ناترازی برق در ایران دیگر فقط به کمبود تولید یا رشد مصرف خانگی محدود نمیشود. در کنار الگوی ناپایدار مصرف، فرسودگی زیرساخت و محدودیت سوخت نیروگاهها، پدیده استخراج رمزارز نیز به یکی از گرههای جدی این بحران تبدیل شده است. اگرچه استخراج مجاز در چارچوب مقررات قابل انجام است، اما بخش غیرمجاز آن با فشار مستقیم بر شبکه برق، بهویژه در دورههای اوج مصرف، به تشدید خاموشیها و بیثباتی شبکه دامن زده است. دادههای رسمی توانیر و گزارشهای ایرنا و صداوسیما نشان میدهد مسئله رمزارز دیگر یک حاشیه فرعی نیست، بلکه در معادله برق کشور جای ثابت پیدا کرده است.
فشار پنهان ماینرها بر شبکه برق
بر اساس گزارش ایرنا در دی ۱۴۰۳، توانیر اعلام کرده بود که ماینرهای غیرمجاز شناساییشده تا آن زمان بیش از ۸۰۰ مگاوات مصرف داشتهاند و برآورد میکرد ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ مگاوات مصرف غیرمجاز دیگر نیز در کشور فعال باشد. در همان گزارش، محمد الهداد، معاون انتقال و تجارت خارجی توانیر، گفته بود هر دستگاه ماینر بهطور متوسط حدود ۳.۵ کیلووات برق مصرف میکند و حدود ۹۵ درصد مزارع کشفشده از برق غیرمجاز استفاده میکنند.
این اعداد نشان میدهد ماینینگ غیرمجاز فقط یک تخلف اقتصادی نیست، بلکه یک مصرفگر سنگین و پنهان در شبکه برق است. مصرف پیوسته، شبانهروزی و متمرکز این دستگاهها، برخلاف بسیاری از مصارف خانگی که الگوی متغیر دارند، شبکه را بهصورت مداوم تحت فشار قرار میدهد. بهویژه در مناطقی که نظارت ضعیفتر است یا انشعابهای غیرمجاز رواج دارد، ماینرها میتوانند بدون دیدهشدن، بار قابل توجهی را بر شبکه تحمیل کنند.
در ادامه همین روند، ایرنا در مهر ۱۴۰۴ به نقل از توانیر گزارش داد که در پنج ماه نخست سال، بیش از ۱۷ هزار و ۵۰۰ دستگاه ماینر غیرمجاز کشف و جمعآوری شده و توان مصرفی این دستگاهها حدود ۲۴۰۰ مگاوات برآورد شده است. توانیر این رقم را معادل ۴.۵ تا ۵ درصد از کل انرژی تولیدی کشور و حدود ۲۰ درصد ناترازی برق اعلام کرد. این عدد از مهمترین دادههای رسمی موجود درباره اثر استخراج رمزارز بر شبکه برق ایران است.
استخراج مجاز، استخراج غیرمجاز
صورتمسئله رمزارز در ایران یکدست نیست. استخراج قانونی، طبق آییننامههای هیأت وزیران، با اخذ مجوز و در چارچوب مشخص امکانپذیر است. اما مشکل اصلی جایی آغاز میشود که فعالیت از مسیر مجاز خارج میشود و به مصرف برق یارانهای یا غیرمجاز متکی میشود. در چنین حالتی، هزینه واقعی استخراج به شبکه عمومی تحمیل میشود و نتیجه آن در قالب افت ولتاژ، افزایش بار پیک و فشار بر زیرساخت نمایان میگردد.
گزارش صداوسیما در مهر ۱۴۰۴ نیز این تصویر را تأیید میکند. در آن گزارش آمده بود که هر ماینر بهطور متوسط ۳.۵ کیلووات در ساعت برق مصرف میکند و مصرف ماهانه هر دستگاه حدود ۲۶۵۰ کیلووات در ساعت است. همچنین گفته شد سهم ماینرها از کل مصرف برق کشور حدود ۲ درصد است. با این حال، همین گزارش تأکید دارد که اثر واقعی ماینرها در برخی مناطق و زمانهای اوج بار، بسیار فراتر از عدد خام مصرف است و میتواند پایداری شبکه را بهطور مستقیم تهدید کند.
