مهدی دارابی، دستیار ارزی رئیسکل بانک مرکزی، در تازهترین اظهارات خود تصریح کرده که در شرایط محدودیت ارزی، خودرو در اولویت تخصیص ارز بانک مرکزی قرار ندارد و برای واردات آن ارزی تخصیص داده نشده است . این موضع در حالی اعلام میشود که آمار گمرک ایران نشان میدهد واردات خودرو در پنجماهه نخست سال ۱۴۰۵ به ۲۵ هزار دستگاه به ارزش ۶۹۳ میلیون دلار رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل، رشد ۶۶ درصدی در ارزش و ۳۲ درصدی در تعداد را ثبت کرده است .
توجه: آمار واردات خودرو از گمرک و اظهارات بانک مرکزی هر دو رسمی هستند، اما به دو دوره زمانی متفاوت اشاره دارند. آمار گمرک عملکرد پنجماهه نخست سال را نشان میدهد؛ اظهارات دارابی سیاست جاری تخصیص ارز را توضیح میدهد.
چرا بانک مرکزی خودرو را در اولویت نمیداند؟
استدلال دارابی ساده و مبتنی بر منطق تخصیص منابع محدود است: در شرایطی که کشور با محدودیت ارزی و تجاری مواجه است، تأمین ارز برای کالاهای ضروریتر مانند اقلام کشاورزی و مواد اولیه تولید در اولویت قرار دارد . او به تناقض ظاهری اشاره میکند: «در حالی که ما بخش کشاورزی داریم، در سطح شهر و خیابانها خودروهای لوکس در حال تردد هستند» .
این موضع با چارچوب برنامه هفتم توسعه نیز همسو است؛ جایی که ثبات نرخ ارز و مدیریت جریانهای ارزی بهعنوان اهداف کلیدی تعیین شدهاند . در شرایط جنگ و محدودیت دسترسی به منابع ارزی، هر دلار تخصیصیافته به خودرو، دلاری است که از تأمین دارو، مواد اولیه یا کالاهای اساسی کسر شده است.
اگر بانک مرکزی ارز نمیدهد، خودروهای وارداتی از کجا آمدهاند؟
این پرسش کلیدی است که دارابی خود نیز به آن پاسخ میدهد: «متأسفانه یک رویه ایجاد شده که کالاها وارد گمرکات میشوند و بعد از تخلیه، با فشارهای مختلف در نهایت ترخیص میشوند» . به گفته او، خودروهایی که اکنون در سطح شهر تردد میکنند، از همین مسیر وارد شدهاند، نه از مسیر تخصیص ارز بانک مرکزی.
این اظهارات یک مسئله ساختاری را آشکار میکند: مسیرهای موازی واردات. در حالی که بانک مرکزی رسماً ارزی برای خودرو تخصیص نمیدهد، سازوکارهای دیگری — از جمله ثبت سفارش با ارز متقاضی، واردات از مناطق آزاد یا مسیرهایی که دارابی آنها را «فشار بر گمرک» توصیف میکند — جریان ورود خودرو را فعال نگه داشته است.
استدلال «ارز ایرانیان خارج از کشور» چرا بیاثر نیست؟
یکی از بحثهایی که دارابی به آن پاسخ میدهد، این ادعاست که واردات خودرو با ارز افراد مقیم خارج، فشار بر منابع ارزی داخل را حذف میکند. او این استدلال را با یک زنجیره اقتصادی رد میکند:
گام اول: فرد مقیم خارج با ارز خود در خارج از کشور، خودرو را خریداری و وارد میکند.
گام دوم: برای ترخیص، باید حقوق ورودی را به ریال پرداخت کند. این ریال از کجا میآید؟ از فروش خودرو در بازار ایران.
گام سوم: فرد مقیم خارج، ریال حاصل از فروش را در ایران نگه نمیدارد. او اصل پول، سود و حقوق ورودی را یکجا به ارز تبدیل میکند.
گام چهارم: این ارز از کف بازار جمعآوری و از کشور خارج میشود .
به بیان ساده: حتی اگر ارز اولیه از خارج بیاید، ریال حاصل از فروش خودرو در نهایت به تقاضای ارز در بازار داخلی تبدیل میشود. یک کارشناس اقتصادی نیز این مسیر را تأیید میکند: «گروهی از این سیاست سوءاستفاده میکنند و برای تأمین ارز مورد نیاز، به بازار ارز داخلی و بازار فیزیکی اسکناس فشار وارد میکنند» .
آمار واردات خودرو چه چیزی را نشان میدهد؟
| شاخص | پنجماهه نخست ۱۴۰۴ | پنجماهه نخست ۱۴۰۵ | تغییر |
|---|---|---|---|
| تعداد خودرو واردشده | ۱۹ هزار دستگاه | ۲۵ هزار دستگاه | +۳۲٪ |
| وزن کل | ۳۰ هزار تن | ۴۴ هزار تن | +۴۵٪ |
| ارزش دلاری | ۴۱۶ میلیون دلار | ۶۹۳ میلیون دلار | +۶۶٪ |
منبع: آمار گمرک ایران
نکته قابل توجه این است که سرعت رشد ارزش واردات (۶۶٪) بهمراتب بیشتر از رشد تعداد (۳۲٪) است. این یعنی میانگین قیمت هر خودروی واردشده نیز افزایش یافته و ترکیب واردات به سمت خودروهای گرانتر حرکت کرده است .
