CIPS یا سامانه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی چین می‌تواند در بخشی از تجارت ایران و چین، مسیر تسویه را کوتاه‌تر و وابستگی به تبدیل‌های دلاری و واسطه‌های مالی را کمتر کند؛ اما این سامانه تحریم‌های بانکی ایران را حذف نمی‌کند. مزیت واقعی CIPS زمانی ایجاد می‌شود که صادرات و واردات دو کشور با یوان تسویه شود، بانک‌های مشخص دو طرف امکان همکاری داشته باشند و درآمد یوانی صادرات ایران مستقیماً برای تأمین واردات از چین قابل استفاده باشد.
آخرین به‌روزرسانی: ۸ مهر ۱۴۰۵
CIPS چیست و چرا برای تجارت ایران مهم شده است؟
CIPS مخفف Cross-Border Interbank Payment System و سامانه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی چین است؛ زیرساختی که از سال ۲۰۱۵ برای پردازش و تسویه پرداخت‌های برون‌مرزی مبتنی بر یوان فعالیت می‌کند.
اهمیت CIPS برای ایران از یک مسئله عملی آغاز می‌شود: تحریم‌های مالی دسترسی بانک‌ها و شرکت‌های ایرانی به بسیاری از مسیرهای متعارف پرداخت بین‌المللی را محدود کرده و استفاده از واسطه‌های متعدد، تبدیل ارز و مسیرهای غیرمستقیم می‌تواند هزینه و پیچیدگی تجارت خارجی را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، توسعه تجارت با ارزهایی غیر از دلار صرفاً یک بحث سیاسی نیست. اگر ساختار پرداخت درست طراحی شود، می‌تواند به یک مسئله کاملاً اقتصادی درباره هزینه تسویه، سرعت انتقال پول و مدیریت ریسک تبدیل شود.
CIPS چگونه با سوئیفت تفاوت دارد؟
CIPS را نباید صرفاً «سوئیفت چینی» دانست.
SWIFT عمدتاً یک شبکه استانداردشده برای انتقال پیام‌های مالی میان بانک‌ها و مؤسسات مالی است. CIPS در مقابل، علاوه بر استانداردهای پیام‌رسانی مالی، زیرساخت پرداخت و تسویه معاملات برون‌مرزی مبتنی بر یوان را نیز فراهم می‌کند.
CIPS از استاندارد ISO 20022 برای پیام‌های مالی استفاده می‌کند و ساختار آن شامل مشارکت‌کنندگان مستقیم و غیرمستقیم است.
مشارکت‌کننده مستقیم
مؤسسه مالی مستقیماً به زیرساخت CIPS متصل است و براساس مقررات شبکه عملیات پرداخت و تسویه را انجام می‌دهد.
مشارکت‌کننده غیرمستقیم
بانک یا مؤسسه مالی از طریق یک مشارکت‌کننده مستقیم به خدمات CIPS دسترسی پیدا می‌کند.
همین ساختار باعث می‌شود دسترسی به CIPS الزاماً به معنی عضویت مستقیم همه بانک‌ها در شبکه نباشد.
CIPS در سال ۲۰۲۶ چقدر بزرگ شده است؟
تازه‌ترین داده‌های رسمی نشان می‌دهد CIPS نسبت به آماری که برای سال ۲۰۲۴ منتشر شده بود، باز هم گسترش یافته است.
براساس آمار رسمی CIPS، این شبکه از ژانویه تا پایان اوت ۲۰۲۶ مجموعاً ۶.۰۲۳ میلیون تراکنش پرداخت به ارزش ۱۳۹.۷ تریلیون یوان پردازش کرده است.
فقط در اوت ۲۰۲۶، حدود ۷۹۱ هزار تراکنش به ارزش ۱۹.۴ تریلیون یوان از طریق این زیرساخت پردازش شده است.