جدول دادههای مصرف برق رمز ارز
| شاخص | مقدار | سال |
|---|---|---|
| برآورد مصرف غیرمجاز فعال دیگر | ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ مگاوات | ۱۴۰۳ |
| برآورد مصرف ماینرهای غیرمجاز کشفشده در ۵ ماه نخست ۱۴۰۴ | ۲۴۰۰ مگاوات | ۱۴۰۴ |
| سهم از کل انرژی تولیدی کشور | ۴.۵ تا ۵ درصد | ۱۴۰۴ |
| سهم از ناترازی برق | حدود ۲۰ درصد | ۱۴۰۴ |
| مصرف متوسط هر ماینر | ۳.۵ کیلووات در ساعت | ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴ |
| مصرف روزانه هر ماینر | حدود ۸۰ کیلووات در ساعت | ۱۴۰۴ |
| مصرف ماهانه هر ماینر | حدود ۲۶۵۰ کیلووات در ساعت | ۱۴۰۴ |
| دستگاههای غیرمجاز جمعآوریشده | بیش از ۱۷,۵۰۰ دستگاه | ۱۴۰۴ |
چرا ماینینگ برای شبکه برق مسئلهساز میشود؟
استخراج رمزارز از نظر فنی صنعتی برقبر است و اگر در مقیاس بزرگ انجام شود، به برق پایدار و ارزان نیاز دارد. در ایران، همین ویژگی باعث شده بخشی از فعالیتها به سمت برق غیرمجاز سوق پیدا کند. اختلاف میان هزینه واقعی برق و تعرفههای یارانهای، انگیزه مالی قوی برای فعالیت پنهان ایجاد میکند. از همینرو، هر جا نظارت ضعیف شود، ماینرها بهسرعت به بار پنهان شبکه تبدیل میشوند.
از زاویه شبکه، ماینرها چند ویژگی مسئلهزا دارند. نخست، مصرف آنها پیوسته و تقریباً بدون وقفه است. دوم، در بسیاری از موارد بهصورت متمرکز در یک محل فعالیت میکنند و به همین دلیل میتوانند یک فیدر یا یک محله را بهتنهایی تحت فشار قرار دهند. سوم، در صورت استفاده از انشعاب غیرمجاز، علاوه بر مصرف بالا، امکان آسیب به تجهیزات، آتشسوزی و اختلال محلی نیز افزایش مییابد.
گزارشهای رسمی همین نکته را نشان دادهاند. در خبر صداوسیما اشاره شد که فعالیت ماینرهای غیرمجاز در برخی استانها با آتشسوزیهای مسکونی و تجاری نیز همراه بوده است. این یعنی مسئله فقط تراز انرژی نیست، بلکه به ایمنی، حقوق عمومی و سلامت شبکه نیز گره خورده است.
سیاستگذاری در برابر استخراج رمزارز
دولت و وزارت نیرو در سالهای اخیر تلاش کردهاند با ترکیبی از مجوزدهی، تشدید نظارت و پاداشدهی به گزارش مردمی، فعالیت غیرمجاز را کنترل کنند. افزایش پاداش گزارش ماینرهای غیرمجاز تا سقف ۳۰۰ میلیون تومان، راهاندازی سامانههای گزارشگیری و تمرکز بر کشف انشعابهای غیرقانونی، بخشی از همین سیاست است.
اما مسئله اصلی هنوز پابرجاست. تا زمانی که اختلاف میان هزینه واقعی برق و قیمت پرداختی برای مصرفکننده یا استخراجکننده زیاد باشد، انگیزه برای فعالیت غیرمجاز نیز باقی میماند. از سوی دیگر، اگر ظرفیت قانونی استخراج با انرژی تجدیدپذیر یا تابلوی سبز توسعه نیابد، بخشی از تقاضا دوباره به سمت مسیرهای غیررسمی رانده میشود.
بنابراین، حل مسئله ماینینگ فقط با برخورد انتظامی ممکن نیست. این حوزه نیازمند سه لایه سیاستی است:
نخست، شفافسازی و کنترل دقیق مراکز مجاز
دوم، برخورد مؤثر با مصرف غیرمجاز
سوم، اصلاح اقتصاد برق و کاهش فاصله میان تعرفه، هزینه واقعی و رفتار مصرفکننده
رمزارزها در معادله بحران برق
آنچه از مجموع دادهها برمیآید این است که استخراج رمزارز، بهویژه در شکل غیرمجاز، از یک فعالیت حاشیهای به یک عامل اثرگذار در ناترازی برق ایران تبدیل شده است. عدد ۲۴۰۰ مگاواتی اعلامشده از سوی توانیر، اگرچه همه بحران برق را توضیح نمیدهد، اما نشان میدهد بخشی از فشار شبکه مستقیماً از مصرف پنهان و پرحجم ماینرها میآید.
در نتیجه، اگر سیاستگذار بخواهد ناترازی برق را بهصورت پایدار مهار کند، باید رمزارز را نه بهعنوان یک موضوع فرعی، بلکه بهعنوان بخشی از مسئله انرژی ببیند. تجربه سال ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نشان میدهد هر قدر برخورد با ماینینگ غیرمجاز جدیتر شده، این پدیده نه کاملاً حذف، بلکه به شکل پیچیدهتری ادامه پیدا کرده است. به زبان ساده، شبکه برق کشور هنوز هزینه یک اقتصاد زیرزمینی دیجیتال را میپردازد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