حمله موشکی حوثیها به ریاض، هدف قرار گرفتن احتمالی زیرساختهای انرژی عربستان، هشدار امنیتی تازه آمریکا، کاهش شدید تردد کشتیها در تنگه هرمز و تشدید درگیری در اطراف بابالمندب نشان میدهد سطح ریسک نظامی خاورمیانه در ۲۴ ساعت گذشته افزایش یافته است. با این حال، این تحولات بهتنهایی اثبات نمیکنند که منطقه در آستانه آغاز یک جنگ فراگیر تازه قرار دارد. آنچه اکنون قابل مشاهده است، گسترش جغرافیایی درگیری و افزایش احتمال سرایت بحران به عربستان، کشتیرانی و زیرساختهای انرژی است؛ در حالی که ترکیه و دیگر بازیگران منطقهای همزمان از تقویت دفاع عربستان و جلوگیری از کشیدهشدن ریاض به جنگ ایران و آمریکا سخن میگویند.
آخرین تحرکات منطقه چیست و چرا دوباره نگرانی از تشدید جنگ بالا گرفته است؟
در فاصله چند روز، چند تحول امنیتی که هرکدام به یکی از گلوگاههای راهبردی خاورمیانه مربوط میشوند همزمان شدهاند: تشدید جنگ یمن، حملات به عمق عربستان، کاهش تردد دریایی در هرمز، افزایش فشار بر بابالمندب و هشدار امنیتی آمریکا درباره احتمال تشدید سریع درگیری.
هیچیک از این نشانهها بهتنهایی وقوع یک مرحله تازه از جنگ فراگیر را اثبات نمیکند؛ اما کنار هم قرار گرفتن آنها نشان میدهد دامنه جغرافیایی ریسک نسبت به هفتههای قبل افزایش یافته است.
| نشانه | آخرین وضعیت | برداشت محتاطانه |
|---|---|---|
| حمله به ریاض | عربستان رهگیری موشک بالستیک حوثیها را تأیید کرده است | انتقال درگیری یمن به عمق عربستان |
| ینبع | حوثیها مدعی حمله به تأسیسات آرامکو شدند؛ عربستان از خنثیکردن تلاش برای حمله خبر داده است | افزایش ریسک برای زیرساخت جایگزین صادرات نفت عربستان |
| تنگه هرمز | تردد تجاری همچنان بسیار پایینتر از متوسط اخیر است | تداوم ریسک برای صادرات انرژی خلیج فارس |
| بابالمندب | درگیری یمن و پیشروی حوثیها در ساحل دریای سرخ ادامه دارد | افزایش ریسک دومین گلوگاه مهم منطقه |
| هشدار آمریکا | هشدار درباره لغو پرواز، بستهشدن حریم هوایی و تشدید سریع درگیری | افزایش سطح احتیاط؛ نه اعلام رسمی وقوع جنگ جدید |
| پیمان مکه | ترکیه آمادگی کمک به نیازهای نظامی عربستان را اعلام کرده است | تقویت بازدارندگی در کنار تلاش برای جلوگیری از گسترش جنگ |
حمله به ریاض چه تغییری در معادله جنگ یمن ایجاد کرد؟
مهمترین تحول تازه، رسیدن موج حملات به پایتخت عربستان است. ائتلاف تحت رهبری عربستان اعلام کرد پدافند این کشور بامداد ۱۹ سپتامبر یک موشک بالستیک شلیکشده از سوی حوثیهای یمن به سمت ریاض را رهگیری و منهدم کرده است.
این نخستین بار از زمان تشدید دوباره جنگ یمن است که ریاض مستقیماً هدف چنین حملهای قرار میگیرد.
حوثیها در مقابل اعلام کردند با استفاده از موشکهای بالستیک، کروز و پهپادها اهدافی را در ریاض و تأسیسات آرامکو در شهر بندری ینبع هدف قرار دادهاند.
عربستان گفته تلاش برای حمله به ریاض، ینبع، طائف، بیشه و فرسان را خنثی کرده است. ادعای حوثیها درباره میزان خسارت به اهداف سعودی بهطور مستقل تأیید نشده است.
