مصرف روزانه بنزین ۲۰ میلیون لیتر بیش از تولید

بازار سوخت ایران در آستانه فصل اوج سفرهای تابستانی با یکی از جدی‌ترین چالش‌های سال‌های اخیر روبه‌رو شده است.

رشد مداوم مصرف، کاهش بخشی از ظرفیت تولید و محدودیت در افزایش عرضه، شکاف میان تولید و تقاضای بنزین را به سطحی رسانده که ادامه این روند می‌تواند هزینه‌های اقتصادی سنگینی به کشور تحمیل کند.

بررسی داده‌های موجود نشان می‌دهد ظرفیت عرضه روزانه بنزین به حدود ۱۲۰ میلیون لیتر رسیده، اما مصرف روزانه اکنون در محدوده ۱۳۴ میلیون لیتر قرار دارد و پیش‌بینی‌ها از عبور این رقم از ۱۴۰ میلیون لیتر در اوج تابستان حکایت دارد. این وضعیت، مدیریت مصرف را از یک انتخاب به ضرورتی راهبردی برای بخش انرژی تبدیل کرده است.

۵ واقعیت مهم درباره بحران بنزین

ناترازی بنزین تنها نتیجه افزایش مصرف نیست، بلکه حاصل مجموعه‌ای از عوامل شامل رشد تعداد خودروها، پایین بودن قیمت نسبی سوخت، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل، محدودیت توسعه پالایشگاه‌ها و ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی است. تجربه بسیاری از کشورها نشان می‌دهد عبور از چنین شرایطی نیازمند ترکیبی از سیاست‌های کوتاه‌مدت برای کنترل مصرف و برنامه‌های بلندمدت برای اصلاح ساختار انرژی است.

۱. شکاف عرضه و تقاضا به حدود ۱۴ تا ۲۰ میلیون لیتر در روز رسیده است: در حالی که ظرفیت عرضه روزانه حدود ۱۲۰ میلیون لیتر برآورد می‌شود، مصرف فعلی به ۱۳۴ میلیون لیتر رسیده است. این فاصله در صورت افزایش سفرهای تابستانی می‌تواند بیشتر شود و نیاز به واردات یا برداشت از ذخایر را افزایش دهد.

۲. کاهش تولید اختلاطی، فشار بر شبکه تأمین را بیشتر کرده است: تولید روزانه بنزین پالایشگاهی از حدود ۱۱۰ میلیون لیتر به ۱۰۸ میلیون لیتر کاهش یافته و تولیدات اختلاطی پتروشیمی‌ها نیز از ۱۸ میلیون لیتر به حدود ۱۲ میلیون لیتر رسیده است؛ موضوعی که ظرفیت عرضه را محدود کرده است.

۳. مدیریت مصرف، سریع‌ترین راهکار عبور از بحران است: اصلاح سهمیه‌بندی، کنترل مصرف غیرضروری، توسعه خدمات الکترونیکی و فرهنگ‌سازی برای رانندگی اقتصادی از جمله اقداماتی هستند که در کوتاه‌مدت می‌توانند بخشی از ناترازی را جبران کنند.

۴. حمل‌ونقل عمومی، مؤثرترین ابزار کاهش مصرف سوخت است: توسعه مترو، اتوبوس و ناوگان حمل‌ونقل عمومی، علاوه بر کاهش مصرف بنزین، آثار مثبتی بر کاهش ترافیک، آلودگی هوا و هزینه‌های خانوار خواهد داشت.

۵. اصلاح ساختاری، تنها راهکار پایدار است: اسقاط خودروهای فرسوده، ارتقای استاندارد مصرف سوخت خودروها، توسعه خودروهای کم‌مصرف و بازنگری در سیاست‌های انرژی، راهکارهایی هستند که می‌توانند ناترازی بنزین را در بلندمدت کاهش دهند.

