جنگ ایران چه اثری بر اقتصاد عمان گذاشت؟ سود نفت و بنادر در برابر ریسک هرمز

جنگ ایران، اقتصاد عمان را در موقعیتی دوگانه قرار داده است: افزایش قیمت نفت و گاز طبیعی مایع، اهمیت بیشتر بنادر صحار، دقم و صلاله و تقاضا برای مسیرهای خارج از تنگه هرمز در کوتاه‌مدت به سود مسقط تمام شده؛ اما گسترش ناامنی به دریای عمان، افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل و فشار بر نقش میانجی این کشور می‌تواند این منفعت را به ریسکی بلندمدت تبدیل کند.

عمان نه مانند بعضی کشورهای جنوبی خلیج فارس تمام زیرساخت‌های صادراتی خود را به عبور از تنگه هرمز وابسته کرده و نه خود را در صف نخست تقابل سیاسی با ایران قرار داده است. این موقعیت جغرافیایی و دیپلماتیک به مسقط امکان داده از افزایش قیمت انرژی و جابه‌جایی مسیرهای ترانزیتی سود ببرد؛ بااین‌حال، این مزیت فقط تا زمانی پابرجاست که بنادر و آب‌های پیرامونی عمان از دامنه مستقیم درگیری دور بمانند.

اقتصاد عمان در جنگ ایران در یک نگاه

رونق انرژی عمان؛ سود نفت و LNG زیر سایه جنگ

بخش انرژی همچنان ستون اصلی درآمدهای عمومی و صادرات عمان است. جنگ منطقه‌ای و افزایش ریسک عرضه، دست‌کم در کوتاه‌مدت، ارزش این ستون را افزایش داده است. رشد قیمت نفت و گاز طبیعی مایع می‌تواند به مسقط امکان دهد درآمد ارزی بیشتری کسب کند، فشار کسری بودجه را کاهش دهد و منابع بیشتری برای پروژه‌های توسعه‌ای فراهم کند.

بودجه سال ۲۰۲۶ عمان بر مبنای قیمت ۶۰ دلار برای هر بشکه نفت تنظیم شده است. دولت در این بودجه درآمدی حدود ۱۱.۴۴۷ میلیارد ریال عمان، مخارجی نزدیک به ۱۱.۹۷۷ میلیارد ریال و کسری ۵۳۰ میلیون ریالی پیش‌بینی کرده است. این کسری معادل حدود ۱.۳ درصد تولید ناخالص داخلی برآورد شده است.

بنابراین، باقی‌ماندن متوسط قیمت تحقق‌یافته نفت بالاتر از فرض بودجه می‌تواند تراز مالی عمان را بهبود دهد. این نتیجه، البته به حجم تولید، سهم دولت از فروش، هزینه استخراج، تعهدات صادراتی و نحوه مدیریت مخارج عمومی وابسته است.

متوسط قیمت قرارداد نفت عمان برای تحویل در مه ۲۰۲۶ به ۱۲۴.۰۵ دلار در هر بشکه رسید. این عدد باید با احتیاط تفسیر شود؛ زیرا قیمت قرارداد تحویل، الزاماً همان متوسط قیمت تحقق‌یافته فروش نفت دولت عمان نیست. بااین‌حال، فاصله آن با مبنای ۶۰ دلاری بودجه نشان می‌دهد شوک انرژی چه ظرفیت بزرگی برای تغییر محاسبات مالی مسقط ایجاد کرده است.

در به‌روزرسانی ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ نیز قیمت نشانگر نفت عمان برای تحویل نوامبر ۲۰۲۶ به ۱۰۱.۵۶ دلار رسید. تغییر قیمت از اوج‌های قبلی تا سطح فعلی نشان می‌دهد منفعت نفتی عمان واقعی، اما به‌شدت وابسته به تحولات جنگ و وضعیت تنگه هرمز است.

