تجارت غیرنفتی ایران و چین از حدود ۲.۷ میلیارد دلار در سال ۱۳۸۴ به ۲۸.۵ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ بااینحال، حجم مبادلات دو کشور همچنان از تجارت سالانه ۱۰۸ میلیارد دلاری چین با هر یک از کشورهای عربستان و امارات فاصله دارد. اگرچه برخی برآوردهای ایرانی حجم تجارت با احتساب نفت را بیش از ۶۰ میلیارد دلار اعلام میکنند، اختلاف روشهای آماری مانع تأیید قطعی این رقم و جایگاه سوم ایران میشود. کارشناسان معتقدند نبود سازوکار مطمئن تسویه ارزی، محدودیت سرمایهگذاری و اجرانشدن بخشی از توافقهای اقتصادی، مهمترین موانع توسعه روابط تهران و پکن هستند.
تجارت ایران و چین در سالهای اخیر چه تغییری کرده است؟
بر اساس آمار گمرک ایران، ارزش تجارت غیرنفتی دو کشور در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۶.۷ درصد کمتر از سال ۱۴۰۳ بوده است.
تجارت غیرنفتی ایران و چین در سال ۱۴۰۳ به ۳۴.۲ میلیارد دلار رسید که از این میزان، ۱۴.۹ میلیارد دلار صادرات ایران و ۱۹.۳ میلیارد دلار واردات از چین بود.
در سال ۱۴۰۴، ارزش صادرات ایران به ۱۲.۴ میلیارد دلار و واردات از چین به ۱۶.۱ میلیارد دلار کاهش یافت.
| شاخص | سال ۱۴۰۳ | سال ۱۴۰۴ | تغییر |
|---|---|---|---|
| صادرات ایران به چین | ۱۴.۹ میلیارد دلار | ۱۲.۴ میلیارد دلار | ۱۶.۸٪ کاهش |
| واردات ایران از چین | ۱۹.۳ میلیارد دلار | ۱۶.۱ میلیارد دلار | ۱۶.۶٪ کاهش |
| مجموع تجارت غیرنفتی | ۳۴.۲ میلیارد دلار | ۲۸.۵ میلیارد دلار | ۱۶.۷٪ کاهش |
| تراز تجارت غیرنفتی ایران | منفی ۴.۴ میلیارد دلار | منفی ۳.۷ میلیارد دلار | کاهش کسری |
این ارقام بر مبنای آمار طرف ایرانی تنظیم شدهاند و تجارت نفت خام را در بر نمیگیرند.
کاهش تجارت غیرنفتی در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد روابط اقتصادی دو کشور، با وجود ظرفیتهای گسترده، از محدودیتهای تأمین مالی و شرایط تجارت خارجی تأثیر پذیرفته است.
آیا ایران سومین شریک تجاری چین در خلیج فارس است؟
جایگاه ایران به مبنای محاسبه تجارت، بهویژه نحوه ثبت صادرات نفت، بستگی دارد.
بر اساس دادههای گمرک چین برای سال میلادی ۲۰۲۵، تجارت این کشور با عربستان حدود ۱۰۸.۲ میلیارد دلار، با امارات ۱۰۸ میلیارد دلار و با عراق ۵۱.۲ میلیارد دلار بوده است.
در مقابل، گمرک چین تنها ۹.۹۶ میلیارد دلار تجارت رسمی با ایران ثبت کرده است.
کمیسیون بررسی روابط اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین، ارزش نفت ایران که در آمار رسمی چین ثبت نشده را حدود ۳۱.۲ میلیارد دلار برآورد کرده و مجموع تجارت را نزدیک به ۴۱.۲ میلیارد دلار دانسته است.
| کشور | تجارت با چین در سال ۲۰۲۵ |
|---|---|
| عربستان سعودی | ۱۰۸.۲ میلیارد دلار |
| امارات متحده عربی | ۱۰۸ میلیارد دلار |
| عراق | ۵۱.۲ میلیارد دلار |
| ایران؛ با برآورد نفت ثبتنشده | ۴۱.۲ میلیارد دلار |
| کویت | ۴۰.۸ میلیارد دلار |
منبع: آمار گمرک چین و برآورد کمیسیون بررسی روابط اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین. رقم ایران برآوردی است و با ارقام ثبت رسمی سایر کشورها کاملاً هممبنا نیست.
