به گزارش چارسو اقتصاد، اهمیت اقتصادی این وضعیت در یک تناقض نهفته است: حتی وقتی مسیر دریایی باز است و کشتیها عبور میکنند، ممکن است هزینه عبور آنقدر افزایش یابد که بخشی از تجارت از نظر اقتصادی دشوار یا غیربهصرفه شود.
ناامنی تنگه هرمز چه هزینههایی به تجارت تحمیل کرده است؟
تنگه هرمز یکی از مسیرهای اصلی تجارت جهانی انرژی است. بر اساس ارزیابی آژانس بینالمللی انرژی، در وضعیت معمول حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده نفتی در روز از این آبراه عبور میکند. بنابراین، هر اختلال در آن میتواند فراتر از کشورهای ساحلی خلیج فارس بر بازار جهانی انرژی اثر بگذارد.
این اثر از چند مسیر ایجاد میشود:
- بیمه جنگی: شرکت بیمه برای پذیرش خطر حمله، مین یا خسارت جنگی، حق بیمه بیشتری مطالبه میکند.
- کرایه حمل: مالکان کشتی برای ورود به مسیر پرخطر، نرخ بالاتری درخواست میکنند.
- تأخیر در تحویل: انتظار برای عبور، بازرسی یا تغییر محل بارگیری، هزینه عملیاتی و مالی محموله را افزایش میدهد.
- اختلال عرضه: کاهش یا تأخیر در تحویل نفت و فرآوردهها میتواند بازار سوخت و کالاهای وابسته را تحت فشار قرار دهد.
منبع: آژانس بینالمللی انرژی؛ جایگاه خاورمیانه و تنگه هرمز در بازار انرژی.
چرا هزینه بیمه نفتکشها جهش کرده است؟
مهمترین هزینه مستقیم ناامنی، افزایش حق بیمه خطرات جنگی است. برخلاف بیمه عادی حملونقل، این پوشش برای خطرهایی مانند حمله نظامی و آسیب ناشی از درگیری در نظر گرفته میشود و نرخ آن به شرایط امنیتی هر سفر وابسته است.
مسعود پلمه، دبیر انجمن شرکتهای کشتیرانی و خدمات وابسته ایران، در تیر ۱۴۰۵ اعلام کرد که نرخ بیمه جنگی کشتیها در مقاطعی به حدود ۱۰ درصد ارزش کشتی رسیده است. او همچنین توضیح داد که این هزینه برای هر سفر تجاری مطرح میشود و در نهایت میتواند قیمت کالاها را افزایش دهد.
برای درک ابعاد این هزینه، اگر ارزش یک نفتکش فرضی ۱۰۰ میلیون دلار باشد، حق بیمه جنگی با نرخ ۱۰ درصد به ۱۰ میلیون دلار برای همان سفر میرسد. این یک مثال محاسباتی است، نه نرخ قطعی همه نفتکشها در روز انتشار خبر؛ قیمت واقعی بیمه به نوع شناور، مسیر، مدت پوشش و ارزیابی ریسک بستگی دارد.
منبع: گزارش تسنیم از اظهارات دبیر انجمن شرکتهای کشتیرانی، ۲۱ تیر ۱۴۰۵.
چرا افزایش تردد کشتیها به معنای بازگشت امنیت نیست؟
گزارش رویترز در ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ نشان میدهد تردد برخی شناورها در تنگه هرمز افزایش یافته، اما خطر حمله همچنان بالاست. در این گزارش، به نقل از مؤسسه واشنگتن آمده است که در اکتبر ۳۷ شناور هدف حمله قرار گرفته یا آسیب دیدهاند.
در همان ماه، بر اساس دادههای مؤسسه اساندپی گلوبال انرژی که رویترز نقل کرده، ۳۱ کشتی حامل گاز طبیعی مایع از تنگه خارج شدهاند؛ در حالی که شمار آنها در سپتامبر ۲۳ کشتی بوده است.
این دو روند یک پیام اقتصادی مهم دارند: افزایش عبور کشتیها میتواند نشانه بازگشت بخشی از فعالیت تجاری باشد، اما تا زمانی که ریسک امنیتی کاهش نیابد، هزینه بیمه و حملونقل ممکن است همچنان بالا بماند.
منبع: رویترز، ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶؛ افزایش همزمان تردد و خطر حمله در هرمز.
کرایه نفتکشها چگونه هزینه صادرات نفت را بالا میبرد؟
افزایش خطر باعث میشود تعداد کمتری از مالکان کشتی حاضر به پذیرش سفرهای پرریسک باشند. کاهش عرضه مؤثر نفتکش، همراه با طولانیتر شدن زمان سفر و انتظار در لنگرگاه، میتواند کرایه حمل را افزایش دهد.
تسنیم در گزارشی به تاریخ ۱۶ مهر ۱۴۰۵، به نقل از فایننشالتایمز، از نرخهای بسیار بالای اجاره نفتکش و حق بیمه جنگی در مسیر هرمز خبر داد. بر اساس این گزارش، در شرایط بحرانی، کرایه برخی شناورها تا حدود ۱.۳ میلیون دلار در روز و هزینه بیمه جنگی تا ۲۰ میلیون دلار گزارش شده است.