همچنین تا پایان اوت ۲۰۲۶ تعداد مشارکت‌کنندگان CIPS به ۱۸۵۳ نهاد رسیده است؛ شامل ۲۱۱ مشارکت‌کننده مستقیم و ۱۶۴۲ مشارکت‌کننده غیرمستقیم.
| شاخص CIPS | آخرین داده | دوره |
|---|---|---|
| تعداد مشارکت‌کنندگان | ۱٬۸۵۳ نهاد | پایان اوت ۲۰۲۶ |
| مشارکت‌کنندگان مستقیم | ۲۱۱ نهاد | پایان اوت ۲۰۲۶ |
| مشارکت‌کنندگان غیرمستقیم | ۱٬۶۴۲ نهاد | پایان اوت ۲۰۲۶ |
| تعداد تراکنش‌ها | ۶.۰۲۳ میلیون فقره | ژانویه تا اوت ۲۰۲۶ |
| ارزش تراکنش‌ها | ۱۳۹.۷ تریلیون یوان | ژانویه تا اوت ۲۰۲۶ |
| ارزش تراکنش‌های اوت | ۱۹.۴ تریلیون یوان | اوت ۲۰۲۶ |
| مؤسسات بانکی تحت پوشش | نزدیک ۵٬۳۰۰ مؤسسه | پایان اوت ۲۰۲۶ |
| پوشش جغرافیایی | ۱۹۲ کشور و منطقه | پایان اوت ۲۰۲۶ |
برای مقایسه، در پایان سال ۲۰۲۴ این شبکه ۱۶۸ مشارکت‌کننده مستقیم و ۱۴۶۱ مشارکت‌کننده غیرمستقیم داشت. بنابراین گسترش شبکه CIPS فقط به افزایش ارزش تراکنش‌ها محدود نشده و تعداد مؤسسات متصل به آن نیز افزایش یافته است.
چرا CIPS برای تجارت ایران و چین اهمیت دارد؟
اهمیت CIPS برای ایران از جایگاه چین در تجارت خارجی کشور ناشی می‌شود. حجم قابل توجه صادرات و واردات میان دو کشور به این معنی است که هر کاهش در هزینه تسویه مالی می‌تواند در مقیاس تجارت دوجانبه اهمیت پیدا کند.
مسئله اصلی این است که آیا بخشی از تجارت ایران و چین می‌تواند بدون عبور از چند تبدیل ارزی و چند واسطه مالی، مستقیماً با یوان تسویه شود یا خیر.
اگر صادرکننده ایرانی در ازای فروش کالا به چین درآمد یوانی دریافت کند و همان یوان برای پرداخت واردات از چین مورد استفاده قرار گیرد، نیاز به تبدیل‌های متعدد ارز می‌تواند کاهش پیدا کند.
CIPS دقیقاً چگونه می‌تواند هزینه تجارت ایران را کاهش دهد؟
کاهش هزینه از خود نام CIPS ایجاد نمی‌شود. مزیت اقتصادی زمانی شکل می‌گیرد که این زیرساخت باعث کوتاه‌ترشدن زنجیره پرداخت شود.
کاهش تبدیل‌های ارزی
اگر معامله از ابتدا با یوان قیمت‌گذاری و تسویه شود، در برخی ساختارهای تجاری نیاز به تبدیل منابع به دلار و سپس تبدیل مجدد برای پرداخت طرف چینی کاهش پیدا می‌کند.
کاهش تعداد واسطه‌های مالی
هر بانک، کارگزار یا واسطه‌ای که در مسیر پرداخت قرار می‌گیرد می‌تواند هزینه، زمان و ریسک عملیاتی معامله را افزایش دهد. مسیر تسویه مستقیم‌تر بالقوه می‌تواند بخشی از این هزینه را حذف کند.
استفاده دوباره از درآمد صادراتی
اگر درآمد یوانی حاصل از صادرات ایران به چین برای تأمین واردات از همان کشور قابل استفاده باشد، نیاز به خروج منابع از چرخه و تبدیل مجدد آنها کاهش پیدا می‌کند.
کاهش تمرکز بر یک مسیر پرداخت
وجود مسیرهای تسویه مختلف به شرکت‌ها و بانک‌ها امکان می‌دهد متناسب با ارز معامله، طرف تجاری و هزینه انتقال پول، گزینه مناسب‌تری انتخاب کنند.
یک مثال ساده؛ CIPS کجای هزینه معامله را حذف می‌کند؟
فرض کنیم یک واردکننده ایرانی قصد خرید کالا از یک شرکت چینی را دارد.
