تنگه هرمز در بازار انرژی جهان فقط به دلیل نفت اهمیت ندارد. پیش از حمله آمریکا و رژیم صهیونی به ایران ، حدود ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایعشده از این مسیر عبور میکرد. همچنین به طور تقریبی تمام صادرات گاز مایع قطر و امارات نیز برای رسیدن به بازار جهانی به هرمز وابسته بود.
اهمیت این موضوع برای اروپا از آنجا ناشی میشود که گاز طبیعی مایعشده در یک بازار جهانی و بههمپیوسته معامله میشود. بخشی از محمولهها میتواند بر اساس قیمت مقصد تغییر مسیر دهد. بنابراین وقتی عرضه خلیج فارس کاهش پیدا میکند، اروپا فقط با کاهش مستقیم عرضه مواجه نیست، بلکه برای تأمین محمولههای جایگزین با خریداران آسیایی نیز رقابت میکند.
به همین دلیل، یک اختلال در هرمز میتواند هزاران کیلومتر دورتر، در قیمت گاز و برق اروپا ظاهر شود.
اختلال هرمز چه مقدار از عرضه گاز را کاهش داد؟
دادههای آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد بین مارس و ژوئن ۲۰۲۶، بارگیری گاز طبیعی مایعشده از قطر و امارات نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۵ میلیارد مترمکعب کاهش یافت.
در همین دوره، تولید گاز مایع در خارج از خلیج فارس حدود ۱۸ درصد، معادل ۲۷ میلیارد مترمکعب افزایش یافت و بخشی از کاهش عرضه را جبران کرد. با این حال، تولید جهانی گاز طبیعی مایعشده در فاصله مارس تا ژوئن حدود ۴ درصد، معادل ۸ میلیارد مترمکعب کاهش یافت.
| شاخص | تغییر در ۲۰۲۶ |
|---|---|
| بارگیری گاز مایع قطر و امارات | ۳۵ میلیارد مترمکعب کاهش |
| تولید گاز مایع خارج از خلیج فارس | ۲۷ میلیارد مترمکعب افزایش |
| تولید جهانی گاز مایع، مارس تا ژوئن | ۸ میلیارد مترمکعب کاهش |
| میانگین قیمت گاز اروپا در سهماهه دوم | ۳۲ درصد افزایش سالانه |
| میانگین قیمت گاز مایع آسیا در سهماهه دوم | ۴۵ درصد افزایش سالانه |
بنابراین کاهش ۳۵ میلیارد مترمکعبی عرضه قطر و امارات به معنای از بین رفتن کامل همین حجم از عرضه جهانی نیست؛ زیرا تولیدکنندگان دیگر بخشی از آن را جبران کردند. اما بازار همچنان با کسری عرضه مواجه شد و همین کسری از طریق قیمت خود را نشان داد.
چرا کمبود گاز مایع در آسیا میتواند قیمت گاز اروپا را بالا ببرد؟
وقتی عرضه گاز طبیعی مایعشده کاهش مییابد، خریداران آسیایی و اروپایی برای محمولههای موجود رقابت میکنند. اگر قیمت در آسیا بیشتر از اروپا باشد، فروشندگان انگیزه بیشتری برای ارسال محمولهها به بازار آسیا دارند.
این اتفاق در سال ۲۰۲۶ در اختلاف قیمت دو بازار دیده شد. میانگین قیمت گاز اروپا در سهماهه دوم سال حدود ۱۶ دلار به ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا بود که نسبت به سال قبل ۳۲ درصد افزایش داشت.
در آسیا، میانگین قیمت گاز طبیعی مایعشده به حدود ۱۷.۵ دلار رسید و رشد سالانه آن ۴۵ درصد بود.
در ژانویه و فوریه، قیمت گاز اروپا بهطور متوسط حدود ۰.۹ دلار بالاتر از آسیا بود؛ اما از مارس تا ژوئن، قیمت آسیا بهطور متوسط حدود ۲.۱ دلار بالاتر از اروپا قرار گرفت.
این تغییر مهم است، زیرا نشان میدهد پس از اختلال عرضه، آسیا در بخشی از دوره حاضر بود برای گاز پول بیشتری بپردازد. در چنین شرایطی، بخشی از محمولههایی که میتوانستند به اروپا برسند، به سمت بازار آسیایی میروند و فشار بیشتری بر قیمت گاز اروپا وارد میشود.
قیمت گاز اروپا پس از اختلال هرمز چقدر تغییر کرد؟
بر اساس دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در هفته منتهی به ۲۴ آوریل ۲۰۲۶، قیمت گاز اروپا به ۱۴.۸۰ دلار به ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا رسید. یعنی ۳۵ درصد بالاتر از سطح پیش از اختلال هرمز است. در همین مدت، قیمت گاز طبیعی مایعشده در آسیا با رشد ۵۱ درصدی به ۱۶.۰۲ دلار رسید.