این ارقام، نمونههایی از نرخهای گزارششده در دوره اوج بحران هستند و نباید بهعنوان نرخ جاری تمام کشتیها تعمیم داده شوند.
در نتیجه، فروشنده نفت ممکن است با سه فشار همزمان مواجه شود: هزینه بالاتر حمل، محدودشدن گزینههای بارگیری و دشوارترشدن تحویل بهموقع محموله. سهم نهایی هرکدام از این هزینهها میان فروشنده، شرکت حمل و خریدار به قرارداد تجاری بستگی دارد.
نمودار مقایسه هزینه حمل نفتکشها
نمایش دادههای نمودار
| بازه | پیش از جنگ (ژانویه) | اوج بحران (اکتبر) | ۱۵ آبان (۶ نوامبر) | ۲۲ آبان (۱۳ نوامبر) |
|---|---|---|---|---|
| خلیج فارس به چین (داخل هرمز) | ۱۱۲.۴ | ۱۴۱۲.۶ | ۱۳۰۳.۶ | ۱۲۹۰ |
| دریای عمان به چین (بیرون هرمز) | ۹۵ | ۹۱۲.۷ | ۶۲۰ | ۳۰۷.۲ |
| خلیج مکزیک آمریکا به چین | ۸۵ | ۶۳۷.۷ | ۴۱۵ | ۴۱۵ |
| غرب آفریقا به چین | ۸۰ | ۶۵۰ | ۵۶۱.۷ | ۵۶۱.۷ |
توجه تحریریه: دادهها و عنوان این نمودار باید در افزونه نمودار با منابع معتبر و تاریخ مشخص بازبینی شوند. ارقام قدیمی یا تأییدنشده نباید بهعنوان نرخ روز نمایش داده شوند.
منبع: تسنیم، ۱۶ مهر ۱۴۰۵؛ گزارش هزینههای عبور نفتکشها از تنگه هرمز.
چرا کاهش قیمت نفت لزوماً هزینه تجارت را پایین نمیآورد؟
قیمت نفت در بازار جهانی به عواملی مانند عرضه، تقاضا و انتظارات سیاسی واکنش نشان میدهد؛ اما هزینه حمل دریایی فقط تابع قیمت نفت نیست.
ممکن است با انتشار خبر کاهش تنش، قیمت معاملات آتی نفت افت کند، در حالی که مالکان کشتی و بیمهگران همچنان مسیر را پرخطر ارزیابی کنند. در چنین شرایطی، قیمت نفت کاهش مییابد، اما هزینه رساندن آن به مقصد با همان سرعت پایین نمیآید.
این تفاوت برای فرآوردههایی مانند گازوئیل و سوخت جت اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا قیمت نهایی آنها علاوه بر نفت خام، تحت تأثیر ظرفیت پالایش، موجودی انبارها و دسترسی به کشتیهای مناسب حمل فرآورده قرار دارد.
نمودار تغییرات قیمت نفت و هزینه تحویل
نمایش دادههای نمودار
| بازه | نفت آتی برنت (دلار/بشکه) | نفت فیزیکی موربان ابوظبی (دلار/بشکه) |
|---|---|---|
| ۱ اکتبر | ۱۰۲.۳۱ | ۱۰۹.۰۹ |
| ۶ اکتبر | ۱۰۰.۵۸ | ۱۰۶.۱۹ |
| ۹ اکتبر | ۱۰۴.۷۲ | ۱۱۰.۶ |
| ۱۲ اکتبر | ۱۰۶.۶۵ | ۱۱۲.۲۴ |
| ۱۶ اکتبر | ۱۰۹.۸۶ | ۱۱۳.۳۶ |
| ۲۳ اکتبر | ۱۱۶.۷۲ | ۱۱۸ |
| ۳۰ اکتبر | ۱۱۷.۶۴ | ۱۱۴.۸۱ |
| ۲ نوامبر | ۱۰۴.۷۷ | ۱۰۴.۶۸ |
| ۴ نوامبر | ۹۳.۵۲ | ۱۰۰.۹ |
| ۵ نوامبر | ۹۴.۰۲ | ۱۰۰.۸۹ |
توجه تحریریه: نمودار دوم تنها در صورتی منتشر شود که دادههای قیمت نفت و هزینه تحویل، با تاریخ، واحد اندازهگیری و منبع قابل ردیابی ثبت شده باشند.