در بخش بالادستی نیز شرکت OQ Exploration and Production هدف‌گذاری کرده است تولید خود را تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۳۰۰ هزار بشکه معادل نفت در روز برساند. توسعه میدان‌هایی مانند Bisat C و افزایش ظرفیت پردازش نفت و گاز، بخشی از برنامه عمان برای تقویت تولید و افزایش ارزش دارایی‌های انرژی این کشور است.

جنگ، محاسبات بودجه‌ای مسقط را تغییر داده است. اگر فاصله میان قیمت واقعی نفت و قیمت مبنای بودجه برای مدتی معنادار ادامه یابد، دولت می‌تواند بخشی از درآمد اضافی را برای کاهش بدهی، تقویت ذخایر مالی یا تأمین پروژه‌های زیربنایی اختصاص دهد.

اهمیت این منابع اضافی در آن است که عمان طی سال‌های اخیر سیاست مالی محافظه‌کارانه‌تری در پیش گرفته و نسبت بدهی عمومی خود را از سطوح بالای دوران کرونا کاهش داده است. درآمد بیشتر نفت می‌تواند این روند را تقویت کند؛ اما اگر به افزایش دائمی هزینه‌های جاری منجر شود، با کاهش دوباره قیمت نفت همان آسیب‌پذیری گذشته بازخواهد گشت.

گاز و LNG؛ فرصت قلهات در بازار آسیایی

گاز طبیعی و LNG دومین کانال مهم اثرگذاری جنگ بر اقتصاد عمان است. توسعه میدان‌هایی مانند خزان و غزیر، پشتوانه مهم تأمین گاز این کشور محسوب می‌شود و رشد قیمت LNG در بازار آسیا می‌تواند درآمد صادراتی مسقط را افزایش دهد.

بخش قابل‌توجهی از صادرات LNG عمان به بازارهای آسیایی ارسال می‌شود. به همین دلیل، افزایش قیمت منطقه‌ای گاز طبیعی مایع می‌تواند سریع‌تر از بسیاری از بازارهای دیگر در درآمد شرکت‌های عمانی و منابع ارزی دولت منعکس شود.

ظرفیت اسمی سه قطار فعلی Oman LNG در قلهات در مجموع ۱۰.۴ میلیون تن در سال اعلام شده است. عمان همچنین احداث قطار چهارم LNG با ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده حدود ۳.۸ میلیون تن در سال را دنبال می‌کند. اجرای این طرح می‌تواند ظرفیت صادراتی کشور را افزایش دهد و جایگاه عمان در بازار آسیایی LNG را تقویت کند.

بااین‌حال، توسعه ظرفیت LNG بدون ریسک نیست. احداث قطار جدید به سرمایه‌گذاری سنگین، تجهیزات تخصصی، قراردادهای بلندمدت خرید و امنیت پایدار دریایی نیاز دارد. اگر جنگ هزینه تأمین مالی، بیمه یا انتقال تجهیزات را افزایش دهد، بخشی از منفعت رشد قیمت LNG با افزایش هزینه پروژه‌ها خنثی خواهد شد.

پالایشگاه دقم و شبکه برق؛ مزیت فاصله از هرمز

پالایشگاه دقم یکی از مهم‌ترین دارایی‌های عمان در شرایط افزایش ریسک تنگه هرمز است. دقم در ساحل دریای عرب و خارج از محدوده داخلی تنگه قرار دارد؛ بنابراین می‌تواند عملیات پالایشی، ذخیره‌سازی و صادرات فرآورده‌های نفتی را با وابستگی کمتری به عبور از هرمز انجام دهد.

البته خارج‌بودن دقم از تنگه به معنای حذف کامل ریسک جنگ نیست. گسترش ناامنی به دریای عمان، افزایش هزینه بیمه، اختلال در تأمین خوراک و احتیاط شرکت‌های کشتیرانی می‌تواند هزینه فعالیت پالایشگاه و صادرات فرآورده‌های آن را افزایش دهد.

مزیت اصلی دقم زمانی پایدار می‌شود که این منطقه فقط محل عبور یا پالایش نفت نباشد و به یک خوشه صنعتی متشکل از ذخیره‌سازی، پتروشیمی، تعمیرات دریایی، تولید انرژی پاک و خدمات لجستیکی تبدیل شود. در غیر این صورت، اهمیت آن همچنان به نوسان قیمت نفت و شرایط جنگ وابسته خواهد ماند.

