جنگ نفتکش‌ها در دهه ۱۳۶۰ نتوانست صادرات نفت ایران را به‌طور کامل متوقف کند. با شدت گرفتن حملات عراق به نفتکش‌ها و تأسیسات نفتی، ایران بخشی از عملیات انتقال و بارگیری نفت را از جزیره خارک به نقاط دیگری مانند سیری و لارک منتقل کرد. اکنون در سال ۱۴۰۵، بحران تنگه هرمز بار دیگر امنیت صادرات انرژی را به مسئله‌ای بین‌المللی تبدیل کرده است. تفاوت مهم دو دوره در شیوه اعمال فشار بر کشتیرانی، نقش مستقیم آمریکا و گستره اختلال در بازار انرژی است. بااین‌حال، تجربه تاریخی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد کدام طرف از بحران کنونی سود بیشتری خواهد برد.
آخرین بررسی محتوایی: ۲۵ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ | نوع محتوا: تحلیل تاریخی و اقتصادی
جنگ نفتکش‌ها چه بود و از چه زمانی آغاز شد؟
به گزارش چارسو اقتصاد، جنگ نفتکش‌ها به مجموعه حملات به نفتکش‌ها، کشتی‌های تجاری و زیرساخت‌های مرتبط با صادرات نفت در جریان جنگ ایران و عراق گفته می‌شود.
جنگ ایران و عراق از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷، برابر با ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ میلادی، ادامه داشت؛ اما مرحله مشهور و تشدیدشده جنگ نفتکش‌ها عمدتاً از سال ۱۹۸۴ تا پایان جنگ در ۱۹۸۸ جریان داشت.
بر اساس تاریخچه منتشرشده از سوی مؤسسه صلح آمریکا، پس از حملات مکرر عراق به کشتی‌ها و تأسیسات مرتبط با نفت ایران، ایران نیز در مه ۱۹۸۴ حملاتی را علیه کشتیرانی مرتبط با کشورهای حامی عراق آغاز کرد. در نتیجه، دامنه ناامنی به شناورهای تجاری کشورهای دیگر نیز گسترش یافت.
بنابراین جنگ نفتکش‌ها فقط حمله عراق به نفتکش‌های ایرانی نبود؛ در مراحل مختلف، هر دو طرف اقداماتی علیه کشتیرانی در خلیج فارس انجام دادند.
ایران چگونه با وجود حمله به نفتکش‌ها به صادرات نفت ادامه داد؟
یکی از اهداف مهم حملات عراق به بخش نفت ایران، کاهش درآمدهای ارزی و دشوار کردن صادرات نفت خام بود. جزیره خارک، به‌عنوان یکی از مراکز اصلی صادرات نفت ایران، در معرض حملات هوایی قرار داشت.
با افزایش خطر برای نفتکش‌ها و تأسیسات بارگیری، ایران از روش‌های جایگزین برای انتقال و تحویل نفت استفاده کرد.
طبق روایت منتشرشده در خبرگزاری شانا از مدیر وقت صادرات نفت، نفتکش‌های شرکت ملی نفتکش برای انتقال نفت از خارک به نقاط امن‌تر به کار گرفته شدند. در این روایت از جزیره سیری و پس از افزایش ناامنی در آن منطقه، از جزیره لارک به‌عنوان نقاط مهم جایگزین نام برده شده است.
مرحله اول: ادامه بارگیری از خارک با وجود حملات
در آغاز، ایران تلاش کرد با استفاده از ظرفیت موجود و تغییر شیوه عملیات نفتکش‌ها، جریان صادرات نفت را حفظ کند.
مرحله دوم: انتقال نفت به جزیره سیری
با تشدید تهدیدها علیه خارک، بخشی از عملیات انتقال نفت به شناورهای بزرگ‌تر در نقاط دیگری از خلیج فارس انجام شد.
مرحله سوم: استفاده از جزیره لارک
با گسترش حملات به مناطق جنوبی‌تر، لارک در نزدیکی تنگه هرمز به یکی از نقاط جایگزین برای انتقال و تحویل نفت تبدیل شد.