بنابراین، ادعای جایگاه سوم ایران بر اساس برآورد بیش از ۶۰ میلیارد دلاری مطرح میشود، اما در مجموعه داده مقایسهای فوق، ایران پس از عراق قرار میگیرد.
اختلاف آمار دو کشور، تفاوت سال شمسی و میلادی و ثبتنشدن بخشی از صادرات نفت، رتبهبندی قطعی را دشوار کرده است.
چرا توافق ۲۵ ساله ایران و چین به سرمایهگذاری گسترده منجر نشده است؟
برنامه جامع همکاری ۲۵ ساله ایران و چین در سال ۱۴۰۰ امضا شد و چارچوبی برای توسعه همکاریهای اقتصادی، صنعتی و زیرساختی فراهم کرد.
بااینحال، امضای این سند به معنای تعهد قطعی سرمایهگذاری با مبلغ مشخص نیست.
محمدباقر قالیباف، نماینده ویژه ایران در امور چین، در اظهارات اخیر خود بر ضرورت تبدیل همکاریهای راهبردی به پروژههای عملیاتی تأکید کرده است.
در همین زمینه، مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی ایران معتقد است بخش مهمی از توافقهای اقتصادی دو کشور هنوز به سرمایهگذاری عملیاتی تبدیل نشدهاند.
تحریمهای ثانویه، نبود تضمینهای مالی کافی و دشواری بازگشت سرمایه از عوامل مؤثر بر تصمیم شرکتهای چینی محسوب میشوند.
چرا مشکل تسویه ارزی مهمترین مانع تجارت با چین است؟
یکی از چالشهای اصلی فعالان اقتصادی، نبود مسیر بانکی پایدار برای پرداخت و دریافت وجوه تجاری است.
محدودیت ارتباطات بانکی باعث شده بخشی از مبادلات از طریق واسطهها، صرافیها و سازوکارهای غیرمستقیم انجام شود.
این وضعیت میتواند هزینه نقلوانتقال پول، زمان تسویه و ریسک قراردادها را افزایش دهد.
مرکز پژوهشهای اتاق ایران پیشنهاد کرده استفاده از یوان، حسابهای امانی مشترک و سازوکارهای شفاف پرداخت در دستور کار قرار گیرد.
ایجاد مسیر رسمی و قابل اتکای تسویه، میتواند علاوه بر کاهش هزینه تجارت، امکان تأمین مالی پروژههای مشترک را تقویت کند.
البته استفاده از یوان یا سامانه پرداخت بینبانکی چین بهتنهایی محدودیتهای تحریمی را برطرف نمیکند و همکاری بانکهای طرف قرارداد نیز ضروری است.
تجربه روسیه در تجارت با چین چه درسی برای ایران دارد؟
روسیه پس از سال ۲۰۲۲ سهم ارزهای ملی را در تجارت خارجی خود افزایش داد.
بر اساس دادههای مؤسسه MERICS، سهم یوان در تجارت خارجی روسیه از کمتر از ۲ درصد پیش از جنگ اوکراین به نزدیک ۴۰ درصد در ژانویه ۲۰۲۴ رسید.
این سهم پس از افزایش فشار تحریمهای ثانویه کاهش یافت و در برآوردهای بعدی به حدود ۳۰ درصد رسید.
تجربه روسیه نشان میدهد توسعه تسویه با ارزهای ملی امکانپذیر است، اما به زیرساخت بانکی، نقدشوندگی ارز و همکاری مؤسسات مالی نیاز دارد.
همچنین افزایش سهم یوان بهتنهایی به معنای ثبات نرخ ارز یا مصونیت اقتصاد از تورم نیست.
چه راهکارهایی برای توسعه روابط ایران و چین وجود دارد؟
مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی ایران در گزارشهای اخیر خود بر شش محور سیاستی تأکید کرده است:
۱. تبدیل توافقها به پروژههای اجرایی: تعیین سرمایهگذار، منابع مالی، مسئول اجرا و زمانبندی مشخص.