در حوزه برق نیز تقویت اتصال عمان به شبکه شورای همکاری خلیج فارس می‌تواند ظرفیت تجارت منطقه‌ای انرژی و پایداری شبکه را افزایش دهد. تداوم این مزیت به حفاظت از نیروگاه‌ها، خطوط انتقال، مراکز کنترل و زیرساخت‌های ارتباطی در برابر تهدیدهای فیزیکی و سایبری وابسته است.

بنادر عمان؛ مزیت خارج از هرمز و ریسک ناامنی دریایی

مهم‌ترین مزیت اقتصادی عمان در این بحران، موقعیت بنادر صحار، دقم و صلاله است. این بنادر خارج از تنگه هرمز قرار دارند و هنگام اختلال در مسیرهای خلیج فارس می‌توانند بخشی از بار منطقه را جذب کنند یا به مسیر پشتیبان تجارت کشورهای همسایه تبدیل شوند.

• بندر صحار

  صحار به شبکه صنعتی شمال عمان و مرز امارات نزدیک است. صنایع فلزی، پتروشیمی، لجستیک و اتصال آینده به راه‌آهن حفیت، جایگاه این بندر را در تجارت منطقه‌ای تقویت می‌کنند.

• بندر دقم

  دقم ظرفیت بالایی برای توسعه صنایع انرژی، پالایش، ذخیره‌سازی، تعمیرات دریایی و پروژه‌های بزرگ صنعتی دارد و مستقیماً به دریای عرب دسترسی دارد.

• بندر صلاله

  صلاله در مسیر اصلی کشتیرانی اقیانوس هند قرار گرفته و از نظر ترانشیپ و اتصال بازارهای آسیا، شرق آفریقا و اروپا اهمیت دارد.

ترکیب این سه بندر به عمان امکان می‌دهد نقشی فراتر از یک صادرکننده نفت داشته باشد و به حلقه‌ای از شبکه تجارت و ترانزیت منطقه تبدیل شود. برای بررسی جزئی‌تر ظرفیت‌های این شبکه می‌توانید گزارش بندر صحار عمان و نقش آن در تجارت دریایی منطقه را در چارسو اقتصاد بخوانید.

بااین‌حال، مزیت جغرافیایی بنادر عمان شکننده است. حادثه نفتکش شیمیایی Stolt Magnesium در حدود ۴۰ مایل دریایی شمال‌شرق قلهات نشان داد ناامنی می‌تواند از محدوده تنگه عبور کند و به دریای عمان برسد. مدیر کشتی از انفجار یک وسیله خارجی ناشناس خبر داد، اما در گزارش‌های اولیه انتساب قطعی حادثه به طرف مشخصی اعلام نشد.

نتیجه چنین حوادثی افزایش حق بیمه ریسک جنگ، احتیاط مالکان کشتی و رشد هزینه حمل‌ونقل است. عمان تا زمانی از موقعیت بندری خود سود می‌برد که خطوط کشتیرانی حاضر باشند با هزینه‌ای قابل‌قبول در این بنادر پهلو بگیرند. اگر ریسک بیمه‌ای از سطح مشخصی عبور کند، بخشی از مزیت خارج‌بودن از هرمز خنثی خواهد شد.

آیا عمان می‌تواند پایانه جایگزین انرژی خلیج فارس شود؟

افزایش ریسک عبور از تنگه هرمز، ایده تبدیل عمان به یکی از پایانه‌های جایگزین انرژی خلیج فارس را تقویت کرده است. دقم از ابتدا با هدف توسعه صنایع انرژی، ذخیره‌سازی راهبردی و فعالیت در خارج از تنگه توسعه یافته و برای کشورهایی که مسیر صادراتی جایگزین محدودی دارند، جذابیت طبیعی دارد.