هزینه ناامنی تنگه هرمز چگونه به قیمت کالاها منتقل میشود؟
اثر اقتصادی ناامنی دریایی معمولاً بهصورت یک زنجیره ظاهر میشود. ابتدا هزینه حمل و بیمه افزایش مییابد؛ سپس واردکننده یا صادرکننده با هزینه تمامشده بالاتری روبهرو میشود و بخشی از این فشار، بسته به شرایط بازار، به قیمت فروش منتقل میشود.
| بخش اقتصادی | هزینه مستقیم | پیامد احتمالی |
|---|---|---|
| صادرات نفت خام | افزایش کرایه نفتکش و بیمه جنگی | افزایش هزینه تحویل و فشار بر درآمد خالص فروشنده |
| بازار فرآوردههای نفتی | تأخیر حمل و محدودیت دسترسی به شناور | افزایش هزینه تأمین گازوئیل و سوخت جت |
| واردات مواد اولیه | بیمه، حمل و هزینه انتظار | افزایش قیمت تمامشده تولید |
| کالاهای مصرفی | انتقال بخشی از هزینههای زنجیره تأمین | فشار افزایشی بر قیمت برخی کالاها |
شدت انتقال هزینه به مصرفکننده در همه کشورها یکسان نیست. نرخ ارز، میزان وابستگی به واردات، قراردادهای بلندمدت حمل و امکان استفاده از ذخایر یا مسیرهای جایگزین، نتیجه نهایی را تغییر میدهد. بنابراین، نمیتوان بدون مدل و داده مشخص، درصد معینی از تورم سال آینده را صرفاً به ناامنی هرمز نسبت داد.
پیامد ناامنی تنگه هرمز برای اقتصاد ایران چیست؟
برای اقتصاد ایران، هزینه ناامنی دو وجه دارد. از یک سو، هر اختلال در صادرات نفت و حمل دریایی میتواند هزینه فروش، زمان دریافت درآمد و دسترسی به خدمات حملونقل را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، افزایش هزینه واردات و مواد اولیه ممکن است به تولیدکنندگان و مصرفکنندگان فشار وارد کند.
اثر نهایی بر درآمد ارزی ایران به میزان صادرات واقعی، قیمت فروش، تخفیفها، هزینه حمل و بیمه و نحوه تسویه محمولهها بستگی دارد. بنابراین، افزایش قیمت جهانی نفت لزوماً به معنای افزایش مشابه درآمد خالص صادراتی نیست.
به همین دلیل، در ارزیابی اقتصادی تنگه هرمز باید علاوه بر قیمت برنت، حجم واقعی صادرات، هزینه حمل هر محموله و دسترسی به پوشش بیمهای نیز بررسی شود.
چه زمانی هزینههای اقتصادی ناامنی کاهش مییابد؟
کاهش پایدار هزینهها زمانی محتملتر است که صرفاً تعداد عبور کشتیها افزایش پیدا نکند، بلکه خطر حمله کاهش یابد و بیمهگران و مالکان شناورها نیز شرایط را باثباتتر ارزیابی کنند.
- کاهش تنش پایدار: امکان کاهش تدریجی نرخ بیمه و کرایه حمل را فراهم میکند.
- تداوم ناامنی با وجود عبور کشتیها: میتواند هزینههای اضافی را حفظ کند.
- تشدید اختلال دریایی: خطر کاهش عرضه نفت و فرآوردهها و افزایش هزینه تجارت را بیشتر میکند.
این موارد سناریوهای تحلیلی هستند، نه پیشبینی قطعی از مسیر تحولات سیاسی یا قیمت نفت.
جمعبندی؛ هزینه واقعی ناامنی فراتر از قیمت نفت است
هزینه اقتصادی ناامنی در تنگه هرمز در حق بیمه جنگی، کرایه نفتکشها، تأخیر تحویل و افزایش هزینه زنجیره تأمین نمایان میشود. بررسی گزارشهای منتشرشده تا آبان ۱۴۰۵ نشان میدهد حتی با بازگشت نسبی تردد دریایی، خطرهای امنیتی میتوانند هزینه تجارت را در سطحی بالاتر از شرایط عادی نگه دارند.
برای سنجش بازگشت واقعی ثبات به این آبراه، کاهش پایدار هزینه بیمه و حملونقل به اندازه تعداد کشتیهای عبوری اهمیت دارد.
پرسشهای متداول
آیا تنگه هرمز مسیر جایگزین دارد؟
بخشی از صادرات نفت منطقه میتواند از خطوط لوله و پایانههای خارج از تنگه جابهجا شود، اما ظرفیت این مسیرها محدود است و جایگزین کامل عبور دریایی از هرمز نیست.
آیا بیمه جنگی برای همه کشتیها یکسان محاسبه میشود؟
خیر. ارزش و نوع شناور، مسیر، مدت پوشش، نوع فعالیت و ارزیابی ریسک بیمهگر در تعیین نرخ اثر دارند.
چرا کشتیها با وجود هزینه بالا همچنان از هرمز عبور میکنند؟
در برخی قراردادها، سود حمل یا ضرورت تحویل محموله ممکن است هزینه بالاتر را توجیه کند؛ اما این تصمیم برای همه مالکان و محمولهها یکسان نیست.
آیا افزایش هزینه حمل دریایی حتماً باعث تورم میشود؟
افزایش هزینه حمل میتواند فشار تورمی ایجاد کند، اما میزان انتقال آن به قیمت مصرفکننده به نرخ ارز، رقابت بازار، موجودی کالا و سیاستهای اقتصادی هر کشور بستگی دارد.




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