گاز آسیا نزدیک ۳ برابر شد؛ چرا ایران از بحران صادرات قطر سود نمی‌برد؟

- اندازه متن +

اختلال در صادرات ال‌ان‌جی قطر و افزایش تقاضای زمستانی، قیمت گاز طبیعی مایع در بازار آسیا را به بالای ۳۰ دلار رسانده است؛ اما فرصت صادرات گاز ایران به این بازار در کوتاه‌مدت محدود است. ایران هنوز کارخانه تجاری فعال برای صادرات ال‌ان‌جی ندارد و هم‌زمان با کمبود گاز داخلی و آسیب‌دیدگی بخشی از ظرفیت تولید روبه‌روست. در نتیجه، افزایش قیمت گاز آسیا به معنای افزایش فوری درآمد صادراتی ایران نیست؛ فرصت عملی‌تر فعلاً در حفظ و توسعه صادرات خط لوله به بازارهای منطقه قرار دارد.

آخرین به‌روزرسانی: یکشنبه ۳ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۵۵ به وقت تهران

فورس‌ماژور قطر چه تأثیری بر بازار گاز آسیا گذاشته است؟

ادامه اختلال در عبور کشتی‌های حامل ال‌ان‌جی از تنگه هرمز، توان قطر برای اجرای قراردادهای صادراتی را به‌شدت کاهش داده است. شرکت قطرانرژی پیش‌تر برای بخشی از مشتریان آسیایی خود، از جمله خریداران بنگلادشی و پاکستانی، وضعیت فورس‌ماژور را تا ماه نوامبر تمدید کرده بود. تحویل برخی محموله‌ها به شرکت ادیسون ایتالیا نیز تا اوایل دسامبر به تعویق افتاده است (رویترز، ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶).

فورس‌ماژور به این معنا نیست که تمام تولید یا صادرات قطر متوقف شده است. بر اساس داده‌های شرکت کپلر که رویترز در ۱۲ اکتبر منتشر کرد، صادرات ال‌ان‌جی قطر در سپتامبر به حدود ۱٫۶ میلیون تن رسید؛ رقمی که همچنان کمتر از یک‌چهارم میانگین پیش از جنگ بود.

این کاهش عرضه از سوی یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان ال‌ان‌جی جهان، رقابت خریداران آسیایی و اروپایی برای محموله‌های در دسترس را تشدید کرده است. چارسو اقتصاد جزئیات این رقابت را پیش‌تر در گزارش دوئل گازی آسیا و اروپا بر سر ال‌ان‌جی ۳۰ دلاری بررسی کرده است.

قیمت ال‌ان‌جی آسیا چقدر شده است؟

بر اساس تازه‌ترین داده منتشرشده از سوی S&P Global و مؤسسه پلتس، شاخص JKM برای تحویل ماه دسامبر در روز ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ به ۳۰٫۷۶۱ دلار به‌ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا رسید. این شاخص، قیمت مرجع ال‌ان‌جی تحویلی به شمال شرق آسیاست و با قیمت گاز خط لوله ایران یکسان نیست.

برای مقایسه، رویترز در ۲۲ اکتبر گزارش داد که ارزیابی قیمت نقدی ال‌ان‌جی شمال آسیا در هفته منتهی به ۱۶ اکتبر، ۲۹٫۳۰ دلار بوده است؛ درحالی‌که پیش از آغاز جنگ در پایان فوریه، حدود ۱۰٫۴۰ دلار گزارش می‌شد. این مقایسه از جهشی نزدیک به سه برابر حکایت دارد. ارقام دو گزارش به تاریخ‌ها و ارزیابی‌های متفاوت مربوط‌اند و نباید آن‌ها را قیمت لحظه‌ای واحد تلقی کرد.