بااین‌حال، میان «مسیر پشتیبان» و «جایگزین کامل هرمز» تفاوت بزرگی وجود دارد. تبدیل عمان به پایانه اصلی صادرات کشورهای خلیج فارس به سرمایه‌گذاری گسترده در خطوط لوله، مخازن ذخیره‌سازی، ایستگاه‌های پمپاژ، پایانه‌های صادراتی و سامانه‌های حفاظتی نیاز دارد.

خطوط لوله احتمالی باید از قلمرو چند کشور عبور کنند و در برابر حملات موشکی، پهپادی، خرابکاری و تهدیدهای سایبری ایمن شوند. کشورهای صادرکننده نیز معمولاً تمایل ندارند بخش بزرگی از صادرات راهبردی خود را به زیرساخت مستقر در خاک کشور دیگری وابسته کنند.

بنابراین، عمان می‌تواند بخشی از معماری جایگزین و مکمل هرمز باشد، اما جایگزینی کامل این تنگه در کوتاه‌مدت واقع‌بینانه نیست. تجربه بندر فجیره نیز نشان داده است که خارج‌بودن از هرمز به‌تنهایی مصونیت کامل در برابر ریسک منطقه‌ای ایجاد نمی‌کند.

راه‌آهن حفیت؛ حلقه زمینی مزیت لجستیکی عمان

راه‌آهن حفیت می‌تواند یکی از اجزای مهم معماری جدید تجارت عمان باشد. بر اساس اطلاعات رسمی پروژه، این شبکه ریلی ۲۳۸ کیلومتری بندر صحار را به ابوظبی و شبکه ملی ریلی امارات متصل می‌کند.

این مسیر فقط یک پروژه حمل‌ونقل مسافر نیست. قطارهای باری آن برای جابه‌جایی بیش از ۱۵ هزار تن بار یا حدود ۲۷۰ کانتینر استاندارد در هر سفر طراحی شده‌اند. اتصال بندر صحار به صنایع و بازار امارات می‌تواند زمان حمل، هزینه لجستیک و وابستگی به جاده را کاهش دهد.

در شرایط جنگی، راه‌آهن حفیت برای انتقال همه محموله‌های نفتی یا جایگزینی کشتیرانی ساخته نشده است؛ اما می‌تواند تاب‌آوری تجارت کالا، مواد اولیه، محصولات صنعتی و پتروشیمی را افزایش دهد. ارزش واقعی این پروژه برای عمان در پیوند بندر، صنعت و بازار زمینی منطقه است.

نقش عمان در مدیریت تنگه هرمز

اهمیت عمان فقط به بنادر و درآمد انرژی محدود نمی‌شود. موقعیت جغرافیایی مسندم و مجاورت مسیرهای کشتیرانی با آب‌های عمان، مسقط را به یکی از بازیگران ضروری هر سازوکار پایدار برای عبور امن کشتی‌ها تبدیل کرده است.

عمان می‌تواند در حوزه‌هایی مانند هماهنگی ناوبری، امداد و نجات، مقابله با آلودگی، خدمات بندری، تبادل اطلاعات و مدیریت فنی ترافیک دریایی نقش بگیرد؛ بدون آنکه مسئولیت امنیت سخت یا حضور مستقیم در یک ائتلاف نظامی را بر عهده بگیرد.

چنین مدلی با سیاست سنتی عمان سازگارتر است؛ زیرا مسقط می‌تواند نقش خود را با عنوان تسهیل‌کننده ایمنی کشتیرانی و میانجی منطقه‌ای تعریف کند. تحلیل کامل‌تر این سناریو در گزارش راهنمای اضافه‌شدن عمان به تیم مدیریت تنگه هرمز بررسی شده است.

نقش عمان نباید با دریافت عوارض عمومی و یک‌جانبه از همه کشتی‌ها یکسان تلقی شود. مدل قابل‌دفاع‌تر بر ارائه خدمات مشخص مانند امداد، یدک‌کشی، پایش زیست‌محیطی، اطلاعات ناوبری، تعمیرات، سوخت‌رسانی و پشتیبانی بندری استوار است.

