افزایش مصرف گاز در فصل سرد، فشار مضاعفی بر تأمین سوخت نیروگاهها و صنایع وارد کرده است؛ وضعیتی که میتواند استفاده از سوختهای مایع و انتشار آلایندهها را افزایش دهد. طبق آمار شرکت ملی گاز، در روز ۲۵ آبان حدود ۴۵۸ میلیون مترمکعب از تولید روزانه ۷۰۱ میلیون مترمکعب گاز کشور در بخشهای خانگی، تجاری و صنایع کوچک مصرف شد. این سهم ۶۵ درصدی، اهمیت مدیریت تقاضای گاز را برای تأمین پایدار انرژی و کنترل آلودگی هوا برجسته میکند.
آلودگی هوای کلانشهرهای ایران در روزهای سرد سال، تنها پیامد افزایش تردد خودروها یا فعالیت واحدهای صنعتی نیست. نحوه تأمین انرژی، محدودیت گازرسانی به نیروگاهها و شرایط جوی نیز در شکلگیری این مسئله نقش دارند.
با افزایش مصرف گاز برای گرمایش ساختمانها، فشار بر شبکه سراسری بیشتر میشود و تأمین گاز دیگر بخشها ممکن است با محدودیت مواجه شود.
در چنین شرایطی، برخی نیروگاهها برای حفظ تولید برق به استفاده از سوخت جایگزین روی میآورند؛ موضوعی که میتواند پیامدهای محیطزیستی داشته باشد.
ناترازی گاز چگونه به آلودگی هوا منجر میشود؟
ارتباط ناترازی گاز با آلودگی هوا از مسیر محدودیت سوخت نیروگاهها و صنایع شکل میگیرد؛ هرچند شدت این اثر به نوع سوخت، تجهیزات و موقعیت واحدها بستگی دارد.
در فصل سرد، اولویت تأمین گاز بخش خانگی میتواند عرضه گاز به برخی مصرفکنندگان بزرگ را محدود کند.
اگر نیروگاهی امکان استفاده از سوخت جایگزین داشته باشد، ممکن است برای جلوگیری از کاهش تولید برق از گازوئیل یا نفتکوره استفاده کند.
احتراق این سوختها، بسته به ترکیب شیمیایی و کیفیت تجهیزات، میتواند انتشار ذرات معلق، دیاکسید گوگرد و سایر آلایندهها را افزایش دهد.
به همین دلیل، مدیریت ناترازی گاز صرفاً یک موضوع اقتصادی نیست و با کیفیت هوای شهرها نیز ارتباط دارد.
مصرف گاز خانگی چه سهمی از تولید کشور دارد؟
طبق اعلام شرکت ملی گاز، در روز دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵، مصرف بخشهای خانگی، تجاری و صنایع کوچک به ۴۵۸ میلیون مترمکعب رسید.
این رقم معادل حدود ۶۵ درصد تولید روزانه گاز کشور بود.
| شاخص انرژی | میزان اعلامشده |
|---|---|
| تولید روزانه گاز کشور در ۲۵ آبان | ۷۰۱ میلیون مترمکعب |
| مصرف خانگی، تجاری و صنایع کوچک | ۴۵۸ میلیون مترمکعب |
| سهم این بخشها از تولید | حدود ۶۵ درصد |
| باقیمانده تولید برای سایر مصارف و نیازهای شبکه | حدود ۲۴۳ میلیون مترمکعب |
| صرفهجویی بالقوه با کاهش یک درجه دمای ساختمانها | تا حدود ۲۵ میلیون مترمکعب در روز |
منبع: شرکت ملی گاز ایران، آمار ۲۵ آبان ۱۴۰۵. میزان صرفهجویی یکدرجهای، برآورد مشروط است و مصرف تحققیافته محسوب نمیشود.
باقیمانده تولید نیز الزاماً ظرفیت آزاد شبکه نیست؛ زیرا نیروگاهها، صنایع بزرگ، نیازهای عملیاتی و سایر مصارف از همین منابع تأمین میشوند.
چرا نیروگاهها در فصل سرد سوخت مایع مصرف میکنند؟
نیروگاههای حرارتی برای تولید مستمر برق به تأمین پایدار سوخت نیاز دارند.
در صورت کاهش گاز تحویلی، نیروگاههای دارای تجهیزات دومنظوره ممکن است از سوخت مایع استفاده کنند.
بااینحال، میان گازوئیل و نفتکوره یا مازوت تفاوت مهمی وجود دارد.
| نوع سوخت | ویژگی زیستمحیطی |
|---|---|
| گاز طبیعی | انتشار کمتر برخی آلایندهها نسبت به سوختهای سنگین |
| گازوئیل | انتشار وابسته به میزان گوگرد و فناوری احتراق |
| نفتکوره یا مازوت | امکان انتشار بیشتر گوگرد و ذرات معلق، بهویژه در انواع پرگوگرد |
گاز طبیعی نیز کاملاً پاک نیست و احتراق آن میتواند اکسیدهای نیتروژن تولید کند.
بنابراین، میزان واقعی آلودگی هر نیروگاه باید با توجه به نوع سوخت، کیفیت احتراق و تجهیزات کنترل انتشار سنجیده شود.
وارونگی دما چه نقشی در تشدید آلودگی کلانشهرها دارد؟
وارونگی دما یکی از عوامل مهم تشدید آلودگی در فصل سرد است.
در شرایط عادی، جابهجایی عمودی هوا به پراکندگی آلایندهها کمک میکند؛ اما هنگام وارونگی، لایهای از هوای گرمتر روی هوای سرد نزدیک سطح زمین قرار میگیرد و امکان اختلاط هوا کاهش مییابد.
