تحریمهای مالی علیه روسیه پس از جنگ اوکراین، ساختار پرداختهای خارجی این کشور را با تغییرات قابلتوجهی روبهرو کرده است. محدودیت دسترسی به شبکههای مالی بینالمللی و افزایش فشار بر بانکهای همکار با مسکو، بسیاری از مؤسسات بزرگ را به کاهش یا توقف پردازش تراکنشهای مرتبط با روسیه واداشته است.
در چنین شرایطی، بخشی از مبادلات تجاری روسیه به سمت بانکهای کوچکتر چین و مؤسسات مالی کشورهای اوراسیا حرکت کرده است. این بانکها به دلیل تمرکز بر بازارهای محلی و وابستگی کمتر به تسویه دلاری، در برخی مبادلات نقش جایگزین پیدا کردهاند.
اهمیت این تحول تنها به روابط روسیه و چین محدود نیست. تجربه روسیه نشان میدهد ساختار نظام بانکی، تنوع ارزهای تسویه و موقعیت جغرافیایی شرکای تجاری میتوانند بر میزان آسیبپذیری تجارت خارجی در برابر تحریمها تأثیر بگذارند.
بروز رسانی 27 آبان: وزارت اقتصاد از تصویب ۵۱ طرح جدید سرمایهگذاری خارجی به ارزش ۲۰۰ میلیون دلار خبر داد. مجموع طرحهای مصوب از ابتدای سال ۱۴۰۵ به ۴۵۱ طرح با ارزش ۳.۴ میلیارد دلار رسیده است.
تحریمهای آمریکا چگونه مسیر پرداختهای روسیه را تغییر داد؟
یکی از نقاط عطف فشار مالی علیه روسیه، صدور فرمان اجرایی ۱۴۱۱۴ آمریکا در دسامبر ۲۰۲۳ بود. این فرمان اختیارات وزارت خزانهداری آمریکا را برای اعمال محدودیت علیه مؤسسات مالی خارجی در ارتباط با برخی فعالیتهای مرتبط با بخش نظامی و صنعتی روسیه گسترش داد.
در نتیجه، بانکهای خارجی با ریسک بیشتری در پردازش پرداختهای مرتبط با روسیه مواجه شدند. حتی بانکهایی که مستقیماً تحت تحریم قرار نداشتند، ممکن بود برای کاهش خطر محدودیتهای ثانویه، همکاری خود را با مشتریان روسی محدود کنند.
این مسئله برای بانکهای بزرگ چین اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا فعالیت بینالمللی، ارتباط با بازارهای جهانی و نیاز به حفظ دسترسی به نظام مالی دلاری، هزینه احتمالی همکاری با اشخاص و فعالیتهای تحریمشده را افزایش میداد.
به همین دلیل، بخشی از فعالان تجاری روسیه و چین به دنبال استفاده از بانکهایی رفتند که وابستگی کمتری به شبکههای مالی غربی داشتند.
چرا بانکهای روستایی چین برای تجارت روسیه اهمیت پیدا کردند؟
نظام بانکی چین علاوه بر بانکهای بزرگ دولتی و تجاری، مجموعه گستردهای از بانکهای شهری، روستایی و مؤسسات مالی محلی را دربر میگیرد.
این بانکها عمدتاً برای ارائه خدمات مالی به کسبوکارهای محلی، بنگاههای کوچک و فعالیتهای اقتصادی مناطق مشخص ایجاد شدهاند.
برخلاف بانکهای بزرگ بینالمللی، برخی از آنها ارتباط محدودتری با بازار دلار و فعالیتهای مالی آمریکا دارند.
همین ویژگی باعث شده هزینه بالقوه قطع دسترسی به خدمات مالی آمریکا برای بعضی از این مؤسسات کمتر باشد؛ هرچند همچنان در معرض ریسک تحریم و محدودیتهای نظارتی قرار دارند.
تغییر مسیر پرداختهای تجاری روسیه
بانکهای بزرگ بینالمللی
کاهش همکاری به دلیل ریسک تحریمهای ثانویه
بانکهای محلی چین
تمرکز بر یوان و تجارت مرزی
شبکههای مالی اوراسیا
پرداختهای منطقهای و تجارت واسطهای
تداوم بخشی از مبادلات تجاری روسیه
همراه با هزینه، تأخیر و ریسکهای نظارتی بیشتر
نمای مفهومی بر اساس سازوکار توصیفشده در گزارش مبنا؛ مسیر هر تراکنش لزوماً از تمام این بخشها عبور نمیکند.
این تغییر نشان میدهد تحریم مالی ممکن است بهجای توقف کامل مبادلات، ساختار واسطهگری بانکی را تغییر دهد.
با این حال، بانکهای کوچکتر معمولاً ظرفیت عملیاتی، فناوری و نیروی انسانی محدودتری نسبت به مؤسسات بزرگ دارند؛ موضوعی که میتواند پردازش پرداختهای تجاری را دشوارتر کند.