در یک مسیر چندمرحله‌ای ممکن است منابع ابتدا به یک ارز واسط تبدیل شوند، از طریق یک یا چند واسطه انتقال پیدا کنند و در نهایت برای پرداخت فروشنده چینی دوباره به یوان تبدیل شوند.
هر مرحله می‌تواند شامل کارمزد انتقال، اختلاف نرخ خرید و فروش ارز، هزینه واسطه و زمان بیشتر برای تسویه باشد.
اما اگر امکان تسویه مستقیم‌تر با یوان فراهم باشد، بخشی از این مراحل می‌تواند حذف شود.
| مسیر چندمرحله‌ای | مسیر یوانی مستقیم‌تر |
|---|---|
| چند تبدیل ارزی احتمالی | کاهش تعداد تبدیل‌های ارزی |
| بانک‌ها و واسطه‌های بیشتر | امکان کاهش تعداد واسطه‌ها |
| کارمزدهای متعدد | ظرفیت کاهش بخشی از کارمزدها |
| زمان تسویه طولانی‌تر | ظرفیت تسویه مستقیم‌تر |
| ریسک بیشتر در زنجیره انتقال | کاهش برخی ریسک‌های عملیاتی مسیر پرداخت |
اما میزان واقعی صرفه‌جویی را نمی‌توان بدون دانستن بانک‌ها، نوع معامله، نرخ تبدیل، کارمزدها و مسیر فعلی انتقال پول به یک درصد ثابت تبدیل کرد.
آیا CIPS می‌تواند تحریم‌های ایران را دور بزند؟
CIPS یک زیرساخت پرداخت است، نه سازوکاری برای حذف تحریم.
این تمایز برای تحلیل موضوع ضروری است. اگر یک بانک ایرانی یا بانک طرف معامله به دلیل تحریم با محدودیت مواجه باشد، وجود یک زیرساخت فنی جدید به تنهایی آن محدودیت را از بین نمی‌برد.
بانک‌های فعال در تجارت بین‌المللی همچنان باید موضوعاتی مانند احراز هویت مشتری، مقابله با پول‌شویی، مقررات داخلی، کنترل ریسک، محدودیت‌های تجاری و خطر تحریم ثانویه را مدیریت کنند.
بنابراین CIPS می‌تواند مسیر پرداخت را متنوع کند، اما به‌خودی‌خود برای بانک ایرانی یا چینی «مصونیت تحریمی» ایجاد نمی‌کند.
چرا اتصال ایران به CIPS به تنهایی کافی نیست؟
تجارت خارجی فقط انتقال پول میان خریدار و فروشنده نیست. بانک‌های دو طرف، بانک‌های کارگزار، بیمه‌گران، شرکت‌های حمل‌ونقل و سایر بازیگران زنجیره تجارت نیز در انجام معامله نقش دارند.
حتی اگر یک بانک ایرانی از طریق یک مشارکت‌کننده CIPS امکان انجام پرداخت یوانی داشته باشد، استفاده عملی از آن به نوع معامله، بانک طرف چینی، روابط کارگزاری و مقررات قابل اعمال بستگی خواهد داشت.
به همین دلیل، مسئله اصلی برای ایران صرفاً «وصل‌شدن به CIPS» نیست؛ بلکه ایجاد یک زنجیره عملیاتی قابل استفاده برای تجارت واقعی است.
چه مدلی بیشترین منفعت را برای تجارت ایران و چین دارد؟
بیشترین مزیت زمانی ایجاد می‌شود که پرداخت یوانی با جریان واقعی تجارت هماهنگ شود.
برای مثال، بخشی از درآمد حاصل از صادرات ایران به چین می‌تواند در صورت وجود سازوکار بانکی مناسب برای پرداخت واردات ایران از چین مورد استفاده قرار گیرد.
در این حالت به جای اینکه منابع مالی چند بار میان ارزها و واسطه‌های مختلف جابه‌جا شوند، یک چرخه یوانی میان صادرات و واردات شکل می‌گیرد.
این مدل برای اقتصاد ایران از منظر کاهش هزینه‌های مبادله و افزایش تنوع مسیرهای تسویه اهمیت دارد و با رویکرد کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت مالی تجارت خارجی نیز همسو است.