در مقابل، قیمت گاز در بازار آمریکا حدود ۹ درصد کاهش یافت. این تفاوت نشان میدهد اثر اختلال هرمز در همه بازارهای گاز یکسان نیست. وابستگی به واردات گاز مایع، تولید داخلی، ظرفیت پایانههای وارداتی و امکان تأمین از مسیرهای دیگر، شدت انتقال شوک را تعیین میکند.
افزایش قیمت گاز چگونه به قیمت برق اروپا منتقل میشود؟
حلقه اصلی انتقال شوک در بازار برق شکل میگیرد. نیروگاههای گازی برای تولید برق به گاز نیاز دارند. بنابراین افزایش قیمت گاز، هزینه سوخت این نیروگاهها را بالا میبرد.
اگر یک نیروگاه گازی در یک ساعت مشخص، نیروگاه حاشیهای بازار باشد، افزایش هزینه تولید آن میتواند قیمت تسویه برق را برای کل بازار افزایش دهد. البته این رابطه یکبهیک نیست. ترکیب نیروگاهها، میزان تولید انرژیهای تجدیدپذیر، تقاضای برق و ساختار بازار هر کشور تعیین میکند افزایش قیمت گاز تا چه اندازه به قیمت برق منتقل شود.
دادههای آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد متوسط قیمت لحظهای عمدهفروشی برق در اتحادیه اروپا در سهماهه دوم ۲۰۲۶ بیش از ۳۰ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته است. افزایش هزینه تولید برق گازی ناشی از شوک قیمت گاز طبیعی مایعشده، یکی از عوامل این رشد اعلام شده است.
در عین حال، افزایش تولید برق از باد و خورشید میتواند شدت این انتقال را کاهش دهد؛ زیرا در ساعاتی که تولید تجدیدپذیر بالاست، وابستگی بازار به نیروگاههای گازی کمتر میشود.
برق گرانتر چه اثری بر صنایع اروپا دارد؟
افزایش قیمت برق به هزینه تولید بنگاهها منتقل میشود، اما شدت آن در همه صنایع یکسان نیست. صنایع فولاد، مواد شیمیایی، کود، شیشه و برخی صنایع فرآوری انرژیبر هستند و افزایش هزینه برق میتواند حاشیه سود آنها را کاهش دهد یا قیمت محصولات نهایی را بالا ببرد.
با این حال، شرکتهایی که قراردادهای بلندمدت انرژی دارند یا سهم بیشتری از برق خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین میکنند، الزاما با همان میزان افزایش هزینه مواجه نمیشوند. برخی صنایع نیز میتوانند مصرف خود را کاهش دهند یا تولید را به ساعات کمهزینهتر منتقل کنند.
ذخایر گاز اروپا چرا اهمیت دارند؟
قیمت گاز فقط به حجم واردات گاز مایع وابسته نیست. سطح ذخایر، تقاضا و امکان تأمین از مسیرهای دیگر نیز تعیین میکند یک شوک عرضه تا چه اندازه به قیمت منتقل شود.
رویترز در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ گزارش داد قیمت گاز اروپا از ۷۵ یورو به ازای هر مگاواتساعت عبور کرده بود. در همان زمان ذخایر گاز اروپا حدود ۶۶ درصد گزارش شد و ذخایر آلمان و هلند بهترتیب حدود ۵۴ و ۴۸ درصد بود.
چند روز بعد، ذخایر اروپا حدود ۶۹ درصد گزارش شد که همچنان پایینتر از میانگین پنجساله حدود ۸۵ درصد قرار داشت.
این وضعیت نشان میدهد مسئله اروپا فقط کمبود فیزیکی گاز نیست. حتی اگر گاز از مسیرهای دیگر قابل تأمین باشد، جایگزینی عرضه از دسترفته ممکن است با قیمت بیشتری انجام شود.
آیا اروپا میتواند گاز مایع خلیج فارس را جایگزین کند؟
بخشی از این کاهش را میتوان با افزایش تولید سایر صادرکنندگان جبران کرد. افزایش تولید خارج از خلیج فارس در بهار ۲۰۲۶ نمونهای از همین سازوکار بود. اروپا همچنین در سالهای اخیر ظرفیت واردات گاز طبیعی مایعشده را افزایش داده و وابستگی خود به یک مسیر مشخص را کاهش داده است.
اما ظرفیت تولید و حمل گاز مایع در کوتاهمدت محدود است. به همین دلیل، در برابر یک شوک بزرگ عرضه، بازار ابتدا از طریق قیمت واکنش نشان میدهد و سپس افزایش تولید، کاهش تقاضا و جایگزینی منابع به تعدیل فشار کمک میکنند.
آیا افزایش قیمت گاز الزاما به بحران برق اروپا منجر میشود؟
خیر. اثر نهایی به ترکیب تولید برق، سهم گاز، رشد انرژیهای تجدیدپذیر و میزان تقاضا بستگی دارد.
آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی کرده مصرف گاز اروپا در سال ۲۰۲۶ بیش از ۲ درصد کاهش یابد. افزایش تولید انرژیهای تجدیدپذیر و قیمت بالاتر گاز از عوامل این روند هستند.
بنابراین نمیتوان گفت هر مقدار کاهش عرضه گاز مایع، به همان نسبت قیمت برق را افزایش میدهد. بازار از چند مسیر افزایش قیمت، تغییر مقصد محمولهها، کاهش مصرف، جایگزینی سوخت، افزایش تولید سایر صادرکنندگان و رشد انرژیهای تجدیدپذیر همزمان واکنش نشان میدهد.
| مقدار | شاخص |
|---|---|
| حدود ۲۰ درصد | سهم گاز مایع عبوری از هرمز در تجارت جهانی |
| ۳۵ میلیارد مترمکعب | کاهش بارگیری قطر و امارات |
| ۸ میلیارد مترمکعب | کاهش تولید جهانی گاز مایع |
| ۳۲ درصد | رشد قیمت گاز اروپا در سهماهه دوم |
| ۴۵ درصد | رشد قیمت گاز مایع آسیا در سهماهه دوم |
| بیش از ۳۰ درصد | رشد قیمت برق عمدهفروشی اروپا |
| ۳۵ درصد | رشد قیمت گاز اروپا تا ۲۴ آوریل |
جمعبندی؛ هرمز چگونه از گاز به برق میرسد؟
اهمیت هرمز برای اروپا فقط به نفت محدود نیست. وابستگی صادرات گاز طبیعی مایعشده قطر و امارات به این آبراه باعث میشود اختلال در آن، بازار جهانی گاز را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
در سال ۲۰۲۶، کاهش عرضه خلیج فارس باعث شد آسیا و اروپا برای محمولههای موجود رقابت بیشتری داشته باشند. افزایش قیمت آسیا نسبت به اروپا نیز انگیزه انتقال بخشی از محمولهها به شرق را بیشتر کرد و فشار بر بازار گاز اروپا افزایش یافت.
این شوک سپس از طریق هزینه سوخت نیروگاههای گازی به بازار برق منتقل شد. رشد بیش از ۳۰ درصدی قیمت عمدهفروشی برق اروپا در سهماهه دوم ۲۰۲۶، در کنار افزایش قیمت گاز، نشان میدهد این ارتباط در عمل نیز قابل مشاهده بوده است.
با این حال، رشد انرژیهای تجدیدپذیر، کاهش مصرف گاز، افزایش تولید سایر صادرکنندگان و تنوع منابع وارداتی اروپا میتواند شدت این انتقال را محدود کند. بنابراین اثر اقتصادی هرمز برای اروپا بیش از آنکه به معنای کمبود انرژی باشد، افزایش هزینه تأمین انرژی و حساستر شدن بازار برق و صنایع به شوکهای عرضه است.
پرسشهای متداول
چه مقدار از تجارت جهانی گاز مایع از هرمز عبور میکند؟
پیش از اختلالهای ۲۰۲۶، حدود ۱۹ تا ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایعشده از این مسیر عبور میکرد.
چرا قیمت گاز آسیا بر قیمت گاز اروپا اثر میگذارد؟
زیرا بخشی از محمولههای گاز مایع قابلیت تغییر مقصد دارند. وقتی قیمت آسیا بالاتر باشد، انگیزه فروشندگان برای ارسال محموله به این بازار افزایش مییابد.
آیا افزایش قیمت گاز همیشه قیمت برق را بالا میبرد؟
خیر. سهم نیروگاههای گازی، میزان تولید تجدیدپذیر و وضعیت تقاضا تعیین میکند این افزایش با چه شدتی به بازار برق منتقل شود.
آیا اروپا میتواند گاز از دسترفته خلیج فارس را جایگزین کند؟
بخشی از آن را میتواند از سایر صادرکنندگان تأمین کند، اما ظرفیت تولید و حمل گاز مایع در کوتاهمدت محدود است و جایگزینی عرضه ممکن است هزینه بیشتری داشته باشد.
کدام صنایع بیشتر از برق گران آسیب میبینند؟
صنایع انرژیبر مانند فولاد، مواد شیمیایی، کود و شیشه حساسیت بیشتری به افزایش هزینه انرژی دارند، هرچند شدت اثر در هر صنعت و شرکت متفاوت است.
منابع گزارش
گزارش آژانس بینالمللی انرژی – بازار گاز
https://iea.org/reports/gas-market-report-q۳-۲۰۲۶/executive-summary
گزارش آژانس بینالمللی انرژی – بازار برق
https://iea.org/reports/electricity-mid-year-update-۲۰۲۶/executive-summary
اداره اطلاعات انرژی آمریکا – قیمت گاز پس از اختلال هرمز
https://eia.gov/TODAYINENERGY/detail.php?id=۶۷۶۰۴
رویترز – وضعیت گاز و ذخایر اروپا
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