بودجه سپاه در ۱۴۰۴ و بازوهای اقتصادی آن؛ از «قرارگاه خاتم» تا «بنیاد تعاون»

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که در اردیبهشت ۱۳۵۸ با فرمان آیت‌الله خمینی و با ماهیتی نظامی-امنیتی تأسیس شد، در گذر چهار دهه تحول عمیقی را تجربه کرده که امروز، تفکیک وجهه نظامی آن از چهره اقتصادی‌اش تقریباً ناممکن به نظر می‌رسد.

این نهاد که طبق قانون اساسی وظیفه «پاسداری از انقلاب و دستاوردهای آن» را بر عهده دارد، به مرور زمان و به ویژه پس از پایان جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، اکنون یکی از بزرگ‌ترین بازیگران عرصه اقتصاد ایران به حساب می‌آید. به‌راستی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی چه جایگاه و نقشی در اقتصاد دارد؟

بودجه سپاه پاسدارن در سال 1404

بر اساس اسناد منتشر شده، بودجه رسمی سپاه پاسداران در سال ۱۴۰۴ رقمی بالغ بر ۱۹۶ هزار میلیارد تومان برآورد شده است؛ عددی که رشدی چشمگیر را نسبت به سال‌های پیشین نشان می‌دهد.

فراتر از بودجه ریالی، دسترسی سپاه به درآمدهای ارزی حاصل از فروش نفت، فصل جدیدی در استقلال مالی این نهاد گشوده است. خبرگزاری رویترز در گزارشی تحقیقی فاش کرد که سهم سپاه پاسداران از صادرات نفت ایران، که زمانی حدود ۲۰ درصد بود، اکنون به بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است. این درآمدها که مستقیماً از دور زدن تحریم‌ها و فروش نفت در بازارهای خاکستری حاصل می‌شود، گردشی مالی قابل بررسی ایجاد کرده است. تحلیل‌گران اقتصادی برآورد می‌کنند که درآمد سالیانه سپاه تنها از فعالیت‌های اقتصادی رسمی و نیمه‌رسمی، به رقمی بالغ بر ۱۲ میلیارد دلار می‌رسد.

قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء

اگر بخواهیم نمادی برای فعالیت‌های عمرانی سپاه بیابیم، نامی جز «قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء» به ذهن متبادر نمی‌شود. این قرارگاه که در سال ۱۳۶۸ و با پایان جنگ، بر اساس اصل ۱۴۷ قانون اساسی (استفاده از توان فنی نیروهای مسلح در زمان صلح) تأسیس شد، اکنون یکی از ارکان محوری صنعت پیمانکاری ایران است.

قرارگاه خاتم که زمانی با هدف بازسازی مناطق جنگ‌زده وارد میدان شد، به سرعت حوزه نفوذ خود را گسترش داد. امروز کمتر پروژه کلانی در ایران یافت می‌شود که ردپای این قرارگاه در آن دیده نشود:

• صنایع نفت، گاز و پتروشیمی: جایگزینی شرکت‌های بزرگ خارجی نظیر توتال و شل در فازهای پارس جنوبی و ساخت پالایشگاه‌هایی نظیر ستاره خلیج فارس

• حمل و نقل و راهسازی: ساخت هزاران کیلومتر آزادراه، خطوط مترو در کلان‌شهرها و راه‌آهن

• سدسازی و تونل‌سازی: اجرای بزرگ‌ترین سازه‌های آبی و زیرزمینی کشور

بر اساس آمارهای موجود تا سال ۲۰۱۱، این قرارگاه بیش از ۷۶۵۰ قرارداد عمرانی و صنعتی را منعقد کرده بود و این روند در دهه اخیر با شتابی فزاینده ادامه یافته است.

بنیاد تعاون سپاه

بازوی دیگر این امپراتوری اقتصادی، «بنیاد تعاون سپاه» است که در سال ۱۳۶۵ تأسیس شد. اگر قرارگاه خاتم را نماد «بیل و کلنگ» سپاه بدانیم، بنیاد تعاون نماد «کیف پول» و فعالیت‌های تجاری-مالی آن است. این بنیاد که دامنه فعالیتش ۳۱ استان کشور را در بر می‌گیرد، در سال ۱۳۸۸، بزرگ‌ترین معامله تاریخ بورس ایران را رقم زد و ۱ ۵ درصد سهم «شرکت مخابرات ایران» را خریداری کرد.

دو نمونه از سهامداری وابسته به صورت مستقیم و غیرمستقیم این نهاد به این صورت گزارش است:

• شرکت شهریار مهستان و کنسرسیوم اعتماد مبین به عنوان ابزارهای اصلی برای تملک مخابرات.

•  تملک ۴۵ درصد از سهام «گروه بهمن»

خبرگزاری رویترز در گزارش سال ۲۰۱۹ خود، سپاه را «یک امپراتوری صنعتی با نفوذ سیاسی» توصیف کرده است. بررسی ساختار بودجه و شبکه اقتصادی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نشان می‌دهد که این سازمان تنها یک نیروی نظامی کلاسیک نیست. این نهاد توانسته است با در اختیار داشتن بودجه رسمی نزدیک به ۲۰۰ هزار میلیارد تومانی، سهم فروش نفت و کنترل بر شریان‌های حیاتی نظیر مخابرات، راهسازی و انرژی، نقش محوری در بهبود وضعیت رفاهی و رشد اقتصاد ایفا کند.