شاخص	آخرین رقم مستند	تاریخ و منبع
شاخص JKM ال‌ان‌جی آسیا، تحویل دسامبر	۳۰٫۷۶۱ دلار به‌ازای هر MMBtu	پلتس، ۲۲ اکتبر
قیمت نقدی ال‌ان‌جی شمال آسیا	۲۹٫۳۰ دلار به‌ازای هر MMBtu	رویترز، هفته منتهی به ۱۶ اکتبر
مبنای مقایسه قیمت پیش از جنگ	۱۰٫۴۰ دلار به‌ازای هر MMBtu	رویترز، پایان فوریه ۲۰۲۶
صادرات ال‌ان‌جی قطر در سپتامبر	حدود ۱٫۶ میلیون تن	رویترز به نقل از کپلر
ظرفیت آسیب‌دیده تولید روزانه گاز ایران که هنوز بازیابی نشده	حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب	شانا، ۲۳ مهر ۱۴۰۵
ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده فاز نخست ایران LNG	۵٫۲۵ میلیون تن در سال	شرکت مایع‌سازی گاز طبیعی ایران، ۹ مهر

قطر برای جبران بحران، خرید ال‌ان‌جی از آمریکا را افزایش می‌دهد

یکی از تازه‌ترین تحولات بازار این است که قطرانرژی، با وجود جایگاه بزرگ خود در صادرات ال‌ان‌جی، به‌دنبال تنوع‌بخشی به منابع تأمین گاز برای مشتریانش است. این شرکت در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ امضای قرارداد خرید سالانه تا ۴ میلیون تن ال‌ان‌جی از شرکت آمریکایی شنییر را اعلام کرد.

طبق اطلاعیه رسمی قطرانرژی، تحویل محموله‌های این قرارداد از سال ۲۰۳۱ آغاز خواهد شد و قرارداد تا ۲۰۵۴ ادامه دارد. بنابراین این توافق، راهکاری بلندمدت برای تنوع‌بخشی به سبد تأمین قطر است و نباید آن را جایگزین فوری محموله‌های ازدست‌رفته امسال دانست.

هم‌زمان، رویترز در ۲۳ اکتبر از مذاکرات قطرانرژی برای خرید ال‌ان‌جی از پروژه آمریکایی وودساید خبر داد؛ مذاکراتی که هنوز به معنای امضای قرارداد قطعی نیست.

این تحولات نشان می‌دهد بحران عرضه قطر صرفاً یک جهش کوتاه‌مدت قیمت نیست؛ خریداران و فروشندگان بزرگ در حال بازنگری در امنیت تأمین گاز خود هستند. پیامد اقتصادی این بحران برای تولیدکنندگان مختلف یکسان نیست؛ موضوعی که در تحلیل برندگان و بازندگان جنگ اقتصادی ۱۴۰۵ نیز بررسی شده است.

چرا ایران نمی‌تواند ال‌ان‌جی ۳۰ دلاری به آسیا صادر کند؟

برای فروش گاز در بازار نقدی ال‌ان‌جی آسیا، تنها برخورداری از ذخایر زیرزمینی کافی نیست. صادرکننده باید گاز قابل عرضه، کارخانه مایع‌سازی فعال، امکانات بارگیری، دسترسی به کشتی و مسیر امن تحویل داشته باشد. ایران در بخش‌های مهمی از این زنجیره با محدودیت روبه‌روست.

