حفظ امنیت انرژی، امکان بهرهبرداری اقتصادی بهینه از ذخایر گازی برای نسلهای آینده نیز فراهم شود.
وابستگی ساختار انرژی ایران به گاز طبیعی
بررسی ترکیب سبد انرژی ایران نشان میدهد که گاز طبیعی جایگاه مسلطی در تأمین انرژی کشور دارد. بر اساس آمارهای بینالمللی، بیش از ۷۰ درصد انرژی مصرفی ایران از گاز طبیعی تأمین میشود. رقمی که در مقایسه با بسیاری از کشورهای تولیدکننده انرژی، بهمراتب بالاتر است. برای نمونه، در ایالات متحده آمریکا بهعنوان بزرگترین تولیدکننده گاز طبیعی جهان با سهمی بیش از ۲۳ درصد از تولید جهانی، تنها حدود ۲۴ درصد از سبد انرژی به گاز طبیعی اختصاص دارد. این شاخص در کشورهای روسیه و ترکیه نیز بهترتیب حدود ۳۶ و ۲۴ درصد گزارش شده است. این مقایسه نشان میدهد که اقتصاد انرژی ایران وابستگی قابلتوجهی به گاز طبیعی دارد و بخش عمده فعالیتهای اقتصادی و زیرساختی کشور بر پایه این منبع انرژی استوار است.
صنعت برق یکی از مهمترین بخشهای وابسته به گاز طبیعی در ایران محسوب میشود. در حال حاضر بیش از ۸۰ درصد برق کشور از طریق نیروگاههای گازسوز تولید میشود و با کنار گذاشتن نیروگاههای برقآبی و منابع تجدیدپذیر، حدود ۸۶ درصد ظرفیت تولید برق کشور به مصرف گاز طبیعی وابسته است. بیش از ۱۰۰ نیروگاه گازسوز در سراسر کشور نقش اصلی را در تأمین برق موردنیاز بخشهای صنعتی، تجاری و خانگی ایفا میکنند. این وابستگی گسترده، گاز طبیعی را به یکی از ارکان اصلی امنیت انرژی و پایداری شبکه برق کشور تبدیل کرده است.
علاوه بر بخش برق، گاز طبیعی نقش تعیینکنندهای در فعالیتهای صنعتی کشور دارد. بیش از ۹۰ درصد صنایع و نیروگاههای ایران برای ادامه فعالیت خود به گاز طبیعی متکی هستند و بالغ بر ۳۰ هزار واحد صنعتی بزرگ و متوسط که بخش عمده تولیدات صنعتی کشور را بر عهده دارند، از این حامل انرژی استفاده میکنند. هرگونه اختلال در تأمین گاز میتواند آثار مستقیمی بر تولید، اشتغال، رشد اقتصادی و زنجیره تأمین صنایع کشور بر جای بگذارد.
در بخش خانگی نیز گاز طبیعی مهمترین منبع تأمین انرژی به شمار میرود. توسعه زیرساختهای گازرسانی طی دهههای اخیر موجب شده ضریب نفوذ گاز طبیعی در مناطق شهری به حدود ۹۹ درصد و در مناطق روستایی به بیش از ۸۶ درصد برسد. همچنین بیش از ۲۷ میلیون مشترک شهری و روستایی از شبکه گاز طبیعی بهرهمند هستند. این گستردگی شبکه توزیع، بیانگر نقش راهبردی گاز طبیعی در ارتقای رفاه خانوارها، توسعه متوازن منطقهای و بهبود شاخصهای دسترسی به انرژی در کشور است.
بررسی شاخصهای تولید و مصرف گاز طبیعی در ایران نشان میدهد که این منبع راهبردی نقشی محوری در تأمین انرژی، تولید برق و فعالیتهای صنعتی کشور دارد. با این حال، رشد فزاینده مصرف داخلی و وابستگی گسترده اقتصاد به گاز، ضرورت ارتقای بهرهوری انرژی، مدیریت تقاضا و تنوعبخشی به منابع انرژی را بیش از پیش آشکار میسازد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