این سازوکارها نشان می‌دهند ادامه صادرات نفت در شرایط جنگی ممکن بود، اما به معنای عادی بودن عملیات یا نبود هزینه نبود. انتقال چندمرحله‌ای نفت، خطر حمله و استفاده از نفتکش‌های واسطه می‌توانست هزینه و پیچیدگی عملیات را افزایش دهد.
جزئیات این تجربه در گزارش تاریخی شانا درباره جنگ نفت در هشت سال دفاع مقدس آمده است.
در جنگ نفتکش‌ها چند کشتی هدف حمله قرار گرفتند؟
درباره تعداد کشتی‌های هدف‌گرفته‌شده در جنگ نفتکش‌ها، آمارهای تاریخی یکسانی وجود ندارد. بخشی از اختلاف به تعریف حمله، دوره زمانی محاسبه، تکرار حمله به یک شناور و تفاوت میان کشتی آسیب‌دیده و حادثه ثبت‌شده مربوط است.
در مقاله‌ای منتشرشده در مؤسسه دریایی آمریکا (USNI) در سال ۱۹۸۸، جدول حملات سال‌های ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۷، مجموع ۴۵۱ حمله ثبت‌شده از سوی دو طرف را نشان می‌دهد؛ از این تعداد ۲۸۳ حمله به عراق و ۱۶۸ حمله به ایران نسبت داده شده است.
این جدول، حوادث سال ۱۹۸۸ را پوشش نمی‌دهد و لزوماً شمار کشتی‌های منحصربه‌فرد نیست.
در برخی روایت‌های تاریخی دیگر نیز ارقام بالاتری برای کل جنگ منتشر شده است. بنابراین نمی‌توان بدون توضیح روش‌شناسی، عدد ۵۴۳ را شمار قطعی تمام کشتی‌های هدف‌گرفته‌شده معرفی کرد.
منبع مقایسه تاریخی: گزارش تحلیلی USNI درباره جنگ نفتکش‌ها و آمار حملات تا پایان ۱۹۸۷.
چرا آمریکا در سال ۱۹۸۷ وارد جنگ نفتکش‌ها شد؟
با افزایش حملات علیه کشتیرانی تجاری خلیج فارس، کویت خواستار حمایت قدرت‌های خارجی برای حفاظت از نفتکش‌های خود شد.
آمریکا پس از انجام ترتیبات حقوقی و عملیاتی، تعدادی از نفتکش‌های کویتی را تحت پرچم و ثبت آمریکا قرار داد و عملیات اسکورت آن‌ها را آغاز کرد.
این عملیات با نام Earnest Will شناخته می‌شود و بنا بر تاریخچه رسمی نیروی دریایی آمریکا، از ۲۴ ژوئیه ۱۹۸۷ تا سپتامبر ۱۹۸۸ ادامه داشت.
در اولین مأموریت اسکورت، نفتکش بریجتون که تحت پرچم آمریکا حرکت می‌کرد، با مین دریایی برخورد کرد. این رویداد نشان داد حضور ناوهای جنگی نیز نمی‌تواند خطرات دریایی را به‌طور کامل از بین ببرد.
ورود آمریکا به عملیات اسکورت، دامنه بحران را از مقابله ایران و عراق فراتر برد و زمینه برخوردهای مستقیم میان نیروهای دریایی ایران و آمریکا را افزایش داد.
عملیات آخوندک در سال ۱۳۶۷ چه بود؟
یکی از مهم‌ترین رویدادهای اواخر جنگ نفتکش‌ها، عملیات آخوندک یا Praying Mantis در ۱۸ آوریل ۱۹۸۸، برابر با ۲۹ فروردین ۱۳۶۷ بود.
این عملیات پس از آن انجام شد که ناو آمریکایی USS Samuel B. Roberts در ۱۴ آوریل با مین برخورد کرد و به‌شدت آسیب دید.
نیروی دریایی آمریکا در عملیات آخوندک به تأسیسات دریایی ایران حمله کرد و درگیری‌هایی با شناورهای نظامی ایران رخ داد.
بر اساس روایت تاریخ نیروی دریایی آمریکا، در این درگیری‌ها شناورهای ایرانی از جمله جوشن و سهند از دست رفتند و سبلان نیز آسیب دید.