استانهای مرزی چین چه نقشی در تجارت با روسیه دارند؟
موقعیت جغرافیایی مناطق مرزی چین یکی از عوامل مؤثر در توسعه روابط تجاری با روسیه بوده است.
استانهای هیلونگجیانگ و جیلین و منطقه مغولستان داخلی از مهمترین مناطق مرتبط با تجارت زمینی دو کشور محسوب میشوند.
در این مناطق، نزدیکی به مسیرهای حملونقل و فعالیت شرکتهای تجاری، زمینه توسعه خدمات بانکی مرتبط با مبادلات مرزی را فراهم کرده است.
گزارش مبنا به دو نمونه از بانکهای محلی اشاره میکند:
- بانک تجارت روستایی هونچون: فعال در منطقه مرزی جیلین که در گزارش به نقش آن در تسویه تجاری روبل و یوان اشاره شده است.
- بانک تجاری روستایی سویفنه: مستقر در هیلونگجیانگ که در گزارش با فعالیتهای مرتبط با تجارت مرزی، حملونقل ریلی، چوب و غلات مرتبط دانسته شده است.
این نمونهها نشان میدهند بانکداری محلی میتواند در کنار زیرساختهای حملونقل، بخشی از نیازهای مالی تجارت منطقهای را پوشش دهد.
با این وجود، گزارش مبنا اطلاعات مستقلی درباره حجم تراکنشهای این بانکها یا سهم آنها از کل تجارت روسیه و چین ارائه نمیکند؛ بنابراین، نمیتوان میزان اثرگذاری هر بانک را بهصورت عددی تعیین کرد.
آیا بانکهای کوچک چین از تحریمهای آمریکا مصون هستند؟
خیر. وابستگی کمتر به دلار به معنای مصونیت حقوقی یا اقتصادی از تحریم نیست. بانکهایی که ارتباط محدودی با نظام مالی آمریکا دارند، ممکن است در مقایسه با بانکهای بزرگ بینالمللی انگیزه متفاوتی برای پذیرش ریسک داشته باشند؛ اما همچنان احتمال مواجهه با محدودیتهای مالی، از دست دادن روابط کارگزاری یا تحریم مستقیم وجود دارد.
از سوی دیگر، استفاده از بانکهای کوچک میتواند هزینه عملیاتی بیشتری برای شرکتها ایجاد کند. طبق ارقام مطرحشده در گزارش مبنا، برخی فعالان تجاری با هزینه افتتاح حساب تا ۷۰۰ دلار و زمان انتظار تا دو ماه روبهرو شدهاند.
| چالش | وضعیت گزارششده | اثر اقتصادی |
| افتتاح حساب | هزینه تا ۷۰۰ دلار | افزایش هزینه ورود به شبکه بانکی |
| بررسی پروندهها | انتظار تا دو ماه | تأخیر در آغاز مبادلات |
| زیرساخت بانکی | سامانههای نرمافزاری قدیمی | کاهش سرعت پردازش |
| ریسک تحریم | احتمال محدودیت مؤسسات واسط | کاهش پایداری مسیر پرداخت |
| کنترلهای نظارتی | بررسی سختگیرانهتر تراکنشها | افزایش هزینه و زمان تسویه |
کشورهای اوراسیا چگونه به تداوم تجارت روسیه کمک کردند؟
در کنار بانکهای محلی چین، کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز نیز در تغییر مسیر تجارت خارجی روسیه نقش داشتهاند. قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ارمنستان از جمله کشورهایی هستند که به دلیل روابط اقتصادی منطقهای، پیوندهای حملونقلی و مبادلات تجاری با روسیه در این روند مورد توجه قرار گرفتهاند.
بر اساس این دو رقم، ارزش صادرات ماهانه بیش از سه برابر شده است؛ اما از آنجا که دوره دقیق مقایسه و ترکیب کالاها در متن مبنا مشخص نیست، نمیتوان تمام این افزایش را به صادرات مجدد به روسیه نسبت داد.
افزایش تجارت کشورهای واسط میتواند ناشی از مجموعهای از عوامل مانند تغییر مسیر زنجیره تأمین، افزایش تقاضای داخلی، تغییر قیمت کالاها و صادرات مجدد باشد.
بنابراین، برای تعیین سهم واقعی تجارت واسطهای با روسیه باید آمار گمرکی به تفکیک کالا، مقصد نهایی و دوره زمانی بررسی شود.
چرا تحریمها با تغییر مسیر تجارت کاملاً بیاثر نمیشوند؟
تحریمهای مالی میتوانند از دو مسیر بر اقتصاد هدف تأثیر بگذارند: محدود کردن دسترسی به خدمات مالی و افزایش هزینه انجام مبادلات. حتی اگر بخشی از تجارت از طریق بانکها یا کشورهای جایگزین ادامه پیدا کند، هزینههای اضافی میتواند بر قیمت نهایی کالا و سودآوری بنگاهها اثر بگذارد.
