تامین هلیوم جهان با خطر جدی پس از جنگ علیه ایران

بازار جهانی هلیوم بار دیگر وارد فاز بحران شده است. بحرانی که این‌بار ریشه در جنگ خاورمیانه و اختلال در صادرات قطر دارد.

داده‌های بازار نشان می‌دهد قیمت نقدی هلیوم تنها طی چند هفته اخیر تا دو برابر افزایش یافته و نگرانی‌ها درباره تداوم تأمین این گاز استراتژیک به اوج رسیده است.

هلیوم اگرچه در نگاه عمومی بیشتر با بادکنک شناخته می‌شود، اما در واقع یکی از حیاتی‌ترین عناصر برای صنایع پیشرفته جهان به شمار می‌رود. از تولید تراشه‌های نیمه‌رسانا و تجهیزات MRI گرفته تا فناوری‌های فضایی و سیستم‌های تنفسی بیمارستانی، همگی به زنجیره تأمین پایدار هلیوم وابسته هستند. اکنون اختلال در تولید قطر که حدود یک‌سوم عرضه جهانی را در اختیار دارد، زنگ خطر تازه‌ای برای اقتصاد فناوری‌محور جهان به صدا درآورده است.

جنگ رمضان به بازار هلیوم

در اقتصاد جهانی امروز، بسیاری از بحران‌ها دیگر صرفاً به نفت، گاز یا زنجیره‌های سنتی انرژی محدود نمی‌شوند؛ بلکه مواد و عناصر راهبردی کمتر شناخته‌شده‌ای مانند هلیوم نیز به بخشی از معادلات امنیت اقتصادی و فناوری جهان تبدیل شده‌اند.

گازی که زمانی بیشتر با کاربردهای ساده تجاری شناخته می‌شد، اکنون نقشی حیاتی در صنایع نیمه‌رسانا، تجهیزات پزشکی پیشرفته، فناوری‌های فضایی و حتی زیرساخت‌های امنیتی کشورها ایفا می‌کند. به همین دلیل، هرگونه اختلال در عرضه جهانی هلیوم می‌تواند تبعاتی فراتر از یک شوک قیمتی مقطعی داشته باشد.

در این میان، تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و اختلال در فعالیت تأسیسات گازی قطر، بار دیگر بودن زنجیره تأمین هلیوم را آشکار کرده است.

بازاری که به دلیل محدودیت تولیدکنندگان، دشواری ذخیره‌سازی و حساسیت بالای حمل‌ونقل، ظرفیت کمی برای جذب شوک‌های ناگهانی دارد. اکنون افزایش قیمت‌ها و نگرانی از کمبود عرضه، نه‌تنها صنایع فناوری‌محور آسیا و غرب را تحت فشار قرار داده، بلکه این پرسش را مطرح کرده که آیا هلیوم به بحران پنهان جدید اقتصاد جهانی تبدیل خواهد شد؟

قطر گلوگاه اصلی بازار جهانی هلیوم: قطر با تولید حدود ۶۳ میلیون متر مکعب هلیوم در سال ۲۰۲۵، نزدیک به یک‌سوم بازار جهانی را در اختیار دارد. توقف بخشی از عملیات تأسیسات گازی این کشور، به معنای حذف میلیون‌ها متر مکعب هلیوم از بازار جهانی است.

جهش قیمت‌ها در بازار نقدی: فعالان بازار اعلام کرده‌اند قیمت اسپات هلیوم از آغاز بحران خاورمیانه تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است. برخی برآوردها نشان می‌دهد در صورت تداوم اختلال، قیمت‌ها می‌تواند دوباره به سطوح تاریخی بالای ۲ هزار دلار به ازای هر هزار فوت مکعب برسد.

فشار مستقیم بر صنعت نیمه‌رسانا: هلیوم نقش کلیدی در خنک‌سازی تجهیزات تولید تراشه و فرآیند ساخت ویفرهای نیمه‌رسانا دارد. کشورهایی مانند کره جنوبی و هند که وابستگی بالایی به واردات هلیوم قطر دارند، اکنون با ریسک اختلال در زنجیره تولید فناوری مواجه شده‌اند.

بحران برای صنایع پزشکی و فضایی: کاربرد هلیوم تنها محدود به صنعت نیست. سیستم‌های MRI، تجهیزات NMR، صنایع موشکی، پروژه‌های فضایی و حتی گازهای تنفسی بخش مراقبت‌های ویژه بیمارستانی به این عنصر وابسته هستند. موضوعی که بحران عرضه را به مسئله‌ای فراتر از اقتصاد تبدیل می‌کند.

محدودیت ذخیره‌سازی و حمل‌ونقل: هلیوم مایع در فرآیند حمل‌ونقل به تدریج تبخیر می‌شود و معمولاً باید حداکثر ظرف ۴۵ روز مصرف شود. همین ویژگی باعث شده بازار هلیوم در برابر جنگ باشد و امکان ذخیره‌سازی بلندمدت آن محدود بماند.

آیا جهان وارد بحران جدید انرژی و فناوری می‌شود؟

بازار هلیوم اکنون تنها با یک مشکل مقطعی مواجه نیست؛ بلکه با تهدیدی ساختاری در زنجیره تأمین جهانی روبه‌رو شده است. ادامه تنش‌ها در خاورمیانه می‌تواند صنایع استراتژیک جهان را با کمبود مواد اولیه حیاتی مواجه کند؛ به‌ویژه در شرایطی که اقتصاد جهانی به شدت به تولید تراشه، تجهیزات پزشکی و فناوری‌های پیشرفته وابسته شده است.

در صورت تداوم اختلال صادرات قطر طی ماه‌های آینده، احتمال جهش دوباره قیمت‌ها، سهمیه‌بندی عرضه و افزایش هزینه تولید در صنایع حساس دور از انتظار نخواهد بود. بسیاری از تحلیلگران معتقدند بحران هلیوم می‌تواند به یکی از مهم‌ترین ریسک‌های پنهان اقتصاد جهانی در سال ۲۰۲۶ تبدیل شود.