جدول: مقایسه دو روایت
| موضوع | روایت بانک مرکزی | دادههای گمرک |
|---|---|---|
| تخصیص ارز به خودرو | تخصیص داده نشده | واردات ۶۹۳ میلیون دلاری در ۵ ماه |
| مسیر ورود | ترخیص با فشار از گمرک | ثبت سفارش رسمی و ترخیص |
| اثر بر بازار ارز | فشار از کف بازار | نامشخص در آمار رسمی |
| دوره زمانی | سیاست جاری (شهریور ۱۴۰۵) | عملکرد پنجماهه نخست ۱۴۰۵ |
این تناقض چه پیامی برای سیاستگذار دارد؟
اگر بانک مرکزی رسماً ارزی به خودرو تخصیص نمیدهد، اما ۲۵ هزار خودرو در پنج ماه وارد و ترخیص میشود، سه احتمال مطرح است:
احتمال اول: ارز از مسیرهایی تأمین میشود که در آمار رسمی تخصیص ارز بانک مرکزی ثبت نمیشود — مانند ارز متقاضی، ارز صادراتی یا بازار آزاد.
احتمال دوم: سیاست اعلامی بانک مرکزی با رویه عملی گمرک و وزارت صمت هماهنگ نیست. در این حالت، واردکنندگان از شکاف بین دو نهاد استفاده میکنند.
احتمال سوم: فشارهای سیاسی و اقتصادی برای ترخیص خودروهای موجود در گمرک، عملاً سیاست تخصیص ارز را بیاثر میکند. دارابی خود به «فشارهای مختلف» برای ترخیص اشاره میکند .
هر کدام از این احتمالات درست باشد، یک نتیجه مشترک دارد: کنترل بانک مرکزی بر جریان ارز ورودی به خودرو کامل نیست. این مسئله در شرایطی که کشور با محدودیت ارزی مواجه است، پیامدهای جدی برای سیاستگذاری ارزی دارد.
جمعبندی؛ مسئله فقط تخصیص ارز نیست، انسجام سیاست است
اظهارات دستیار ارزی رئیسکل بانک مرکزی یک پیام روشن دارد: خودرو در شرایط محدودیت ارزی، کالایی نیست که بانک مرکزی حاضر باشد برای آن ارز تخصیص دهد. استدلال او درباره بازگشت ارز حاصل از فروش خودرو به بازار و خروج آن نیز از نظر منطق اقتصادی قابل دفاع است .
اما تناقض بین این موضع و آمار واردات، نشاندهنده یک مسئله عمیقتر است: سیاست ارزی اعلامی با رویه اجرایی همراستا نیست. اگر ۲۵ هزار خودرو در پنج ماه وارد شده، این خودروها از جایی ارز گرفتهاند — چه از بازار آزاد، چه از ارز متقاضی، چه از مسیرهایی که بانک مرکزی آنها را رسمی نمیداند.
تا زمانی که این شکاف بین «سیاست اعلامی» و «عملکرد واقعی» ادامه داشته باشد، نه محدودیت ارزی بهدرستی اعمال میشود و نه فعالان اقتصادی میتوانند بر مبنای قواعد شفاف تصمیم بگیرند. مسئله اصلی در سیاست ارزی خودرو، فراتر از تخصیص یا عدم تخصیص، انسجام نهادی است.
پرسشهای پرتکرار درباره ارز واردات خودرو
آیا بانک مرکزی به واردات خودرو ارز میدهد؟
خیر. دستیار ارزی رئیسکل بانک مرکزی تصریح کرده که در شرایط محدودیت ارزی، خودرو در اولویت تخصیص ارز قرار ندارد و ارزی برای آن تخصیص داده نشده است .
پس خودروهای وارداتی از کجا ارز گرفتهاند؟
بر اساس اظهارات دارابی، این خودروها از مسیر ترخیص از گمرک وارد شدهاند، نه از مسیر تخصیص ارز بانک مرکزی. او به «فشارهای مختلف» برای ترخیص اشاره میکند .
چرا واردات خودرو با ارز ایرانیان خارج از کشور هم فشار ارزی ایجاد میکند؟
زیرا فرد مقیم خارج، خودرو را در ایران به ریال میفروشد و برای خروج این ریال از کشور، آن را به ارز تبدیل میکند. این فرآیند تقاضای ارز در بازار داخلی ایجاد میکند .
آمار واردات خودرو در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
در پنجماهه نخست ۱۴۰۵، حدود ۲۵ هزار دستگاه خودرو به ارزش ۶۹۳ میلیون دلار وارد شده که نسبت به سال قبل رشد ۶۶ درصدی در ارزش داشته است .
آیا خودروهای وارداتی لوکس در اولویت هستند؟
دستیار بانک مرکزی به تناقض تردد خودروهای لوکس در خیابانها با محدودیت ارزی اشاره کرده است . آمار نشان میدهد رشد ارزش واردات سریعتر از رشد تعداد است که به معنای گرانتر شدن ترکیب واردات است .
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