تصاویر و ویدئوهای راستیآزماییشده توسط رسانههای بینالمللی، ستون بزرگی از دود را در نزدیکی فرودگاه ملک خالد ریاض نشان دادهاند و خبرگزاری فرانسه نیز از آتشسوزی در یک مخزن سوخت در همان محدوده گزارش داده است.
Associated Press: جزئیات حمله حوثیها به ریاض و واکنش عربستان
چرا حمله به ینبع برای بازار نفت مهمتر از یک حمله معمولی است؟
ینبع فقط یک شهر ساحلی نیست. این بندر در ساحل دریای سرخ یکی از نقاط کلیدی شبکه صادرات انرژی عربستان و انتهای خط لوله شرق–غرب این کشور است.
اهمیت این مسیر زمانی بیشتر میشود که تردد نفتکشها از تنگه هرمز محدود باشد. عربستان میتواند بخشی از نفت خود را از شرق کشور از طریق خط لوله به ساحل دریای سرخ منتقل کند و از آنجا صادر کند.
به همین دلیل، همزمانی فشار بر هرمز با تهدید زیرساختهای ینبع یک ریسک متفاوت ایجاد میکند: مسیر جایگزین صادرات نفت نیز در معرض خطر قرار میگیرد.
البته در زمان تنظیم این گزارش، ادعای حوثیها درباره اصابت موفق به تأسیسات آرامکو در ینبع بهطور مستقل تأیید نشده است.
تنگه هرمز هنوز چقدر تحت فشار است؟
دادههای رهگیری کشتی نشان میدهند وضعیت هرمز هنوز به شرایط عادی بازنگشته است.
رویترز به نقل از دادههای Kpler گزارش کرده بود که در ۱۷ سپتامبر فقط سه کشتی تجاری از تنگه عبور کردند؛ در حالی که متوسط ۱۰ روزه حدود ۱۷ فروند بود. دادههای روز بعد نیز فقط چهار عبور کالایی را ثبت کردند، در برابر متوسط ۱۰ روزه حدود ۱۶ فروند.
این آمار تمام تردد واقعی را پوشش نمیدهد، زیرا برخی نفتکشها فرستنده AIS خود را خاموش میکنند. با این حال، فاصله با متوسط اخیر نشان میدهد ریسک عبور از هرمز همچنان بالاست.
چارسو اقتصاد پیشتر در گزارش انسداد تنگه بابالمندب چه شوکی به بازار انرژی وارد میکند؟ اثر همزمانی اختلال در مسیرهای دریایی منطقه را بررسی کرده است.
بابالمندب چگونه به جبهه دوم بحران انرژی تبدیل شد؟
در سمت دیگر شبهجزیره عربستان، جنگ یمن دوباره به ساحل دریای سرخ رسیده است.
رویترز گزارش داده نیروهای حوثی در هفتههای اخیر مواضع مهمی در ساحل غربی یمن و جزیره پریم در دهانه بابالمندب به دست آوردهاند. این تحولات موقعیت آنها را در نزدیکی یکی از مهمترین مسیرهای کشتیرانی جهان تقویت کرده است.
این وضعیت به معنای «بستهشدن کامل بابالمندب» نیست. اما حضور نظامی گستردهتر در نزدیکی آبراه، همراه با سابقه حمله به کشتیها، میتواند هزینه بیمه، مسیر حرکت و تصمیم شرکتهای کشتیرانی را تغییر دهد.
دادههای Kpler برای ۱۸ سپتامبر ۲۳ عبور کالایی از بابالمندب را ثبت کردهاند که کمی پایینتر از متوسط ۱۰ روزه ۲۶ عبور بوده است.
چرا همزمانی هرمز و بابالمندب مهم است؟
ریسک اصلی بازار انرژی فقط وضعیت هر تنگه بهصورت جداگانه نیست، بلکه همزمانی فشار روی دو مسیر است.
هرمز؛ مسیر اصلی خلیج فارس
بخش بزرگی از صادرات نفت و LNG کشورهای خلیج فارس از این آبراه عبور میکند و تردد آن هنوز به سطح عادی بازنگشته است.
بابالمندب؛ ورودی جنوبی دریای سرخ
این مسیر ارتباط دریایی اقیانوس هند با دریای سرخ و کانال سوئز را برقرار میکند و تشدید جنگ یمن میتواند دوباره شرکتهای کشتیرانی را به مسیرهای طولانیتر سوق دهد.