شاخص‌های کلیدی اقتصاد انرژی و لجستیک عمان

ریسک‌های بلندمدت؛ چرا سود جنگ برای عمان پایدار نیست؟

با وجود افزایش درآمدهای نفتی، گازی و لجستیکی، نمی‌توان عمان را برنده قطعی جنگ دانست. هرچه ناامنی از تنگه هرمز به دریای عمان نزدیک‌تر شود، مسقط ناچار خواهد شد منابع بیشتری برای امنیت بندری، حفاظت زیرساخت‌ها، پدافند، امنیت سایبری و پوشش‌های بیمه‌ای هزینه کند.

• بازگشت وابستگی به نفت و گاز

  افزایش درآمد انرژی ممکن است انگیزه اصلاحات دشوار و توسعه بخش‌های غیرنفتی را کاهش دهد. اگر مخارج دولت بر مبنای درآمد موقت افزایش یابد، افت بعدی قیمت نفت دوباره بودجه عمان را تحت فشار قرار خواهد داد.

• افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل دریایی

  حتی اگر بنادر عمان مستقیماً هدف قرار نگیرند، افزایش ریسک منطقه‌ای می‌تواند حق بیمه جنگ، کرایه کشتی و هزینه تأمین تجهیزات و مواد اولیه را بالا ببرد.

• فشار بر موتورهای رشد غیرنفتی

  گردشگری، خدمات مالی، مراکز داده، تولید صنعتی و لجستیک غیرانرژی برای چشم‌انداز ۲۰۴۰ عمان اهمیت دارند. تداوم جنگ می‌تواند ورود گردشگران، سرمایه‌گذاران و شرکت‌های بین‌المللی را کاهش دهد.

• فرسایش جایگاه میانجی عمان

  مسقط سال‌ها از ارتباط هم‌زمان با ایران، آمریکا و کشورهای عربی سود برده است. افزایش فشار برای انتخاب یک طرف می‌تواند این سرمایه دیپلماتیک را تضعیف کند.

• وابستگی رونق بنادر به ادامه بحران

  بخشی از بار اضافه‌ای که هنگام ناامنی به بنادر عمان منتقل می‌شود، ممکن است پس از عادی‌شدن تردد هرمز به مسیرهای قبلی بازگردد. عمان برای حفظ این بار باید خدمات سریع‌تر، ارزان‌تر و قابل‌اعتمادتر ارائه کند.

• تبدیل‌شدن فرصت مالی به هزینه جاری

  اگر درآمد اضافی نفت به ذخایر مالی، کاهش بدهی و پروژه‌های مولد اختصاص نیابد و صرف گسترش مخارج دائمی شود، سود جنگ به یک تعهد بودجه‌ای بلندمدت تبدیل خواهد شد.

بازگشت عبور از هرمز چه تغییری در منفعت عمان ایجاد می‌کند؟

بازگشت بخشی از جریان نفت به تنگه هرمز دو اثر متفاوت بر عمان دارد. از یک‌سو، کاهش ریسک کشتیرانی، هزینه بیمه و نااطمینانی سرمایه‌گذاران به سود کل اقتصاد عمان است. از سوی دیگر، هرچه عبور از هرمز عادی‌تر شود، تقاضای اضطراری برای استفاده از مسیرها و بنادر جایگزین کاهش پیدا می‌کند.

به همین دلیل، عمان برای حفظ منفعت بندری خود نمی‌تواند فقط به ادامه بحران متکی باشد. صحار، دقم و صلاله باید از «پناهگاه موقت تجارت در زمان جنگ» به بنادری رقابتی از نظر قیمت، سرعت ترخیص، اتصال ریلی، تعمیرات، سوخت‌رسانی و خدمات دیجیتال تبدیل شوند.

برای درک اثر گسترده‌تر تغییر وضعیت این آبراه بر انرژی و تجارت می‌توانید تحلیل تنگه هرمز چه اثری بر اقتصاد جهانی گذاشت؟ را نیز بخوانید.