۱. کارخانه صادراتی ال‌ان‌جی ایران هنوز به تولید تجاری نرسیده است
شرکت مایع‌سازی گاز طبیعی ایران در ۹ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده نخستین واحد پروژه، سالانه ۵٫۲۵ میلیون تن است. مدیرعامل شرکت همچنین از برنامه رسیدن به تولید طی ۳۶ ماه خبر داد. این زمان‌بندی یک هدف اجرایی است، نه تاریخ قطعی آغاز صادرات (منبع رسمی ایران LNG). در ۱۶ مهر نیز این شرکت از ادامه بررسی موانع باقی‌مانده پروژه خبر داد (گزارش رسمی بازدید کمیسیون اصل ۹۰).
۲. بخشی از ظرفیت تولید گاز ایران همچنان از دسترس خارج است
مسعود پزشکیان در ۲۳ مهر اعلام کرد در جریان جنگ حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید روزانه گاز آسیب دیده بود که نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن احیا شده است؛ بنابراین حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب در روز همچنان از دسترس خارج مانده است. او همچنین به ناترازی پیشین گاز کشور اشاره کرد (شانا، ۲۳ مهر). این ارقام نشان می‌دهند افزایش صادرات بدون توجه به نیاز داخلی، به‌ویژه در زمستان، قابل اتکا نیست.
۳. مسیر صادرات دریایی همچنان پرریسک است
حتی برخورداری از کارخانه ال‌ان‌جی نیز برای فروش فوری کافی نیست. صادرات به آسیا به کشتی‌های ویژه، قرارداد حمل، بیمه و عبور ایمن از مسیر دریایی نیاز دارد. تحلیل رویترز درباره صنعت ال‌ان‌جی قطر نشان می‌دهد ناامنی تنگه هرمز چگونه حتی برای یک صادرکننده دارای زیرساخت کامل، محدودیت جدی ایجاد کرده است.
۴. قیمت ال‌ان‌جی آسیا، قیمت قراردادهای خط لوله ایران نیست
شاخص JKM به بازار ال‌ان‌جی تحویلی در شمال شرق آسیا مربوط است. صادرات گاز ایران به کشورهای همسایه عمدتاً از طریق خط لوله و تحت ترتیبات قراردادی متفاوت انجام می‌شود. بنابراین نمی‌توان حجم گاز صادراتی ایران را مستقیماً در قیمت ۳۰ دلاری JKM ضرب کرد و حاصل را درآمد قابل تحقق کشور دانست.

ابعاد سرمایه‌گذاری برای رفع محدودیت‌های زیرساختی انرژی نیز در گزارش ناترازی برق و معمای تأمین مالی زیرساخت چارسو اقتصاد بررسی شده است.

فرصت واقعی صادرات گاز ایران در کدام بازار است؟

در کوتاه‌مدت، بازار واقع‌بینانه‌تر برای ایران، مشتریانی هستند که زیرساخت دریافت گاز از طریق خط لوله دارند؛ به‌ویژه ترکیه و عراق. البته وجود خط لوله به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش صادرات نیست و استمرار تحویل به ظرفیت تولید، تعهدات قراردادی، روش تسویه و شرایط امنیتی بستگی دارد.

بر اساس آمار تنظیم‌گر انرژی ترکیه که رسانه ترکیه تودی در ۱۴ اکتبر منتشر کرد، واردات گاز خط لوله ترکیه از ایران در ماه اوت ۲۰۲۶ به حدود ۹۱۶٫۳ میلیون مترمکعب رسید؛ یعنی ۹٫۱ درصد بیشتر از ماه مشابه سال قبل.

بااین‌حال، ادامه این روند در ماه‌های آینده قطعی نیست. شبکه تخصصی ایران اویل‌گس تأکید کرده است که با پایان قرارداد بلندمدت قبلی در تابستان ۲۰۲۶، وضعیت توافق‌های بلندمدت جدید و سازوکار پرداخت هنوز نیازمند شفاف‌سازی است.

در مورد عراق نیز وابستگی نیروگاه‌ها به گاز ایران یک فرصت بالقوه است، اما وقفه‌های تأمین در سال جاری نشان می‌دهد حفظ صادرات موجود باید بر توسعه شتاب‌زده تعهدات جدید مقدم باشد. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش بازار گاز سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ به اختلال و نوسان جریان گاز ایران به عراق اشاره کرده است.

در افق بلندمدت، تکمیل پروژه ایران LNG، احیای ظرفیت تولید، کاهش اتلاف گاز و تثبیت امنیت حمل‌ونقل می‌تواند امکان ورود ایران به بازارهای دورتر را فراهم کند. پیوند این برنامه با بازگشت تجارت دریایی در گزارش اقتصاد ایران در ۱۰۰ روز نخست پس از بازگشایی تنگه هرمز نیز بررسی شده است.