ینبع؛ مسیر جایگزین عربستان
خط لوله شرق–غرب عربستان نفت را به ساحل دریای سرخ منتقل میکند. تهدید ینبع در شرایط اختلال هرمز، اهمیت بیشتری از یک حمله منفرد به زیرساخت نفتی پیدا میکند.
برای تصویر کاملتر از اثر اقتصادی هرمز، تحلیل چارسو اقتصاد درباره اهمیت اقتصادی تنگه هرمز در جنگ ایران و آمریکا نیز قابل مراجعه است.
هشدار امنیتی تازه آمریکا دقیقاً چه میگوید؟
وزارت خارجه آمریکا در ۱۹ سپتامبر هشدار امنیتی تازهای برای شهروندان آمریکایی در خاورمیانه صادر کرد.
در این هشدار از شهروندان خواسته شده نسبت به لغو احتمالی پروازها، بستهشدن حریمهای هوایی و اختلال در سفر هوشیار باشند. هشدار همچنین به درگیری حوثیها با عربستان اشاره میکند و میگوید این درگیری نظامی «ظرفیت تشدید سریع» دارد.
هشدارهای مشابه از سوی چند نمایندگی دیپلماتیک آمریکا در منطقه منتشر شده است.
اما از نظر تحلیلی باید میان هشدار احتیاطی و اطلاع از قریبالوقوع بودن عملیات نظامی تفاوت گذاشت. متن منتشرشده از احتمال تشدید سخن میگوید و اعلام نمیکند آمریکا اطلاعاتی درباره آغاز قطعی یک جنگ جدید در اختیار دارد.
پیمان مکه فعال میشود؟ ترکیه چه گفته است؟
همزمان با حملات به عربستان، نقش «پیمان دفاعی مکه» میان عربستان، ترکیه و پاکستان نیز پررنگتر شده است.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در ۱۹ سپتامبر گفت حملات جدی علیه تمامیت ارضی و حاکمیت عربستان در جریان است و ترکیه در چارچوب پیمان سهجانبه با ریاض همبستگی دارد.
فیدان گفت عربستان ممکن است در برخی حوزهها، بهویژه مسائل فنی، نیازهای نظامی داشته باشد و ترکیه برای کمک در این زمینه مشکلی ندارد.
پیمان دفاعی مکه مقرر میکند حمله مسلحانه به یکی از سه عضو، حمله به همه تلقی شود. با این حال، نحوه پاسخ در عمل به درخواست عضو هدف و نوع کمک مورد نیاز بستگی دارد.
فیدان همزمان تأکید کرده است که ترکیه نمیپذیرد عربستان به جنگ ایران و آمریکا کشیده شود و به گفته او ریاض نیز چنین تمایلی ندارد.
این دو موضع در ظاهر متناقض نیستند: آنکارا میتواند از تقویت پدافند و توان دفاعی عربستان حمایت کند و در عین حال با تبدیل درگیری یمن به ورود مستقیم ریاض به جنگ ایران و آمریکا مخالفت کند.
رویترز: آمادگی ترکیه برای کمک به نیازهای نظامی عربستان در چارچوب پیمان مکه
پس آیا جنگ دوباره شروع میشود؟
این پرسش نیاز به یک تفکیک مهم دارد: جنگ و درگیری نظامی در منطقه متوقف نشده که اکنون بخواهد از صفر «دوباره شروع شود». پرسش دقیقتر این است که آیا دامنه و شدت جنگ موجود وارد مرحلهای گستردهتر خواهد شد یا خیر.