عملیات آخوندک نشان می‌دهد جنگ نفتکش‌ها علاوه بر تجارت نفت، خطر گسترش برخورد نظامی مستقیم میان ایران و آمریکا را نیز به همراه داشت.
جزئیات تاریخی این عملیات در تاریخ رسمی نیروی دریایی آمریکا درباره جنگ نفتکش‌ها ثبت شده است.
بحران تنگه هرمز در سال ۱۴۰۵ چه تفاوتی با جنگ نفتکش‌ها دارد؟
در دهه ۱۳۶۰، ایران عمدتاً با مسئله حفظ مسیر صادرات نفت خود در برابر حملات عراق و افزایش حضور نیروی دریایی آمریکا روبه‌رو بود.
در سال ۱۴۰۵، بحران ابعاد متفاوتی پیدا کرده است. گزارش‌های دریایی از حملات متعدد به شناورها، محدودیت عبور از مسیرهای مختلف، کاهش حجم تردد و افزایش ریسک عملیات کشتیرانی حکایت دارند.
مقام‌های ایرانی نیز در مواضع اعلامی خود بازگشایی یا عادی‌شدن کامل عبور از تنگه هرمز را به تحقق شروط مشخصی مرتبط کرده‌اند.
جزئیات این مواضع در گزارش چارسو اقتصاد با عنوان قالیباف: تنگه هرمز تا تحقق ۷ شرط ایران باز نخواهد شد بررسی شده است.
بااین‌حال، اعلام شروط سیاسی یا توان ایجاد اختلال در کشتیرانی به معنای کنترل انحصاری و بدون محدودیت تمام فعالیت‌های تنگه نیست. نیروهای نظامی کشورهای مختلف، حقوق بین‌الملل، مسیرهای کشتیرانی، شرکت‌های بیمه و تصمیم مالکان کشتی‌ها نیز در وضعیت عملی تنگه نقش دارند.
گزارش تازه UKMTO درباره حملات به کشتی‌ها در هرمز چه می‌گوید؟
مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) در گزارش رسمی ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد در هفته مورد بررسی، ۱۲ حمله به شناورهای تجاری در محدوده خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان ثبت شده است.
از این تعداد، ۱۰ حمله در تنگه هرمز، یک مورد در خلیج فارس و یک مورد در دریای عمان بوده است.
UKMTO همچنین اعلام کرده بسیاری از شناورهایی که هدف حمله قرار می‌گیرند، اطلاعات حادثه را مستقیماً به این مرکز ارائه نمی‌کنند. به همین دلیل تعداد واقعی حملات ممکن است بیشتر از آمار ثبت‌شده باشد.
بر اساس همان گزارش، تردد ترکیبی ثبت‌شده و اعلام‌شده کشتی‌ها در هرمز حدود ۷۰ درصد کمتر از سطح پیش از درگیری بوده است.
برای مشاهده تفکیک حوادث، گزارش UKMTO: بیشتر حملات به کشتی‌ها گزارش نمی‌شود؛ ۱۰ حمله در هرمز طی یک هفته در چارسو اقتصاد منتشر شده است.
منبع اصلی آمار نیز گزارش هفتگی شماره ۱۱ UKMTO، صفحات دوم و سوم است.
مقایسه جنگ نفتکش‌ها در دهه ۶۰ با بحران هرمز ۱۴۰۵
مقایسه دو دوره باید با توجه به تفاوت مدت زمان، محدوده جغرافیایی و روش ثبت آمار انجام شود.