جمع‌بندی؛ فرصت صادرات گاز ایران واقعی است، اما درآمد فوری نیست

افزایش قیمت ال‌ان‌جی آسیا و محدودیت صادرات قطر، ارزش دسترسی مطمئن به بازار جهانی گاز را بیشتر کرده است. بااین‌حال، ایران فعلاً نمی‌تواند مانند صادرکنندگان دارای کارخانه فعال ال‌ان‌جی، محموله‌ای را مستقیماً به بازار نقدی شمال شرق آسیا عرضه کند.

نتیجه اقتصادی این است: بحران قطر برای ایران یک فرصت راهبردی و بلندمدت ایجاد می‌کند، اما به‌خودی‌خود درآمد صادراتی فوری نمی‌سازد. در کوتاه‌مدت، اولویت عملی ایران باید احیای تولید آسیب‌دیده، حفظ تأمین داخلی و تثبیت قراردادهای خط لوله باشد؛ تبدیل‌شدن به صادرکننده ال‌ان‌جی نیز به تکمیل زیرساخت و دسترسی پایدار به بازار نیاز دارد.

سؤالات پرتکرار درباره فرصت صادرات گاز ایران

آیا قیمت گاز در آسیا واقعاً به ۳۰ دلار رسیده است؟
بله. طبق ارزیابی پلتس، شاخص JKM ال‌ان‌جی برای تحویل دسامبر در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ به ۳۰٫۷۶۱ دلار به‌ازای هر میلیون BTU رسید. این رقم مربوط به بازار مشخصی از ال‌ان‌جی است و قیمت تمام قراردادهای گاز جهان محسوب نمی‌شود.
چرا ایران با وجود ذخایر بزرگ گاز نمی‌تواند به آسیا ال‌ان‌جی بفروشد؟
چون ایران هنوز واحد تجاری فعال مایع‌سازی برای صادرات دریایی ال‌ان‌جی ندارد. علاوه بر آن، ناترازی عرضه داخلی، آسیب‌دیدگی ظرفیت تولید و محدودیت‌های حمل‌ونقل و مبادلات بین‌المللی نیز مانع استفاده فوری از این فرصت می‌شوند.
پروژه ایران LNG چه زمانی به تولید می‌رسد؟
مدیرعامل شرکت مایع‌سازی گاز طبیعی ایران در ۹ مهر ۱۴۰۵، زمان هدف‌گذاری‌شده برای رسیدن پروژه به تولید را ۳۶ ماه اعلام کرد. این زمان‌بندی مشروط به اجرای موفق پروژه است و نباید آن را زمان قطعی صادرات دانست.
آیا قطر با وجود فورس‌ماژور هنوز گاز صادر می‌کند؟
بله، اما بسیار کمتر از سطح عادی. داده‌های منتشرشده رویترز نشان می‌دهد صادرات ال‌ان‌جی قطر در سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۱٫۶ میلیون تن بوده است. فورس‌ماژور شامل تعهدات مشخصی می‌شود و به معنی توقف کامل تمام محموله‌ها نیست.
آیا قطر از آمریکا ال‌ان‌جی می‌خرد؟
بله. قطرانرژی در ۲۲ اکتبر قرارداد بلندمدتی برای خرید سالانه تا ۴ میلیون تن ال‌ان‌جی از شرکت آمریکایی شنییر امضا کرد؛ اما تحویل این قرارداد از سال ۲۰۳۱ برنامه‌ریزی شده است، نه از زمان امضای توافق.
ایران از کدام مسیر می‌تواند صادرات گاز خود را افزایش دهد؟
در کوتاه‌مدت، حفظ و تقویت صادرات خط لوله به بازارهای منطقه‌ای مانند ترکیه و عراق عملی‌تر از ورود فوری به بازار ال‌ان‌جی آسیاست؛ مشروط به تأمین گاز مازاد، توافق‌های تجاری پایدار و رفع محدودیت‌های اجرایی.