دادههای فعلی امکان پاسخ قطعی به این سؤال را نمیدهند. آنچه میتوان سنجید، شاخصهایی است که ریسک تشدید یا مهار بحران را نشان میدهند.
| شاخص تشدید | شاخص مهار |
|---|---|
| رسیدن حملات به ریاض و زیرساختهای انرژی | تأکید ترکیه بر جلوگیری از ورود عربستان به جنگ ایران و آمریکا |
| تشدید جنگ زمینی یمن | ادامه تلاشهای دیپلماتیک منطقهای |
| ریسک همزمان در هرمز و بابالمندب | محدودبودن فعلی مشارکت مستقیم برخی قدرتهای خارجی |
| هشدار درباره احتمال تشدید سریع | تأکید بازیگران بر کمک دفاعی و پدافندی به عربستان |
| تهدید زیرساختهای نفتی عربستان | نبود شواهد عمومی از تصمیم قطعی برای گسترش مستقیم جنگ |
بنابراین آنچه فعلاً با اطمینان بیشتری میتوان گفت این است که ریسک تشدید جنگ افزایش یافته است، اما مسیر آن هنوز تعیین نشده است.
سه مسیر احتمالی برای ادامه بحران منطقه چیست؟
مهار درگیری یمن و جلوگیری از سرایت بیشتر
حملات و پاسخها ادامه پیدا میکنند، اما ترکیه، پاکستان و دیگر بازیگران روی تقویت دفاع عربستان و مذاکره برای مهار درگیری متمرکز میشوند. در این وضعیت، ریسک امنیتی بالا باقی میماند ولی جغرافیای جنگ الزاماً گستردهتر نمیشود.
تشدید محدود و ادامه حملات متقابل
حملات به شهرها، زیرساختهای انرژی و مواضع یمن افزایش پیدا میکند، بدون آنکه بازیگران اصلی وارد یک جنگ مستقیم گستردهتر شوند. چنین وضعیتی میتواند هزینه بیمه، کشتیرانی و انرژی را بالا نگه دارد.
سرایت منطقهای گستردهتر
در مسیر پرریسکتر، حملات بزرگتر به زیرساخت انرژی یا تلفات سنگین باعث ورود عملی بیشتر بازیگران منطقهای میشود. فشار همزمان بر هرمز و بابالمندب در چنین شرایطی میتواند اثر اقتصادی بحران را به خارج از منطقه منتقل کند.
این سه مورد سناریو هستند، نه پیشبینی نتیجه جنگ. وزن هرکدام به تحولات میدانی و تصمیم بازیگران در روزهای آینده وابسته است.
چرا بازار نفت به این تحرکات حساس است؟
بازار انرژی اکنون فقط با یک جبهه مواجه نیست. اختلال هرمز، جنگ یمن، ریسک بابالمندب و تهدید مسیر ینبع همزمان در محاسبات معاملهگران قرار گرفتهاند.
برنت در هفته گذشته از ۱۰۹ دلار نیز عبور کرد و قیمت گازوئیل آمریکا به بالای ۶ دلار در هر گالن رسید؛ نشانهای از اینکه هزینه بحران خاورمیانه از میدان نظامی به بازار سوخت منتقل شده است.
اما رابطه میان هر حمله و قیمت نفت خطی نیست. بازار علاوه بر خبرهای نظامی، حجم واقعی صادرات، ذخایر نفت، تقاضای چین، ظرفیت خطوط لوله جایگزین و مدت اختلال را نیز قیمتگذاری میکند.
به همین دلیل چارسو اقتصاد در گزارش چرا بحران تنگه هرمز هنوز به انفجار قیمت نفت تبدیل نشده است؟ همین فاصله میان «ریسک نظامی» و «شوک واقعی عرضه» را بررسی کرده است.
چه اتفاقی میتواند علامت تشدید جدیتر جنگ باشد؟
برای دنبالکردن بحران، به جای تکیه بر شایعات شبکههای اجتماعی، چند شاخص عینی اهمیت بیشتری دارند.
گسترش حملات به زیرساختهای نفتی
اصابتهای تأییدشده و تکرارشونده به ینبع، خطوط لوله یا مراکز فرآورش نفت، سطح ریسک انرژی را افزایش میدهد.
ورود عملی اعضای پیمان مکه
تفاوت زیادی میان کمک فنی یا پدافندی و ورود مستقیم نیروهای ترکیه یا پاکستان به عملیات وجود دارد. نوع درخواست رسمی عربستان شاخص مهمی خواهد بود.
کاهش بیشتر تردد هرمز و بابالمندب
داده واقعی عبور کشتیها از دو تنگه، شاخص اقتصادی قابل اتکاتری از صرفاً تعداد تهدیدهای نظامی است.