در نتیجه، آلایندههای ناشی از خودروها، صنایع و نیروگاهها مدت بیشتری در لایههای پایین جو باقی میمانند.
وارونگی دما آلودگی تولید نمیکند، بلکه مانع پراکندگی مؤثر آلایندههای منتشرشده میشود.
به همین دلیل، حتی در صورت ثابتماندن میزان انتشار، ممکن است غلظت آلایندهها در روزهای سرد و کمباد افزایش یابد.
آیا مازوتسوزی عامل اصلی آلودگی تهران است؟
نسبتدادن تمام آلودگی تهران یا سایر کلانشهرها به مازوتسوزی، بدون بررسی دادههای انتشار، نتیجهگیری دقیقی نیست.
خودروهای فرسوده، موتورسیکلتها، صنایع، تجهیزات گرمایشی و فعالیتهای ساختمانی نیز میتوانند در انتشار آلایندهها نقش داشته باشند.
از سوی دیگر، موقعیت نیروگاه، فاصله از مناطق مسکونی، جهت وزش باد و شرایط جغرافیایی بر میزان اثر آلایندههای خروجی تأثیر میگذارد.
برای تعیین سهم واقعی هر منبع، انتشار اطلاعات پایش دودکشها و مطالعات سهمبندی منابع آلودگی ضروری است.
بنابراین، کنترل مازوتسوزی اهمیت دارد، اما جایگزین اصلاح ناوگان حملونقل و نظارت بر سایر منابع آلاینده نیست.
کاهش مصرف گاز خانهها چگونه به هوای پاک کمک میکند؟
کاهش مصرف غیرضروری گاز در ساختمانها میتواند فشار بر شبکه را کمتر کند.
در صورت فراهمبودن ظرفیت انتقال و تصمیم مناسب درباره تخصیص سوخت، بخشی از گاز صرفهجوییشده میتواند در اختیار نیروگاهها و صنایع قرار گیرد.
این اقدام میتواند نیاز برخی واحدها به استفاده از سوخت مایع را کاهش دهد.
راهکارهای عملی شامل تنظیم متعادل دمای خانه، درزبندی پنجرهها، سرویس تجهیزات گرمایشی و جلوگیری از اتلاف حرارت است.
البته صرفهجویی نباید به کاهش تهویه ایمن، مسدودکردن مسیر هوای وسایل گازسوز یا بهخطرانداختن سلامت ساکنان منجر شود.
چه اقداماتی برای کاهش همزمان ناترازی گاز و آلودگی ضروری است؟
مسئولیت مدیریت مصرف انرژی تنها بر عهده خانوارها نیست.
بهبود بازده نیروگاهها، عایقکاری ساختمانها، اصلاح تجهیزات صنعتی و توسعه حملونقل عمومی نیز میتواند تقاضای انرژی و میزان آلایندگی را کاهش دهد.
در کنار این اقدامات، انتشار منظم اطلاعات درباره گاز تحویلی به نیروگاهها، مقدار سوخت مایع مصرفی و کیفیت خروجی دودکشها ضروری است.
همچنین اولویتبندی محیطزیستی در تأمین سوخت واحدهای نزدیک به مناطق پرجمعیت میتواند بخشی از ریسک آلودگی را مدیریت کند.
سوالات متداول درباره ناترازی گاز و آلودگی هوا
چرا کمبود گاز باعث افزایش آلودگی میشود؟
زیرا برخی نیروگاهها و صنایع در صورت محدودیت گاز ممکن است از سوخت مایع استفاده کنند که بسته به نوع آن، آلایندگی بیشتری دارد.
آیا تمام نیروگاهها در زمستان مازوت میسوزانند؟
خیر. نوع سوخت جایگزین به تجهیزات و شرایط بهرهبرداری هر نیروگاه وابسته است.
آیا کاهش مصرف گاز خانگی آلودگی هوا را کم میکند؟
میتواند به کاهش فشار بر شبکه و مصرف سوخت مایع کمک کند، اما میزان اثر آن به نحوه تخصیص گاز و شرایط واحدهای مصرفکننده بستگی دارد.
آیا وارونگی دما منبع آلودگی است؟
خیر. وارونگی دما شرایط تجمع آلایندههای موجود را تشدید میکند.
مهمترین راهکار کنترل آلودگی زمستانی چیست؟
مدیریت مصرف انرژی، کنترل سوخت نیروگاهها، توسعه حملونقل پاک و پایش دقیق منابع آلاینده باید همزمان دنبال شوند.
جمعبندی؛ هوای پاک به مدیریت همزمان انرژی و انتشار نیاز دارد
ناترازی گاز و آلودگی هوای کلانشهرها دو مسئله مرتبط هستند که در روزهای سرد سال میتوانند یکدیگر را تشدید کنند.
افزایش تقاضای گرمایش، محدودیت گاز نیروگاهها و استفاده احتمالی از سوختهای آلایندهتر، در کنار وارونگی دما، شرایط نامطلوبتری برای کیفیت هوا ایجاد میکند.
کاهش اتلاف گاز در ساختمانها، تأمین سوخت مناسب نیروگاهها و کنترل انتشار صنایع و خودروها میتواند به حفظ همزمان پایداری انرژی و سلامت شهروندان کمک کند.
منابع گزارش
- شرکت ملی گاز ایران؛ گزارش مصرف ۴۵۸ میلیون مترمکعب گاز در ۲۵ آبان به نقل از تسنیم
- رویترز؛ هشدار درباره محدودیت تأمین گاز ایران در زمستان، ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶
- سازمان جهانی بهداشت؛ منابع آلودگی هوا و آثار آن بر سلامت
- آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا؛ نقش وارونگی دما در انباشت ذرات معلق
- سازمان جهانی بهداشت؛ آلودگی هوای محیطی و راهکارهای کاهش انتشار




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