جنگ رمضان هم فرصت است و هم تهدید. باتوجه به شرایط ساختاری اقتصاد فعلی، مرز بازرگان به عنوان مهمترین گلوگاه تجارت زمینی ایران با ترکیه و فراتر از آن، نقش راهبردی حیاتی یافته است.
این یادداشت نشان میدهد که مرز بازرگان به عنوان یک شریان اصلی تامین کالاهای اساسی و مسیر حیاتی کریدورهای شرق-غرب و شمال-جنوب، و خط مقدم تابآوری اقتصادی ایران در برابر تهدیدات ژئوپلیتیک محسوب میشود.
دادههای سالانه گمرک ایران حاکی از تبادل ۱۹.۲ میلیارد دلاری کالا است که شامل ۱۲.۴ میلیارد دلار واردات و ۶.۸ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی بین دو کشور در سال ۱۴۰۳ است.
بازرگان با ثبت بیش از ۲۰۰ هزار تردد کامیون در سال، رتبه اول را در میان مرزهای زمینی ایران را در بین تمام مرزهای زمینی دارا است.
چرا مسیر زمینی اهمیت دارد؟
تحولات اخیر در منطقه و تهدیدات مکرر عليه امنيت آبراههای جنوبی تنگه هرمز و دریای عمان ساختار تجارت خارجی ایران را با یک معمای اساسی مواجه ساخته است.
چگونه میتوان جریان کالاهای اساسی و غیرنفتی را در شرایط مسدود شدن یا مختل شدن مسیرهای دریایی حفظ کرد؟ پاسخ در توسعه و ایمنسازی کریدورهای زمینی شمال غربی نهفته است.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بنادر، مقامات ایرانی رسماً اعلام کردهاند که مرز بازرگان به عنوان مسیر جایگزین در سناریو دریایی طراحی شده است.
این ادعا یک واقعیتی است که توسط دادههای زیربنایی پشتیبانی میشود. بازرگان ۲۴ ساعته فعال است و زیرساختهای حملونقل ترکیبی که شامل حمل و نقل جاده و ریلی نزدیک به رازی است را در اختیار دارد.
جایگاه بازرگان در آمارهای کلان تجاری
حجم تجارت ایران و ترکیه در سالهای اخیر در مرکز آمار و همچنین گمرک جمهوری اسلامی ایران به ثبت رسیده است. نکتهای که بسیار حائز اهمیت است این است که باوجود تحریمهای بین المللی ایران، روند صعودی را میتوان در حجم تجارت بین دو کشور مشاهده نمود.
جدول زیر خلاصهای از روند تجارت دو کشور را نشان میدهد که با جهش قابل توجهی در سال اخیر همراه بوده است.
| سال | حجم تجارت به میلیارد دلار | تغییرات نسبت به سال قبل | صادرات ایران به میلیارد دلار |
| 2021 | 4.77 | 69.12 | 2.52 |
| 2022 | 5.35 | 12.18 | 2.91 |
| 1403 منتهی به مارس 2025 | 11.8 اولیه | – | 6.8 |
| بهمن 1403 فوریه 2025 | 17.5 | 48.3 درصد | – |
منبع: دادههای IRICA و گزارشهای سفارت ایران در آنکارا
این ارقام نشاندهنده یک تغییر ساختار در الگوی تجاری ایران است.
در حالی که تجارت با بسیاری از شرکای سنتی کاهش یافته، مبادله با ترکیه صعودی نمایی داشته و به ۱۷.۵ میلیارد دلار تا فوریه ۲۰۲۵ رسیده که پیشبینی میشود تا پایان سال به ۱۹ میلیارد دلار برسد.
نقش محوری بازرگان در ترانزیت کشور
اطلاعات گمرک ایران نشان میدهد که از مجموع ۲۱.۹۱۳ میلیون تن کالای ترانزیتی عبوری از ایران در سال ۱۴۰۳، بازرگان در زمره ۱۰ گمرک برتر کشور قرار دارد.
اما فراتر از آمار وزنی، ارزش و سرعت عبور کالا از این مسیر است که اهمیت آن را دوچندان میکند.
رئیس کل گمرک ایران در توافق اخیر با همتای ترکی خود در می ۲۰۲۵، رسماً اعلام کرد که مرز بازرگان اولویت اول گمرکی ایران است و باید به الگویی برای سایر مرزها چه برای ایران و چه برای ترکیه تبدیل شود.
