بازار جهانی نفت در هفتههای اخیر وارد فاز جدیدی از بیثباتی شده که نه تنها معادلات عرضه و تقاضا، بلکه راهبردهای کلان امنیت انرژی کشورهای صنعتی را نیز دستخوش تغییر کرده است. انسداد نسبی تنگه هرمز در کنار تهدیدات فزاینده علیه کشتیرانی در دریای سرخ، دو مسیر حیاتی انتقال انرژی از خلیج فارس به بازارهای جهانی را به طور همزمان هدف گرفته است. دادههای شرکت ریستاد انرژی نشان میدهد که ترافیک نفتکشها در تنگه هرمز به طور قابلتوجهی کاهش یافته و جریان نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس به کمتر از ۴۵ درصد سطح پیش از تنشها رسیده است، رقمی که زنگ خطر را برای پالایشگاههای اروپا و آسیا به صدا درآورده است.
اهمیت این وضعیت فراتر از بسته شدن فیزیکی آبراههاست؛ چرا که افزایش نرخ بیمه جنگی تا سقف ۴۰۰ درصدی و رشد سرسامآور کرایه کشتیها، تردد را حتی در صورت باز بودن مسیر، از لحاظ اقتصادی برای مالکان نفتکشها غیرممقبول ساخته است. در چنین فضایی، بازار شاهد شکلگیری یک “شوک عرضه مضاعف” است که در تاریخ انرژی بیسابقه بوده و تحلیلگران را بر آن داشته تا سناریوی عبور قیمت برنت از مرز ۱۲۰ دلار را جدیتر از هر زمان دیگری ارزیابی کنند.
چهار عاملی که نفت را به کانال سهرقمی میکشاند
در ادامه به پنج مؤلفه اساسی میپردازیم که به عنوان کاتالیزورهای اصلی این بحران ایفای نقش میکنند. این عوامل نه تنها وضعیت فعلی را تشریح میکنند، بلکه نشان میدهند که چرا مکانیسمهای سنتی تعدیل قیمت (مانند آزادسازی ذخایر استراتژیک یا کاهش تقاضای چین) در برابر این طوفان ژئوپلیتیکی کارایی لازم را ندارند.
نکات شمارهگذاریشده (تحلیلی):
۱. پارادوکس مسیرهای جایگزین: برخلاف تنشهای پیشین که عربستان میتوانست از خط لوله به دریای سرخ استفاده کند، اکنون تهدیدات حوثیها علیه بنادر غربی این کشور، گزینههای جایگزین را به بنبست رسانده و عملاً صادرکنندگان را در یک محاصره انرژی گرفتار کرده است.
۲. شکاف قیمتی نفت خام و فرآوردهها: دادهها نشان میدهد که بازار دیزل اروپا پیش از این بحران نیز با کمبود مواجه بود و اختلال در هرمز، علاوه بر نفت خام، زنجیره تأمین سوخت هواپیما و گازوئیل را هدف گرفته که فشار تورمی را به مراتب سریعتر به اقتصاد واقعی منتقل میکند.
۳. فرسایش ذخایر استراتژیک: گزارشهای سهماهه دوم سال نشان از کاهش محسوس ذخایر تجاری نفت دارد. این یعنی دولتها در مواجهه با بحران فعلی، “تانک خالی”تری نسبت به سال ۲۰۲۲ (آغاز جنگ اوکراین) دارند و توان مانور آنها برای مهار قیمتها بسیار محدودتر است.
۴. شکست مکانیزم قیمتگذاری: افزایش قیمت فعلی ناشی از ریسک سیستماتیک (اختلال در عرضه) است، نه رشد تقاضا. از این رو، حتی کاهش واردات چین (به عنوان دومین اقتصاد جهان) نیز نمیتواند اثر کسری عرضه ناشی از بسته شدن هرمز را خنثی کند، چون مسئله “دسترسی” است نه “تقاضا”.
۵. حلقه معیوب دیپلماسی: هرگونه اقدام نظامی جدید (مانند حملات هوایی آمریکا یا حملات متقابل ایران) نه تنها آتشبس ۶۰ روزه را نقض میکند، بلکه ورود به چرخه خشونت را تسریع میکند؛ عاملی که صندوق بینالمللی پول را وادار به تجدیدنظر در پیشبینی رشد اقتصادی جهانی کرده است.
آیا بازار نفت به نقطه بیبازگشت رسیده است؟
تحلیل وضعیت موجود نشان میدهد که بازار انرژی به نقطهای از حساسیت رسیده که در آن، سناریوی خوشبینانه (قیمت ۷۵ تا ۸۰ دلار) تنها در صورت احیای فوری آتشبس و تضمین عبور ایمن نفتکشها محقق خواهد شد که با توجه به انباشت خصومتها، دور از ذهن به نظر میرسد. در مقابل، سناریوی افزایش قیمت به کانال ۱۲۰ دلار، نه یک پیشبینی افراطی، بلکه یک هشدار واقعبینانه مبتنی بر کاهش ۵۵ درصدی ظرفیت انتقال انرژی در منطقه است.
نکته حائز اهمیت، سرایت این بحران به سایر داراییهاست؛ افزایش هزینه حملونقل دریایی تا ۳۰۰ درصد و رشد بهای تمامشده کالاهای اساسی، بانکهای مرکزی را در تنگنای تاریخی مهار تورم و حفظ رشد قرار خواهد داد. به عبارت فنی، ضریب بتای بازار نفت نسبت به ریسکهای ژئوپلیتیک به بالاترین سطح خود طی یک دهه اخیر رسیده است و تا زمانی که نشانهای از گشایش دیپلماتیک مشاهده نشود، هر گونه اصلاح قیمتی در بازار، موقتی و سطحی خواهد بود و روند صعودی میانمدت، اجتنابناپذیر به نظر میرسد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