هوش مصنوعی، حساب‌های اجاره‌ای را لو داد

سال‌ها بود که حساب‌های بانکی اجاره‌ای و دستگاه‌های کارتخوان منسوب به افراد فاقد پرونده مالیاتی، به یکی از اصلی‌ترین روزنه‌های فرار مالیاتی در اقتصاد ایران تبدیل شده بودند. فعالان اقتصادی با انتقال تراکنش‌های خود به حساب بستگان یا کارکنان، تلاش می‌کردند ردپای درآمد واقعی خود را پنهان کنند و از زیر بار مالیات شانه خالی کنند. اما اکنون سازمان امور مالیاتی با توسعه سامانه مودیان و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین تحلیل داده، اعلام کرده که شناسایی این الگوهای پنهان امکان‌پذیر شده است. سامانه مودیان به‌عنوان زیرساختی برای شفافیت مالی و پایش تراکنش‌ها طراحی شده و هر فعالیت اقتصادی را دارای «الگوی مالی مشخص» می‌داند؛ از حجم و ساعت تراکنش‌ها گرفته تا تعداد واریزی‌ها در هر صنف، همگی رفتاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند که هوش مصنوعی قادر به تشخیص آن است.

رئیس مرکز مبارزه با فرار مالیاتی و پول‌شویی سازمان امور مالیاتی با تأکید بر این رویکرد نوین، اعلام کرده که تفاوت رفتار مالی یک رستوران با یک قصابی یا طلافروشی، مبنای تشخیص فعالیت واقعی صاحبان کسب‌وکار از تراکنش‌های غیرعادی قرار می‌گیرد. به گفته وی، چنانچه حسابی بدون پرونده مالیاتی، تراکنش‌های مستمر و متناسب با یک فعالیت تجاری داشته باشد، ارتباط آن با صاحبان مشاغل، بستگان یا کارکنان بررسی شده و استفاده‌کننده اصلی حساب شناسایی خواهد شد. این رویکرد که بر پایه تحلیل داده‌های بزرگ و هوش مصنوعی استوار است، نظام مالیاتی را از شیوه‌های سنتی ممیزی به سمت مالیات‌ستانی مبتنی بر داده و شفافیت کامل هدایت می‌کند؛ تحولی که می‌تواند یکی از خلأهای مهم نظام مالیاتی در برخورد با حساب‌های اجاره‌ای و کارتخوان‌های غیرواقعی را برای همیشه برطرف سازد.

۵ تحول هوشمند در نظام مالیاتی از الگوشناسی تا عدالت اقتصادی

ورود هوش مصنوعی به حوزه مالیات‌ستانی، صرفاً یک تغییر ابزاری نیست؛ بلکه تحولی پارادایمی در مفهوم «عدالت مالیاتی» به شمار می‌رود. داده‌های آماری نشان می‌دهد که استفاده از حساب‌های اجاره‌ای، سالانه میلیاردها تومان از درآمدهای مالیاتی را از خزانه کشور خارج می‌کرده و بار مالیات را بر دوش مؤدیان قانون‌مدار سنگین‌تر می‌ساخته است. اکنون با تحلیل الگوهای رفتاری در سامانه مودیان و اتصال آن به اطلاعات ابزارهای پرداخت، امکان شناسایی دقیق‌تر و سریع‌تر فرارهای مالیاتی فراهم آمده که در ۵ محور زیر قابل بررسی است.

۵ نکته شماره‌گذاری شده (تحلیلی و مبتنی بر داده):

۱. الگوشناسی هوشمند به‌جای ممیزی سنتی: به جای بازرسی‌های میدانی پرهزینه و زمان‌بر، هوش مصنوعی با تحلیل داده‌های ثبت‌شده در سامانه مودیان، الگوی رفتاری هر صنف را شناسایی و موارد مشکوک را با دقتی بالاتر از روش‌های سنتی تفکیک می‌کند؛ رویکردی که سرعت شناسایی فرارهای مالیاتی را تا ۷۰ درصد افزایش می‌دهد.

۲. شفافیت در زنجیره تراکنش‌ها: با اتصال سامانه مودیان به اطلاعات پایانه‌های فروشگاهی (کارتخوان‌ها)، هر تراکنش مالی به‌صورت خودکار ثبت و با الگوی فعالیت اقتصادی تطبیق داده می‌شود. این یکپارچگی اطلاعات، امکان پنهان‌کاری درآمد از طریق انتقال به حساب‌های فاقد پرونده مالیاتی را به شدت کاهش می‌دهد.

۳. توزیع عادلانه بار مالیاتی: شناسایی حساب‌های اجاره‌ای و شفاف‌سازی درآمدهای واقعی، به معنای کاهش فشار مالیاتی بر مؤدیان قانون‌مدار است. برآوردها نشان می‌دهد که با مسدود شدن این مسیرهای فرار، امکان کاهش نرخ مالیات برای کسب‌وکارهای شفاف، تا ۱۰ درصد فراهم می‌شود.

۴. کاهش هزینه‌های تشخیص و وصول: رویکرد مبتنی بر داده، هزینه‌های بازرسی میدانی و نیروی انسانی را به شدت کاهش می‌دهد. سازمان امور مالیاتی با این روش، می‌تواند با صرف هزینه‌ای بسیار کمتر، پوشش نظارتی بسیار گسترده‌تری را بر جامعه اقتصادی اعمال کند.

۵. ارتقای اعتماد عمومی به نظام مالیاتی: شفاف‌سازی و برخورد هوشمندانه با فرار مالیاتی، پیامد مستقیمی در افزایش اعتماد فعالان اقتصادی به نظام مالیاتی دارد. این اعتماد، خود زمینه‌ساز مشارکت داوطلبانه‌تر مؤدیان در پرداخت مالیات و کاهش اقتصاد زیرزمینی خواهد شد.

آیا عصر حساب‌های اجاره‌ای به پایان رسیده است؟

با استقرار نظام هوشمند مالیاتی مبتنی بر تحلیل داده، می‌توان پیش‌بینی کرد که استفاده از حساب‌های اجاره‌ای به‌عنوان ابزاری برای فرار مالیاتی، در میان‌مدت به شدت کاهش یابد. سناریوی محتمل، حذف تدریجی این روش تا پایان سال ۱۴۰۵ است، مشروط بر آنکه فرایند اتصال کامل سامانه مودیان به تمامی پایانه‌های فروشگاهی و بانک‌ها تکمیل شود. با این حال، چالش اصلی در این مسیر، مقاومت فعالان اقتصادیِ متکی بر این روش‌های غیرشفاف و یافتن راه‌های جدید برای دور زدن سیستم است. کارشناسان اقتصادی معتقدند که موفقیت این طرح، افزون بر فناوری، به عزم جدی در برخورد با متخلفان و بازدارندگی مؤثر جرایم مالیاتی نیز وابسته است. به نظر می‌رسد با تکمیل زنجیره داده‌های مالی و ارتقای الگوریتم‌های هوش مصنوعی، نظام مالیاتی ایران گام بلندی به سوی عدالت مالیاتی و شفافیت اقتصادی برداشته است؛ اما تداوم این مسیر، نیازمند پایش مستمر و به‌روزرسانی روش‌های مقابله با اشکال جدید فرار مالیاتی خواهد بود.