آیا CIPS می‌تواند جای دلار را در تجارت ایران بگیرد؟
نه به‌طور کامل و نه در همه معاملات.
CIPS اساساً برای پرداخت و تسویه برون‌مرزی یوان طراحی شده است. بنابراین مزیت آن برای ایران بیشتر در تجارت‌هایی ظاهر می‌شود که طرف مقابل امکان دریافت یا پرداخت یوان را دارد.
هدف اقتصادی منطقی نیز الزاماً «حذف کامل دلار» نیست؛ بلکه کاهش تمرکز ریسک و ایجاد گزینه‌های بیشتر برای تسویه تجارت خارجی است.
اگر ایران برای تجارت با چین از یوان، برای برخی شرکای دیگر از ارزهای محلی و در معاملات دیگر از سازوکارهای متفاوت استفاده کند، وابستگی کل شبکه تجارت خارجی به یک مسیر کاهش پیدا می‌کند.
CIPS و روسیه؛ آیا یک شبکه مالی سه‌جانبه ایران، چین و روسیه شکل می‌گیرد؟
CIPS با مؤسسات مالی کشورهای مختلف از جمله روسیه ارتباط دارد، اما این موضوع به معنای وجود یک شبکه مالی خودکار میان ایران، چین و روسیه نیست.
برای شکل‌گیری یک سازوکار سه‌جانبه عملی، بانک‌های مشخص باید روابط کارگزاری داشته باشند، ارز تسویه تعیین شود، حساب‌های لازم ایجاد شوند و مقررات و مدیریت ریسک معامله نیز مشخص باشد.
بنابراین توسعه زیرساخت‌های پرداخت غیردلاری در چین و روسیه ظرفیت همکاری را افزایش می‌دهد، اما اتصال فنی شبکه‌ها با قابلیت انجام آزادانه هر نوع معامله یکسان نیست.
سه شرطی که CIPS را برای ایران واقعاً اقتصادی می‌کند
بانک‌های دو طرف بتوانند همکاری مستمر داشته باشند
وجود شبکه پرداخت بدون بانک‌هایی که حاضر و قادر به پردازش معاملات باشند، مزیت عملی محدودی ایجاد می‌کند.
درآمد صادراتی ایران در چرخه واردات قابل استفاده باشد
استفاده از درآمد یوانی صادرات برای پرداخت واردات می‌تواند نیاز به تبدیل‌های ارزی و انتقال چندمرحله‌ای منابع را کاهش دهد.
هزینه مسیر یوانی کمتر از گزینه‌های جایگزین باشد
معیار نهایی اقتصادی، نام شبکه نیست؛ مجموع کارمزد، نرخ تبدیل، زمان تسویه و ریسک عملیاتی است. اگر مسیر CIPS در مجموع ارزان‌تر و قابل اتکاتر باشد، استفاده از آن توجیه اقتصادی پیدا می‌کند.
بزرگ‌ترین محدودیت CIPS برای ایران چیست؟
بزرگ‌ترین محدودیت این است که زیرساخت پرداخت فقط یک بخش از مسئله تجارت خارجی ایران را حل می‌کند.
تحریم بانکی، روابط کارگزاری محدود، مدیریت ریسک بانک‌های خارجی و مقررات تطبیق همچنان می‌توانند مانع انجام معامله شوند.
به بیان ساده، CIPS می‌تواند «جاده پرداخت» متفاوتی ایجاد کند، اما اینکه بانک‌ها و شرکت‌ها اجازه و امکان حرکت در این جاده را داشته باشند مسئله دیگری است.
جمع‌بندی؛ CIPS چه سودی برای ایران دارد؟
CIPS برای ایران بیش از آنکه یک ابزار «حذف تحریم» باشد، یک گزینه برای کاهش هزینه و تنوع‌بخشی به زیرساخت پرداخت تجارت خارجی است.
این شبکه تا پایان اوت ۲۰۲۶ به ۱۸۵۳ مشارکت‌کننده رسیده و از طریق نزدیک ۵۳۰۰ مؤسسه بانکی در ۱۹۲ کشور و منطقه پوشش دارد. تنها در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ نیز ۱۳۹.۷ تریلیون یوان پرداخت در این سامانه پردازش شده است.