| شاخص | جنگ نفتکش‌ها در دهه ۱۳۶۰ | بحران هرمز در ۱۴۰۵ |
|---|---|---|
| دوره اصلی مقایسه | ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۸ | تحولات سال ۲۰۲۶ تا ۱۶ اکتبر |
| طرف‌های مؤثر | ایران، عراق، آمریکا و برخی کشورهای خلیج فارس | ایران، آمریکا و دیگر بازیگران دریایی منطقه |
| هدف اصلی فشار بر ایران | اختلال در صادرات نفت و کاهش درآمد ارزی | فشار نظامی و اقتصادی همراه با محدودیت‌های کشتیرانی و صادرات |
| آمار حملات | ۴۵۱ حمله ثبت‌شده در جدول USNI برای سال‌های ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۷ | ۱۲ حمله در یک هفته؛ ۱۰ مورد در هرمز طبق UKMTO |
| روش حفظ صادرات ایران | تغییر محل انتقال و بارگیری نفت؛ استفاده از خارک، سیری و لارک | وضعیت صادرات و مسیرها وابسته به محدودیت‌ها و شرایط روز |
| نقش نیروی دریایی آمریکا | پرچم‌گذاری و اسکورت نفتکش‌های کویتی و درگیری‌های مستقیم | اعلام اجرای محاصره دریایی بنادر ایران و اقدامات نظامی منطقه‌ای |
| مهم‌ترین ریسک اقتصادی | آسیب به نفتکش‌ها و تأسیسات، افزایش هزینه و اختلال صادرات | کاهش تردد، هزینه بیمه، محدودیت صادرات و اختلال عرضه انرژی |
توضیح مهم: ارقام ستون تاریخی و ستون سال ۱۴۰۵ از نظر بازه زمانی و روش شمارش قابل مقایسه مستقیم نیستند. عدد ۴۵۱ مربوط به مجموعه سال‌های ۱۹۸۱ تا ۱۹۸۷ در یک منبع تاریخی است، اما عدد ۱۲ مربوط به حوادث گزارش‌شده یک هفته در اکتبر ۲۰۲۶ است.
بیمه و حمل نفتکش‌ها در بحران امروز چه هزینه‌ای دارد؟
یکی از تفاوت‌های مهم بحران امروز با دهه ۱۳۶۰، اندازه و ساختار بازار جهانی بیمه و حمل‌ونقل دریایی است.
گزارش‌هایی در سال ۱۴۰۵ از افزایش قابل‌توجه نرخ حق‌بیمه ریسک جنگ برای عبور از مناطق پرخطر خبر داده‌اند.
به نقل از گزارشی در خبرگزاری تسنیم، نرخ‌های پیشنهادی بیمه جنگ در برخی دوره‌های بحران به چند درصد ارزش بدنه کشتی رسیده‌اند. این نرخ‌ها برای همه کشتی‌ها، تمام مسیرها و تمامی تاریخ‌ها یکسان نیستند.
برای مثال، اگر ارزش بیمه‌ای یک نفتکش ۱۰۰ میلیون دلار باشد، حق‌بیمه معادل یک درصد ارزش بدنه برابر یک میلیون دلار خواهد بود. این مثال صرفاً برای توضیح روش محاسبه است و نرخ جاری بیمه نفتکش‌ها محسوب نمی‌شود.
جزئیات اثر این هزینه‌ها در گزارش چارسو اقتصاد با عنوان بیمه جنگ تنگه هرمز در سال ۱۴۰۵ بررسی شده است.
بالا رفتن حق‌بیمه، افزایش زمان سفر، تغییر مسیر نفتکش‌ها و دشواری دسترسی به ناوگان می‌تواند هزینه صادرات و واردات انرژی را برای کشورهای مختلف افزایش دهد.
تنگه هرمز چه سهمی در تجارت جهانی نفت دارد؟
اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) در گزارشی منتشرشده در ژوئن ۲۰۲۵ اعلام کرده است میانگین عبور نفت خام، میعانات و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز بوده است.
این مقدار معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی در همان دوره برآورد شده است.
باید توجه داشت که رقم ۲۰ میلیون بشکه در روز مربوط به جریان انرژی در سال ۲۰۲۴ است و نباید آن را حجم واقعی تردد در روزهای بحران اکتبر ۲۰۲۶ معرفی کرد.
منبع: گزارش رسمی EIA درباره اهمیت تنگه هرمز در بازار جهانی نفت.
همچنین برای مطالعه پیامدهای گسترده‌تر کاهش عرضه و فشار بر ذخایر جهانی، تحلیل چارسو اقتصاد درباره افت ذخایر نفت و ظرفیت بازار جهانی برای تحمل شوک هرمز مرتبط است.