تغییر در وضعیت حریم هوایی
بستهشدن گسترده و طولانی حریمهای هوایی، تخلیه دیپلماتها یا تغییر رسمی وضعیت نیروهای نظامی میتواند علامت افزایش ریسک عملیاتی باشد.
حملات مستقیم میان بازیگران اصلی
هرگونه افزایش قابل تأیید در حملات مستقیم ایران و آمریکا یا ورود عملی کشورهای جدید، ساختار فعلی بحران را تغییر میدهد.
پرسشهای پرتکرار درباره احتمال تشدید جنگ در خاورمیانه
آیا جنگ ایران و آمریکا دوباره شروع میشود؟
درگیری موجود کاملاً متوقف نشده است. سؤال دقیقتر، احتمال تشدید دوباره آن است. تحولات اخیر نشاندهنده افزایش ریسک هستند، اما اطلاعات عمومی موجود وقوع قطعی یک موج تازه و گسترده را اثبات نمیکنند.
آیا ریاض هدف حمله حوثیها قرار گرفت؟
بله. عربستان تأیید کرده است که یک موشک بالستیک شلیکشده به سمت ریاض را رهگیری کرده است. حوثیها همچنین مدعی حمله با موشک و پهپاد به اهدافی در ریاض شدهاند.
آیا آرامکو در ینبع هدف قرار گرفت؟
حوثیها مدعی حمله به تأسیسات آرامکو در ینبع شدهاند، اما عربستان اعلام کرده تلاش برای حمله به این شهر را خنثی کرده است. میزان خسارت ادعایی حوثیها مستقلاً تأیید نشده است.
آیا تنگه هرمز بسته شده است؟
تردد در هرمز متوقف نشده، اما دادههای رهگیری کشتی در روزهای اخیر حجم عبور بسیار پایینتر از متوسط را نشان دادهاند. برخی کشتیها نیز با AIS خاموش حرکت میکنند و بنابراین آمار رسمی تمام تردد را ثبت نمیکند.
آیا پیمان مکه وارد جنگ میشود؟
ترکیه آمادگی خود را برای کمک به نیازهای نظامی و فنی عربستان اعلام کرده است، اما شکل کمک به درخواست عربستان و سازوکارهای پیمان بستگی دارد. این موضوع بهمعنای اعلام ورود ترکیه یا پاکستان به جنگ یمن نیست.
هشدار سفارتهای آمریکا یعنی حمله جدید نزدیک است؟
نه لزوماً. هشدار ۱۹ سپتامبر درباره احتمال تشدید سریع، اختلال پرواز و بستهشدن حریم هوایی است. متن هشدار بهخودیخود اعلام نمیکند که عملیات نظامی جدیدی قطعی یا قریبالوقوع است.
جمعبندی؛ تحرکات منطقه نشانه چیست؟
تحولات ۲۴ ساعت اخیر یک نتیجه روشن دارند: ریسک امنیتی منطقه نسبت به روزهای قبل افزایش یافته و جغرافیای درگیری یمن به عمق عربستان نزدیکتر شده است. حمله موشکی به ریاض، تهدید ینبع، ادامه فشار بر هرمز و بابالمندب و هشدار تازه آمریکا همگی این افزایش ریسک را نشان میدهند.
اما مرحله بعد هنوز مشخص نیست. در کنار شاخصهای تشدید، تلاش برای جلوگیری از ورود عربستان به جنگ ایران و آمریکا و بحث کمکهای دفاعی و پدافندی نیز ادامه دارد.
بنابراین پرسش «آیا جنگ دوباره شروع میشود؟» را نمیتوان با یک بله یا خیر قطعی پاسخ داد. دادههای فعلی از افزایش احتمال تشدید و سرایت منطقهای حکایت دارند، نه از تصمیم قطعی بازیگران برای آغاز یک جنگ فراگیر جدید. برای بازار جهانی نیز متغیر تعیینکننده این خواهد بود که بحران تا چه اندازه از حملات محدود به اختلال پایدار در هرمز، بابالمندب و زیرساختهای انرژی منتقل شود.
منابع گزارش
Associated Press
Reuters
Reuters؛ تنگه هرمز
Reuters؛ پیمان مکه
خبرگزاری آناتولی
USNI News
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