سالانه بیش از ۲۰۰ هزار کامیون از این گذرگاه تردد میکنند و تنها در سه ماه اخیر، ۴۵ هزار تردد ثبت شده است. این رقم، بازرگان را به شلوغترین مرز زمینی ایران تبدیل میکند.
مرز بازرگان؛ مقاوم در برابر کرونا و تحریم
مرز بازرگان سابقه اثبات شدهای در حفظ جریان کالا در شرایط بحرانی دارد. در جریان همهگیری کرونا، زمانی که بسیاری از مرزها بسته بودند، توافقات فوری بین تهران و آنکارا باعث شد ۶۰ کامیون ایرانی در روز اجازه تخلیه کالا در بازرگان را داشته باشند.
همچنین محمولههای حیاتی تجهیزات پزشکی از اروپا از طریق همین مسیر وارد ایران شد.
چرا مرز بازرگان از سایر مسیرها مهمتر است؟
کریدور خزر – اروپا که از مرز بازرگان گرهگاه شرق و غرب عبور میکند میتواند نشان از اهمیت بسیار بالای آن دهد.
بازرگان حلقه اتصال کریدور شرق-غرب محسوب میشود.
معاون وزیر راه ایران اخیراً تأکید کرده که دو کشور بر سر تکمیل اتصال ریلی در نقطه چشمه سوریه و افزایش گذرگاههای مرزی از ۳ به ۵ به توافق رسیدهاند.
یکی از نقاط قوت بینظیر بازرگان، مجاورت آن با منطقه آزاد ماکو است که ۷۵ درصد از کل مساحت مناطق آزاد ایران را پوشش میدهد.
بر اساس گزارش فدراسیون بینالمللی جادهای، تفاهمنامهای میان اتاق بازرگانی ایران و منطقه آزاد ماکو برای بازسازی خدمات لجستیکی بر اساس سیستم ترانزیت بینالمللی جادهای امضا شده است.
این سیستم امنیت محمولهها را افزایش و زمان ترخیص را کاهش میدهد، که در شرایط جنگی و ناامنی، یک مزیت حیاتی محسوب میشود.
با فرض بسته شدن تنگه هرمز به عنوان شریان اصلی صادرات نفت و واردات کالاهای اساسی ایران، مرز بازرگان از یک گلوگاه تجاری معمولی به خط مقدم بقای اقتصادی کشور ارتقا مییابد.
در این سناریوی بحرانی، بازرگان تنها مسیر مطمئن اتصال ایران به بازارهای ترکیه و از آنجا به اروپا و جهان خواهد بود.
اهمیت این مرز فراتر از حجم مبادلات ۱۹ میلیارد دلاری آن است.
بازرگان ظرفیت جذب ۸۰ درصد از واردات کالاهای استراتژیک از جمله دارو، ماشینآلات، مواد اولیه صنعتی را در شرایط اضطراری دارد، مشروط به اجرای سریع توافقات ریلی و افزایش ظرفیت انبارداری در منطقه آزاد ماکو.
همچنین این مرز میتواند به عنوان دریچه صادرات مجدد کالاهای چینی و هندی که از مسیرهای زمینی پاکستان و افغانستان دچار اختلال شدهاند، عمل کند.
با این حال، هشدار راهبردی این است که بازرگان نیز مصون از تهدید نیست.
وابستگی بیش از حد به یک گذرگاه، آن را به هدفی راهبردی برای گروههای معاند یا حملات سایبری تبدیل میکند.
بنابراین حفظ این شریان نیازمند تجهیز به سامانههای هوشمند نظارتی، استقرار گمرک ۲۴ ساعته سیار و امضای پیمانهای امنیتی با ترکیه برای تضمین عبور بدون وقفه کامیونهاست.
خلاصه اینکه در جنگی که دروازههای جنوبی بسته میشوند، بازرگان به رگ نجات اقتصاد ملی تبدیل میشود که نبض آن با هر تردد کامیون میتپد.
نبضی که میتواند با هر تپش به اقتصاد ایران روح و جلال تازه ای ببخشد و راهی برای انسداد تنگه هرمز به سمت اقتصادی بهتر باشد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