جمع‌بندی؛ عمان برنده موقت جنگ است، نه برنده قطعی

اقتصاد عمان در کوتاه‌مدت از جنگ ایران منافعی به دست آورده است. افزایش قیمت نفت و LNG، رشد اهمیت بنادر خارج از تنگه هرمز و توجه دوباره به مسیرهای لجستیکی جایگزین، درآمد و قدرت چانه‌زنی مسقط را افزایش داده‌اند.

اما این منافع شکننده‌اند. اگر ناامنی از تنگه فراتر برود و دریای عمان، قلهات، دقم یا مسیرهای منتهی به بنادر این کشور را درگیر کند، افزایش هزینه بیمه، امنیت، حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاری می‌تواند بخش مهمی از مزیت اقتصادی عمان را از بین ببرد.

در مقابل، عادی‌شدن کامل عبور از هرمز نیز بخشی از تقاضای اضطراری برای بنادر جایگزین عمان را کاهش می‌دهد. بنابراین، بهترین سناریو برای مسقط نه ادامه جنگ و نه وابستگی به سود نفتی آن، بلکه تبدیل فرصت موقت به زیرساخت و مزیت رقابتی پایدار است.

عمان در این جنگ نه بازنده فوری است و نه برنده قطعی. جغرافیا، زیرساخت بندری و دیپلماسی محتاطانه برای مسقط فرصت ساخته‌اند؛ اما همان بحرانی که درآمد انرژی و ترانزیت را افزایش داده، می‌تواند چشم‌انداز ۲۰۴۰، گردشگری، اقتصاد غیرنفتی و نقش میانجی‌گرانه این کشور را فرسوده کند.

سؤالات متداول درباره اقتصاد عمان در جنگ ایران

• چرا عمان در جنگ ایران موقعیت اقتصادی متفاوتی دارد؟

  عمان وارد ائتلاف نظامی مستقیم علیه ایران نشده و بنادر مهم صحار، دقم و صلاله نیز خارج از تنگه هرمز قرار دارند. این موقعیت به عمان امکان می‌دهد از افزایش قیمت انرژی و تقاضا برای مسیرهای تجاری جایگزین سود ببرد.

• جنگ چه اثری بر درآمد نفتی عمان دارد؟

  بودجه ۲۰۲۶ عمان بر مبنای نفت ۶۰ دلاری تنظیم شده است. باقی‌ماندن متوسط قیمت تحقق‌یافته نفت بالاتر از این سطح می‌تواند درآمد دولت را افزایش دهد و کسری بودجه را کاهش دهد؛ مشروط بر اینکه تولید، وصول درآمد و هزینه‌های دولت مدیریت شوند.

• ظرفیت تولید LNG عمان چقدر است؟

  ظرفیت اسمی سه قطار فعلی Oman LNG در قلهات ۱۰.۴ میلیون تن در سال است. قطار چهارم نیز با ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده حدود ۳.۸ میلیون تن در سال دنبال می‌شود.

• چرا بنادر صحار، دقم و صلاله اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند؟

  این بنادر خارج از تنگه هرمز قرار دارند و می‌توانند هنگام اختلال در مسیرهای خلیج فارس، بخشی از بار، ترانزیت و فعالیت‌های انرژی منطقه را جذب کنند.

• آیا بنادر عمان کاملاً از جنگ مصون هستند؟

  خیر. گسترش ناامنی به دریای عمان، حتی بدون حمله مستقیم به بنادر، می‌تواند هزینه بیمه، کرایه کشتی و فعالیت‌های بندری را افزایش دهد.

• آیا عمان می‌تواند جایگزین کامل تنگه هرمز شود؟

  خیر. بنادر عمان می‌توانند بخشی از تجارت منطقه را پشتیبانی کنند، اما جایگزینی کامل هرمز به خطوط لوله، مخازن، پایانه‌های صادراتی و همکاری چند کشور نیاز دارد.

• بزرگ‌ترین ریسک بلندمدت اقتصاد عمان چیست؟

  بزرگ‌ترین ریسک، وابستگی دوباره به درآمدهای نفت و گاز و کندشدن توسعه بخش‌های غیرنفتی مانند گردشگری، فناوری، خدمات مالی و لجستیک است.