۲. بازنگری در حمایت از سرمایهگذاری: بهروزرسانی موافقتنامه سرمایهگذاری دوجانبه متناسب با شرایط جدید.
۳. توسعه همکاری زیرساختی: گسترش سرمایهگذاری مشترک در انرژی، پتروشیمی، بنادر و حملونقل.
۴. ایجاد سازوکار تسویه یوانی: کاهش هزینه پرداخت از طریق مسیرهای مالی قانونی و شفاف.
۵. ورود به زنجیره ارزش چین: توسعه همکاری در خودروهای برقی، فناوری دیجیتال، انرژی پاک و صنایع فرآوریشده.
۶. استفاده از ظرفیت همکاری چندجانبه: مشارکت مؤثرتر در پروژههای منطقهای و ابتکار کمربند و راه.
اجرای این اقدامات میتواند سهم ایران را از تجارت و سرمایهگذاری چین افزایش دهد، مشروط بر آنکه محدودیتهای اجرایی و مالی نیز مدیریت شوند.
آیا صادرات نفت برای توسعه روابط با چین کافی است؟
صادرات نفت یکی از مهمترین پایههای روابط اقتصادی ایران و چین است؛ اما اتکای طولانیمدت به فروش مواد خام، ارزش افزوده محدودی در داخل کشور ایجاد میکند.
گسترش همکاری در پالایشگاهها، پتروشیمی، صنایع معدنی و تولید تجهیزات میتواند منافع اقتصادی دو کشور را متنوعتر کند.
همچنین توسعه صادرات محصولات فرآوریشده، فناوری و خدمات فنی میتواند وابستگی تجارت به نوسانات قیمت نفت را کاهش دهد.
در کنار توسعه روابط با چین، حفظ همکاری با دیگر شرکای تجاری نیز برای کاهش وابستگی به یک بازار اهمیت دارد.
سوالات متداول درباره تجارت ایران و چین
حجم تجارت غیرنفتی ایران و چین چقدر است؟
طبق ارقام گزارششده از گمرک ایران، در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۸.۵ میلیارد دلار بوده است.
آیا تجارت ایران و چین بیش از ۶۰ میلیارد دلار است؟
برخی برآوردهای ایرانی با احتساب نفت چنین رقمی را اعلام کردهاند، اما دادههای چین و برآوردهای مستقل اختلاف قابلتوجهی دارند.
چرا سرمایهگذاری چین در ایران محدود مانده است؟
ریسک تحریمها، محدودیتهای بانکی، مشکلات قراردادها و تأمین مالی از مهمترین عوامل هستند.
آیا تسویه تجارت با یوان مشکل را حل میکند؟
میتواند بخشی از هزینه و ریسک پرداخت را کاهش دهد، اما جایگزین رفع همه محدودیتهای بانکی و سرمایهگذاری نیست.
جمعبندی؛ مسیر توسعه روابط ایران و چین از سرمایهگذاری میگذرد
چین همچنان یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ایران است، اما ظرفیت این رابطه به صادرات نفت و مبادلات کالایی محدود نمیشود.
فاصله تجارت ایران با عربستان و امارات در بازار چین نشان میدهد توسعه همکاری به اصلاح زیرساختهای مالی، افزایش امنیت سرمایهگذاری و گسترش صادرات محصولات با ارزش افزوده بیشتر نیاز دارد.
تبدیل توافقهای سیاسی به پروژههای دارای تأمین مالی مشخص، ایجاد سازوکار پرداخت پایدار و مشارکت در زنجیره ارزش صنایع پیشرفته میتواند زمینه ارتقای جایگاه ایران در تجارت منطقهای چین را فراهم کند.
منابع گزارش
- مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی ایران؛ همکاری با چین بدون وابستگی نامتقارن
- خبرگزاری تسنیم؛ اظهارات قالیباف درباره توسعه روابط ایران و چین، ۲۰ آبان ۱۴۰۵
- کمیسیون بررسی روابط اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین؛ گزارش تجارت و سرمایهگذاری ایران و چین، ۲۰۲۶
- مؤسسه MERICS؛ دادههای سهم یوان در تجارت خارجی روسیه
- رویترز؛ بررسی سازوکارهای پرداخت و مبادلات ایران و چین، سپتامبر ۲۰۲۶




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