در گزارش مبنا اشاره شده که سختگیری برخی بانکهای آسیای مرکزی، زمان انجام بعضی پرداختها را از چند روز به سه هفته افزایش داده است. چنین تأخیری میتواند نیاز شرکتها به سرمایه در گردش را افزایش دهد؛ زیرا فاصله میان پرداخت وجه، دریافت کالا و تسویه حساب طولانیتر میشود.
به بیان دیگر، تحریمها ممکن است نتوانند تمام جریان تجارت را متوقف کنند، اما همچنان از مسیر افزایش هزینه تأمین مالی، کند شدن پرداختها و ایجاد عدماطمینان بر فعالیت اقتصادی اثر بگذارند.
تجربه روسیه چه درسهایی برای اقتصاد ایران دارد؟
تجربه روسیه از منظر شناخت ساختار تحریمهای مالی و میزان وابستگی تجارت خارجی به شبکههای پرداخت بینالمللی قابل بررسی است.
مهمترین نکته این تجربه، نقش تنوع شرکای تجاری، توسعه روابط مالی منطقهای و کاهش تمرکز مبادلات بر یک ارز یا شبکه بانکی است.
برای اقتصاد ایران نیز گسترش روابط تجاری با کشورهای همسایه، تقویت زیرساختهای پرداخت رسمی و افزایش شفافیت سازوکارهای تسویه میتواند در مدیریت ریسکهای تجارت خارجی اهمیت داشته باشد.
با این حال، شرایط اقتصاد ایران و روسیه یکسان نیست. تفاوت در ساختار صادرات، روابط بانکی، محدودیتهای حقوقی و نوع تحریمها باعث میشود نتوان تجربه روسیه را بدون بررسی مستقل به ایران تعمیم داد.
همچنین هرگونه توسعه سازوکار پرداخت بینالمللی باید با توجه به الزامات قانونی، مقررات بانکی و خطرات ناشی از تحریمهای ثانویه ارزیابی شود. از منظر سیاستگذاری، هدف پایدار باید کاهش هزینه مبادلات، افزایش قابلیت اطمینان پرداختها و تقویت روابط اقتصادی قانونی و شفاف باشد.
جمعبندی؛ تحریمها مسیر تجارت روسیه را تغییر دادند، نه اینکه کاملاً حذف شوند
تشدید تحریمهای مالی آمریکا علیه روسیه، بخشی از روابط بانکی و تجاری این کشور را به سمت مؤسسات محلی چین و شبکههای اقتصادی اوراسیا سوق داده است. بانکهای کوچکتر با وابستگی محدودتر به بازار دلار، در برخی مبادلات جایگزین بانکهای بزرگ شدهاند و کشورهای منطقه نیز در تغییر مسیر تجارت نقش داشتهاند.
با این حال، افزایش هزینه افتتاح حساب، تأخیر در تسویه و احتمال تحریم مؤسسات واسط نشان میدهد این سازوکارها محدودیتهای قابلتوجهی دارند. تجربه روسیه نشان میدهد تنوع مسیرهای تجاری و مالی میتواند از شدت اختلال ناشی از تحریمها بکاهد؛ اما کاهش پایدار هزینههای تجارت به زیرساختهای مالی مطمئن، روابط بانکی باثبات و دسترسی قانونی به بازارهای بینالمللی وابسته است.
سوالات متداول
۱. چرا بانکهای بزرگ چین همکاری با روسیه را محدود کردند؟
به دلیل افزایش خطر تحریمهای ثانویه آمریکا و احتمال آسیب به فعالیتهای بینالمللی و دسترسی آنها به خدمات مالی دلاری.
۲. بانکهای روستایی چین چه مزیتی در تجارت با روسیه دارند؟
برخی از این بانکها وابستگی کمتری به بازارهای مالی آمریکا دارند و در تجارت محلی و تسویه با ارزهای منطقهای فعالیت میکنند.
۳. آیا بانکهای محلی چین کاملا از تحریمها مصون هستند؟
خیر. این بانکها نیز ممکن است با محدودیتهای مالی، نظارتی و تحریمهای مستقیم یا غیرمستقیم مواجه شوند.
۴. کشورهای آسیای مرکزی چه نقشی در تجارت روسیه دارند؟
این کشورها به دلیل پیوندهای تجاری و حملونقلی، در بخشی از تغییر مسیر واردات، صادرات و خدمات مالی منطقهای نقش داشتهاند.
۵. آیا تجربه روسیه نشاندهنده شکست کامل تحریمهای مالی است؟
خیر. تغییر مسیر مبادلات میتواند به تداوم تجارت کمک کند، اما هزینهها، تأخیرها و محدودیتهای ناشی از تحریم همچنان باقی میمانند.
منابع:




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