آیا تجربه جنگ نفتکش‌ها نشان می‌دهد ایران در بحران امروز برنده می‌شود؟
تجربه دهه ۱۳۶۰ یک نکته روشن دارد: حمله به تأسیسات و مسیرهای صادراتی الزاماً به توقف کامل صادرات نفت منجر نمی‌شود. کشورها ممکن است با تغییر مسیر، استفاده از ذخایر، جابه‌جایی محل بارگیری و روش‌های جایگزین بخشی از تجارت را حفظ کنند.
اما این تجربه به‌تنهایی برای پیش‌بینی نتیجه بحران کنونی کافی نیست.
معیار موفقیت در بحران نفتی فقط توان ایجاد اختلال برای طرف مقابل نیست. پایداری درآمد صادراتی، هزینه نظامی، میزان خسارت زیرساختی، تأثیر بر تجارت داخلی و امکان دستیابی به توافق نیز اهمیت دارند.
اهرم فشار ایران در مسیر کشتیرانی
موقعیت جغرافیایی ایران و توان تأثیرگذاری بر امنیت مسیرهای نزدیک به تنگه هرمز می‌تواند در محاسبات سیاسی و اقتصادی دیگر کشورها نقش داشته باشد.
هزینه اختلال برای اقتصاد ایران
ناامنی و محدودیت کشتیرانی می‌تواند صادرات و واردات خود ایران را نیز دشوار کند، هزینه تجارت را بالا ببرد و به درآمدهای ارزی فشار وارد کند.
هزینه اختلال برای واردکنندگان انرژی
کشورهایی که به انرژی عبوری از هرمز وابسته‌اند، ممکن است با افزایش هزینه واردات، تغییر مسیر تأمین یا کمبود عرضه مواجه شوند.
نقش دیپلماسی و مدت بحران
هرچه اختلال طولانی‌تر شود، آثار اقتصادی گسترده‌تر خواهد بود. نتیجه نهایی به مدت درگیری، میزان تاب‌آوری طرف‌ها و شرایط توافق احتمالی وابسته است.
درس اقتصادی جنگ نفتکش‌ها برای ایران امروز چیست؟
مهم‌ترین درس تاریخی، اهمیت تنوع مسیرهای صادراتی و تاب‌آوری زنجیره حمل‌ونقل انرژی است.
در دهه ۱۳۶۰، جابه‌جایی محل انتقال و بارگیری نفت به ایران کمک کرد صادرات خود را با وجود تهدیدهای امنیتی ادامه دهد.
در شرایط امروز نیز کاهش وابستگی به یک مسیر، تقویت زیرساخت‌های صادرات، مدیریت ذخایر و حفظ دسترسی به ناوگان حمل می‌تواند آسیب‌پذیری تجارت را کاهش دهد.
بااین‌حال، اجرای این راهکارها با محدودیت‌هایی مانند ظرفیت واقعی خطوط انتقال، هزینه سرمایه‌گذاری، دسترسی به بیمه و شرایط امنیتی روبه‌روست.
برای بررسی هزینه‌های گسترده‌تر بحران، یادداشت چارسو اقتصاد با عنوان حملات هرمز و ریاض چه هزینه‌ای برای تجارت، نفت و پروازها دارد؟ نیز مرتبط است.
سؤالات پرتکرار درباره جنگ نفتکش‌ها و تنگه هرمز
جنگ نفتکش‌ها از چه سالی شروع شد؟
اگرچه حملات به کشتی‌ها در سال‌های نخست جنگ ایران و عراق نیز رخ می‌داد، مرحله مشهور و گسترده جنگ نفتکش‌ها از سال ۱۹۸۴ آغاز شد و تا سال ۱۹۸۸ ادامه یافت.
آیا ایران در جنگ نفتکش‌ها صادرات نفت را متوقف کرد؟
خیر. با وجود حملات و اختلال گسترده، ایران بخشی از صادرات نفت خود را از طریق تغییر مسیر و انتقال نفت به نقاطی مانند سیری و لارک ادامه داد.
آیا ایران در دهه ۶۰ تنگه هرمز را کاملاً بست؟
تنگه هرمز در دوره جنگ نفتکش‌ها شاهد ناامنی و حملات بود، اما بسته‌شدن کامل و دائمی مسیر کشتیرانی رخ نداد. ایران نیز همچنان برای صادرات نفت خود به مسیرهای دریایی وابسته بود.
