گزارش تحلیلی بهمنماه ۱۴۰۴ حاکی از آن است که صنعت برق حرارتی ایران از زمان انقلاب ۱۳۵۷ تاکنون، رشدی ۱۷ برابری را تجربه کرده است. سیفیان پور، سرپرست معاونت برنامهریزی، با اشاره به فعالیت ۱۴۹ نیروگاه حرارتی در سراسر کشور، تأکید کرد که این واحدها مسئولیت تأمین بیش از ۹۰ درصد نیاز برق شبکه سراسری را بر عهده دارند. تولید سالانه برق حرارتی با رشدی ۳۶ برابری نسبت به دهههای گذشته، اکنون به رقم ۳۶۷ میلیارد کیلووات ساعت رسیده است. این دستاورد در حالی حاصل شده که صنعت برق ایران در دوران جنگ هشتساله با آسیب ۲۲۰۰ مگاواتی در نیروگاهها و خطوط انتقال روبرو بود و در سالهای اخیر نیز فشار تحریمهای اقتصادی، فرآیند تأمین قطعات و تعمیرات اساسی را با چالشهای لجستیکی مواجه کرده است. با این حال، تکیه بر توان داخلی و بومیسازی قطعات استراتژیک، ایران را در زمره ۵ کشور پیشرو در ساخت توربینهای نیروگاهی قرار داده است که نشاندهنده تابآوری بالای فنی در لایههای زیرساختی است. توازن میان رشد ۲.۴ برابری جمعیت و جهش ۱۷ برابری ظرفیت تولید، گویای بهبود معنادار دسترسی به انرژی در سراسر کشور است، اما حفظ این پایداری در سال ۲۰۲۶ مستلزم سرمایهگذاریهای نوین در بخش راندمان و نوسازی است.
نقش کلیدی بخش خصوصی در توسعه ظرفیت ۵۴ هزار مگاواتی
یکی از مهمترین تحولات ساختاری در صنعت برق ایران، واگذاری نقش پیشران به بخش غیردولتی و صنایع بزرگ است. طبق آمارهای ارائه شده، در حال حاضر بیش از ۶۹ درصد از کل ظرفیت نصبشده نیروگاههای حرارتی کشور متعلق به بخش خصوصی است. پس از بهرهبرداری از پروژههای جدید در سال ۲۰۲۵، ظرفیت فعال شده توسط شرکتهای خصوصی و مجتمعهای صنعتی به حدود ۵۴ هزار مگاوات رسیده است. این مشارکت گسترده نشاندهنده موفقیت نسبی در جذب سرمایه برای پروژههای زیربنایی است، هرچند که پایداری این سرمایهگذاریها در افق ۲۰۲۶ منوط به اصلاح نظام قیمتگذاری برق و تسویه مطالبات پیمانکاران از سوی وزارت نیرو است. ۶۳۹ واحد تولید برق حرارتی در سراسر کشور، شبکهای عظیم و پیچیده را تشکیل دادهاند که مدیریت آن بدون هماهنگی دقیق میان بخش دولتی و خصوصی امکانپذیر نخواهد بود. تکیه بر صنایع خصوصی برای تأمین برق خود و مازاد شبکه، فشار را بر بودجههای عمرانی دولت کاهش داده است، اما همچنان چالش فرسودگی برخی واحدهای قدیمی و ضرورت تبدیل نیروگاههای گازی به سیکل ترکیبی برای ارتقای راندمان، به عنوان یک اولویت سرمایهگذاری در سال ۲۰۲۶ خودنمایی میکند. بخش خصوصی اکنون ستون فقرات تولید انرژی کشور محسوب میشود و حمایت از این بخش، کلید عبور از خاموشیهای فصلی در پیک مصرف است.
بومیسازی توربینها؛ جایگاه ایران در میان ۵ تولیدکننده برتر جهان
دسترسی به تکنولوژی ساخت توربینهای پیشرفته، نقطه عطف اقتدار فنی ایران در حوزه برق حرارتی است. تلاشهای مستمر متخصصان داخلی باعث شده تا ایران امروز در ردیف ۵ قدرت برتر تولید توربین در جهان قرار گیرد. این توانمندی فنی، نه تنها نیازهای داخلی را در شرایط تحریم پوشش داده، بلکه ظرفیتهای بالایی برای صادرات خدمات فنی و مهندسی به کشورهای همسایه و منطقه ایجاد کرده است. با این وجود، تحریمهای اقتصادی و سیاسی همچنان فرآیند انتقال تکنولوژیهای نسل جدید و ارتقای کلاس توربینها مانند کلاس F و H را با دشواریهایی روبرو کرده است. سیفیان پور تأکید دارد که تعمیرات اساسی و نگهداری واحدهای نیروگاهی که در دوران جنگ آسیب دیدهاند یا به دلیل عمر بالا نیاز به بازسازی دارند، به دلیل همین محدودیتها با هزینههای بالاتری انجام میشود. با این حال، خودکفایی در بخش بزرگی از قطعات یدکی و تجهیزات کنترلی، مانع از بروز بحرانهای جدی در شبکه سراسری شده است. در سال ۲۰۲۶، تمرکز بر هوشمندسازی شبکه و استفاده از سیستمهای کنترل بومی، میتواند بهرهوری نیروگاههای فعلی را تا حد زیادی بهبود بخشد. موفقیت در ساخت توربین، نماد شکست سیاستهای انزوا در بخش انرژی است و ایران را به یک بازیگر غیرقابل حذف در بازار انرژی منطقه تبدیل کرده است
تراز انرژی در سال ۲۰۲۶ و چالش راندمان نیروگاهی
قرار گرفتن ایران در میان ۱۰ کشور برتر تولیدکننده برق حرارتی، اگرچه یک افتخار ملی است، اما نباید چالشهای جدی ناترازی را پنهان کند. واقعیت این است که در افق ۲۰۲۶، مسئله اصلی نه تنها «ظرفیت نصبشده»، بلکه «راندمان عملیاتی» و «تأمین سوخت زمستانی» نیروگاههاست. با وجود ظرفیت ۷۸ هزار مگاواتی، به دلیل راندمان پایین برخی واحدهای قدیمی و تلفات شبکه انتقال، شکاف میان تولید و تقاضا در فصول اوج مصرف همچنان احساس میشود. تحریمها اگرچه مانع رشد ظرفیت نشدهاند، اما هزینه نوسازی را به شدت افزایش دادهاند. ایران در سال ۲۰۲۶ با چالشی روبروست که در آن باید میان توسعه نیروگاههای جدید و بازسازی واحدهای فرسوده توازن ایجاد کند. جایگاه پنجم در ساخت توربین، ابزاری قدرتمند است، اما بدون اصلاح اقتصاد برق و بهبود بازدهی نیروگاهها از میانگین ۳۹ درصد به سطوح بالاتر، فشار بر منابع گاز کشور افزایش خواهد یافت. آینده صنعت برق ایران در سال ۲۰۲۶ و بعد از آن، بیش از آنکه به تعداد نیروگاهها وابسته باشد، به توانایی کشور در «مدیریت مصرف» و «ارتقای تکنولوژیک واحدهای موجود» گره خورده است تا جهش ۱۷ برابری ظرفیت، منجر به ثبات کامل در شبکه سراسری شود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