۸ راهکار برای عبور موقت از ناترازی بنزین

در شرایطی که افزایش ظرفیت تولید در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست، مدیریت تقاضا مهم‌ترین ابزار سیاست‌گذار برای حفظ تعادل بازار سوخت محسوب می‌شود. مهم‌ترین پیشنهادها عبارت‌اند از:

۱. اصلاح سهمیه‌بندی بنزین: بازنگری در سهمیه دوم کارت سوخت، بدون کاهش سهمیه پایه خانوار، می‌تواند مصرف غیرضروری را کاهش داده و فشار کمتری بر جامعه وارد کند.

۲. توسعه حمل‌ونقل عمومی: افزایش ظرفیت مترو، اتوبوس و ناوگان شهری، وابستگی به خودروهای شخصی را کاهش می‌دهد.

۳. گسترش استفاده مشترک از خودرو: ترویج سفرهای اشتراکی، به‌ویژه در مسیرهای پرتردد، می‌تواند مصرف سوخت را به شکل محسوسی کاهش دهد.

۴. کاهش سفرهای غیرضروری: توسعه خدمات آنلاین در بانک‌ها، ادارات و فروشگاه‌ها، مراجعات حضوری و در نتیجه مصرف سوخت را کاهش می‌دهد.

۵. ارتقای معاینه فنی خودروها: تنظیم موتور و رفع ایرادهای فنی خودروها، مصرف سوخت را کاهش داده و بهره‌وری ناوگان را افزایش می‌دهد.

۶. اصلاح الگوی رانندگی: کاهش شتاب‌گیری‌های ناگهانی، رانندگی با سرعت استاندارد و پرهیز از ترمزهای مکرر، مصرف بنزین را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.

۷. خروج خودروهای فرسوده از چرخه تردد: بخش قابل‌توجهی از مصرف بالای سوخت به خودروهای فرسوده مربوط است که جایگزینی آن‌ها می‌تواند اثر بلندمدتی بر بازار سوخت داشته باشد.

۸. خاموش کردن خودرو در توقف‌های طولانی: خاموش کردن خودرو در توقف‌های بیش از یک دقیقه، در مقیاس ملی به صرفه‌جویی قابل توجهی در مصرف بنزین منجر خواهد شد.

جزئیات ناترازی بنزین در آستانه تابستان

بررسی آمارهای بخش انرژی نشان می‌دهد ظرفیت تولید روزانه پالایشگاه‌های کشور اکنون به حدود ۱۰۸ میلیون لیتر رسیده است؛ این در حالی است که پیش از جنگ این رقم حدود ۱۱۰ میلیون لیتر در روز بود. همچنین تولید بنزین از محل اختلاط فرآورده‌های پتروشیمی که پیش‌تر حدود ۱۸ میلیون لیتر در روز برآورد می‌شد، اکنون به حدود ۱۲ میلیون لیتر کاهش یافته است.

در مجموع، ظرفیت عرضه روزانه بنزین به حدود ۱۲۰ میلیون لیتر می‌رسد، اما مصرف روزانه کشور به ۱۳۴ میلیون لیتر افزایش یافته است. برآوردها نیز نشان می‌دهد با افزایش سفرهای تابستانی، تقاضا می‌تواند از مرز ۱۴۰ میلیون لیتر در روز عبور کند؛ موضوعی که فشار مضاعفی بر شبکه تأمین سوخت وارد خواهد کرد.

آیا ایران می‌تواند از بحران بنزین عبور کند؟

عبور از ناترازی بنزین در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر است، اما تنها در صورتی که مجموعه‌ای از سیاست‌های مدیریت مصرف، توسعه حمل‌ونقل عمومی، اصلاح نظام سهمیه‌بندی و افزایش بهره‌وری ناوگان حمل‌ونقل به‌صورت هم‌زمان اجرا شود. در افق بلندمدت نیز افزایش ظرفیت پالایش، نوسازی خودروها و اصلاح ساختار مصرف انرژی، مهم‌ترین پیش‌شرط‌های دستیابی به تعادل پایدار در بازار بنزین و کاهش وابستگی به واردات سوخت خواهند بود.