برای تجارت ایران و چین، مزیت اصلی زمانی ایجاد می‌شود که بخشی از صادرات و واردات دو کشور مستقیماً با یوان تسویه شود، تعداد واسطه‌ها و تبدیل‌های ارزی کاهش یابد و درآمد صادراتی ایران بتواند در تأمین واردات از چین مورد استفاده قرار گیرد.
اما CIPS به تنهایی تحریم‌های بانکی را رفع نمی‌کند. موفقیت این مسیر به روابط واقعی میان بانک‌های ایران و چین، مقررات، هزینه تسویه، مدیریت ریسک و طراحی یک زنجیره کامل پرداخت بستگی دارد.
بنابراین سؤال اصلی برای سیاست‌گذار اقتصادی ایران نباید فقط این باشد که «آیا به CIPS متصل هستیم؟»؛ سؤال مهم‌تر این است که چه سهمی از تجارت واقعی ایران و چین می‌تواند با هزینه کمتر، واسطه کمتر و قابلیت اطمینان بیشتر از مسیر یوانی تسویه شود؟
سؤالات پرتکرار درباره CIPS و پرداخت با یوان
آیا یک شرکت ایرانی می‌تواند مستقیماً از CIPS استفاده کند؟
CIPS یک زیرساخت بین‌بانکی است. شرکت تجاری معمولاً پرداخت خود را از طریق بانک یا مؤسسه مالی دارای دسترسی مناسب به شبکه انجام می‌دهد و مانند یک اپلیکیشن پرداخت مستقیماً عضو CIPS نمی‌شود.
برای پرداخت با CIPS حتماً باید یوان داشت؟
هسته اصلی CIPS تسویه پرداخت‌های برون‌مرزی مبتنی بر رنمینبی یا یوان است. در نتیجه ساختار معامله و حساب‌های بانکی باید امکان تسویه یوانی را فراهم کنند.
آیا CIPS ارزان‌تر از SWIFT است؟
مقایسه مستقیم این دو دقیق نیست، زیرا نقش آنها کاملاً یکسان نیست. هزینه نهایی معامله به بانک‌ها، ارز مورد استفاده، تعداد واسطه‌ها، کارمزد تبدیل و مسیر تسویه بستگی دارد.
آیا استفاده بیشتر از یوان می‌تواند تقاضای دلار در ایران را کاهش دهد؟
اگر بخشی از تجارت خارجی که اکنون به تبدیل یا تسویه دلاری نیاز دارد مستقیماً با یوان انجام شود، نیاز دلاری همان بخش از معاملات می‌تواند کاهش پیدا کند. میزان اثر کلان به حجم واقعی تجارت منتقل‌شده به تسویه یوانی بستگی دارد.
بزرگ‌ترین ریسک نگهداری یوان برای صادرکننده ایرانی چیست؟
علاوه بر ریسک بانکی و دسترسی به منابع، صادرکننده با ریسک تغییر نرخ ارز و مسئله قابلیت استفاده از موجودی یوان برای پرداخت‌های بعدی روبه‌رو است. اگر درآمد یوانی کاربرد تجاری مشخصی نداشته باشد، بخشی از مزیت تسویه مستقیم کاهش پیدا می‌کند.
آیا CIPS می‌تواند پرداخت ایران با کشورهای دیگر را هم پوشش دهد؟
در صورتی که بانک‌ها و طرف‌های تجاری امکان تسویه یوانی و دسترسی مناسب به شبکه را داشته باشند، کاربرد CIPS لزوماً به تجارت مستقیم با چین محدود نیست؛ اما امکان عملی هر معامله به ساختار بانکی و مقررات طرف‌های درگیر بستگی دارد.
منابع گزارش
Cross-Border Interbank Payment System (CIPS) – Business Statistics
آمار رسمی تراکنش‌ها و ارزش پرداخت‌های CIPS تا اوت ۲۰۲۶.
CIPS – Global Participant Statistics, August 2026
آخرین آمار رسمی تعداد مشارکت‌کنندگان، مؤسسات بانکی و پوشش جغرافیایی CIPS.
People’s Bank of China – Payment System Report 2024
گزارش رسمی بانک مرکزی چین درباره عملکرد CIPS و نظام پرداخت این کشور.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