عملیات آخوندک چه زمانی انجام شد؟
عملیات آخوندک در ۱۸ آوریل ۱۹۸۸، برابر با ۲۹ فروردین ۱۳۶۷، انجام شد و از مهم‌ترین درگیری‌های مستقیم دریایی میان ایران و آمریکا بود.
آیا بحران هرمز در سال ۱۴۰۵ شبیه جنگ نفتکش‌های دهه ۶۰ است؟
هر دو بحران بر امنیت کشتی‌ها و صادرات انرژی اثر گذاشته‌اند؛ اما بازیگران، فناوری نظامی، شرایط تحریم، بازار بیمه و وضعیت سیاسی امروز با دهه ۱۳۶۰ تفاوت دارد.
آیا کنترل تنگه هرمز فقط در اختیار ایران است؟
ایران در امنیت و کشتیرانی تنگه نقش مهمی دارد، اما وضعیت عملی عبور شناورها به مجموعه‌ای از عوامل نظامی، حقوقی، جغرافیایی و تصمیم کشورهای دیگر بستگی دارد.
روزانه چقدر نفت از تنگه هرمز عبور می‌کند؟
طبق داده EIA، جریان نفت و فرآورده‌های نفتی عبوری از تنگه هرمز در سال ۲۰۲۴ به‌طور میانگین حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز بود. این رقم معیار تاریخی پیش از بحران است، نه آمار فعلی سال ۲۰۲۶.
جمع‌بندی؛ جنگ نفتکش‌ها چه درسی برای بحران هرمز ۱۴۰۵ دارد؟
تاریخ جنگ نفتکش‌ها نشان می‌دهد تهدید صادرات نفت می‌تواند مسیرهای تجارت انرژی را تغییر دهد، هزینه حمل‌ونقل را افزایش دهد و قدرت‌های خارجی را به درگیری مستقیم وارد کند؛ اما توقف کامل صادرات یک کشور نتیجه قطعی چنین فشارهایی نیست.
ایران در دهه ۱۳۶۰ با جابه‌جایی بخشی از عملیات انتقال نفت و استفاده از مسیرهای جایگزین، صادرات خود را حفظ کرد. در سال ۱۴۰۵، بحران تنگه هرمز بار دیگر اهمیت امنیت کشتیرانی و تاب‌آوری صادرات انرژی را برجسته کرده است.
بااین‌حال، مقایسه تاریخی نتیجه قطعی بحران امروز را مشخص نمی‌کند. آنچه قابل ارزیابی است، میزان هزینه‌ای است که اختلال دریایی بر تجارت ایران، کشورهای منطقه و بازار جهانی انرژی تحمیل می‌کند.
منابع و استنادات گزارش
مؤسسه دریایی آمریکا (USNI)، مه ۱۹۸۸
آمار تاریخی حملات به کشتی‌ها و بررسی جنگ نفتکش‌ها:
مطالعه گزارش تاریخی USNIتاریخ رسمی نیروی دریایی آمریکا
عملیات اسکورت Earnest Will و عملیات آخوندک:
مشاهده گزارش نیروی دریایی آمریکامؤسسه صلح آمریکا، تاریخچه رویارویی‌های دریایی
تاریخ شروع مرحله گسترده جنگ نفتکش‌ها و نقش ایران و عراق:
مطالعه تاریخچه دریایی ایران و آمریکاخبرگزاری شانا، روایت جنگ نفت
گزارش انتقال نفت میان خارک، سیری و لارک در جریان جنگ ایران و عراق:
مطالعه گزارش شانامرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا، ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶
آمار رسمی حوادث اخیر و کاهش تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز:
مشاهده فایل PDF رسمی UKMTOاداره اطلاعات انرژی آمریکا، ژوئن ۲۰۲۵
داده‌های جریان نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز در سال ۲۰۲۴:
مطالعه گزارش EIAمؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی
روایت تاریخی حملات به نفتکش‌ها و اقدامات ایران برای حفظ صادرات:
مطالعه گزارش تاریخی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