شکاف مصرف انرژی میان دهک‌ها؛ از قبض خانوار تا یارانه پنهان

یارانه انرژی در ایران سال‌ها به عنوان ابزاری برای حمایت از اقشار کم‌درآمد معرفی شده است، اما بررسی دقیق الگوی مصرف نشان می‌دهد این سیاست در عمل نتایجی متفاوت از هدف اولیه خود به همراه داشته است. هنگامی که قیمت انرژی برای همه مصرف‌کنندگان پایین نگه داشته می‌شود، خانوارهایی که توان مصرف بیشتری دارند عملاً سهم بیشتری از یارانه دریافت می‌کنند. در نتیجه، بخش بزرگی از منابع عمومی کشور به جای تقویت رفاه دهک‌های پایین، صرف تأمین رفاه مصرفی دهک‌های پردرآمد می‌شود.

برای فهم بهتر این مسئله باید از زاویه عدالت اجتماعی به موضوع نگاه کرد. مسئله اصلی فقط میزان تولید یا کمبود انرژی نیست، بلکه نحوه توزیع منافع ناشی از یارانه‌هاست. بررسی تفاوت الگوی مصرف میان دهک‌های پایین و بالا نشان می‌دهد که نظام یارانه‌ای موجود به شکل ناخواسته شکاف اقتصادی میان این گروه‌ها را عمیق‌تر کرده است.

دهک‌ها چطور انرژی را نابرابر مصرف می‌کنند؟

مصرف انرژی در میان دهک‌های پایین و بالا ماهیت متفاوتی دارد. برای خانوارهای دهک‌های اول و دوم، انرژی یک نیاز حیاتی است. این خانوارها معمولاً در واحدهای مسکونی کوچک زندگی می‌کنند و مصرف انرژی خود را تا حد امکان محدود نگه می‌دارند. با وجود این صرفه‌جویی، سهم هزینه انرژی در سبد معیشت آنان بالا باقی می‌ماند، زیرا درآمدشان محدود است.

در مقابل، برای دهک‌های بالای درآمدی مصرف انرژی بخشی از سبک زندگی محسوب می‌شود. خانه‌های بزرگ‌تر، تجهیزات سرمایشی و گرمایشی قدرتمندتر، چندین خودرو در یک خانوار و مصرف بیشتر خدمات انرژی‌بر باعث می‌شود مصرف مطلق انرژی در این دهک‌ها بسیار بالاتر باشد.

از آنجا که قیمت انرژی برای همه پایین نگه داشته می‌شود، این مصرف بالا عملاً با یارانه بیشتری از سوی دولت همراه می‌شود. به بیان دیگر، هرچه مصرف بیشتر باشد، سهم دریافتی از یارانه پنهان نیز بیشتر خواهد بود. در نتیجه، دهک‌های پردرآمد که مصرف بیشتری دارند، از منابع عمومی کشور نیز بهره بیشتری می‌برند.

یارانه پنهان در جیب دهک‌های بالا

آمارهای هزینه خانوارها و یارانه‌های پنهان تصویر روشنی از این نابرابری ارائه می‌دهد. بر اساس داده‌های سال ۱۴۰۲، سهم دهک اول از کل هزینه‌های جامعه ۲٫۶۳ درصد و سهم دهک دوم ۳٫۹۷ درصد بوده است و مجموع سهم بیست درصد پایین جامعه به ۶٫۶۰ درصد رسیده است.

در مقابل، سهم دهک نهم ۱۵٫۳۲ درصد و سهم دهک دهم ۳۱٫۲۲ درصد گزارش شده است و مجموع سهم بیست درصد بالای جامعه به ۴۶٫۵۴ درصد می‌رسد. این ارقام نشان می‌دهد بیست درصد بالای جامعه حدود ۷٫۰۵ برابر بیست درصد پایین جامعه هزینه می‌کنند و همین اختلاف به تفاوت قابل توجه در مصرف انرژی و دریافت یارانه پنهان منجر می‌شود.

بررسی یارانه‌های پنهان مستقیم در سال 1398 که از طرف سازمان برنامه و بودجه منتشر شده نیز همین روند را تأیید می‌کند. در کالای بنزین از مجموع ۱۲۳ هزار میلیارد تومان یارانه پنهان، حدود ۱۱ هزار میلیارد تومان سهم سه دهک کم‌درآمد است، در حالی که حدود ۶۷ هزار میلیارد تومان به سه دهک پردرآمد می‌رسد.

حتی در کالاهای اساسی که انتظار می‌رود دهک‌های پایین بهره بیشتری از آن داشته باشند، توزیع یارانه به نفع دهک‌های بالا انجام می‌شود. سهم سه دهک نخست از این یارانه‌ها حدود ۶٫۵ هزار میلیارد تومان است، در حالی که سهم سه دهک پایانی حدود ۱۸ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.

در مجموع از میان ۲۴۹ هزار میلیارد تومان یارانه پنهان مستقیم، حدود ۱۵٫۸ هزار میلیارد تومان به سه دهک کم‌درآمد می‌رسد، در حالی که ۱۲۱ هزار میلیارد تومان سهم سه دهک پردرآمد است. بر اساس همین بررسی‌ها، متوسط یارانه پنهانی که دهک دهم دریافت می‌کند بیش از هفت برابر متوسط دریافتی دهک اول است.

مسیر اصلاح؛ از یارانه عمومی به حمایت هدفمند

تداوم این وضعیت نشان می‌دهد سیاست‌های فعلی نیازمند بازنگری جدی است. مهم‌ترین گام در این مسیر، حرکت از حمایت از کالا به حمایت از انسان است. به جای آنکه انرژی برای همه به طور یکسان ارزان نگه داشته شود، باید دسترسی دهک‌های پایین به مصرف پایه تضمین شود و مصرف‌های بالاتر هزینه واقعی‌تری پیدا کند.

تعرفه‌گذاری پلکانی افزایشی می‌تواند یکی از ابزارهای مؤثر در این زمینه باشد. در این مدل، مصرف پایه با قیمت حمایتی عرضه می‌شود، اما با افزایش مصرف، تعرفه‌ها به صورت تصاعدی افزایش پیدا می‌کند. این سازوکار هم از دهک‌های پایین حمایت می‌کند و هم مصرف‌های تجملی را محدود می‌سازد.

درآمد حاصل از این اصلاحات می‌تواند برای افزایش بهره‌وری انرژی در دهک‌های پایین استفاده شود. اقداماتی مانند عایق‌بندی مسکن، نوسازی تجهیزات گرمایشی و سرمایشی و توسعه کنتورهای هوشمند می‌تواند مصرف انرژی خانوارهای کم‌درآمد را کاهش دهد و رفاه پایدار ایجاد کند.

نقطه چرخش؛ عدالت انرژی

نابرابری در توزیع یارانه‌های انرژی نشان می‌دهد مسئله اصلی در اقتصاد انرژی ایران تنها کمبود منابع نیست، بلکه نحوه توزیع منافع است. آمارها نشان می‌دهد دهک‌های پردرآمد سهم بسیار بیشتری از یارانه‌های پنهان دریافت می‌کنند و در برخی موارد میزان بهره‌مندی آنان چندین برابر دهک‌های پایین است.

تا زمانی که یارانه‌ها بر اساس میزان مصرف توزیع شوند، این شکاف ادامه خواهد داشت. حرکت به سمت حمایت هدفمند، تعرفه‌گذاری پلکانی و سرمایه‌گذاری در بهره‌وری انرژی می‌تواند مسیر اصلاح را هموار کند و منابع ملی را به سمت بهبود رفاه دهک‌های کم‌درآمد هدایت کند.