وابستگی بخش مهمی از تجارت خارجی ایران به دبی و بندر جبلعلی، در سالهای اخیر به یکی از ریسکهای پنهان اقتصاد کشور تبدیل شده است؛ ریسکی که در شرایط تنشهای منطقهای میتواند زنجیره تأمین، واردات مواد اولیه، تولید و بازار داخلی را تحت فشار قرار دهد.
در تحلیل ریسکهای اقتصاد ایران، معمولاً تمرکز اصلی بر تحریمها، نوسانات ارزی، محدودیتهای بانکی و کسری بودجه قرار دارد.
اما یکی از مهمترین نقاط ضعف ساختاری اقتصاد کشور در سالهای اخیر، وابستگی فزاینده زنجیره تأمین به یک مسیر جغرافیایی مشخص بوده است. مسیری که از بنادر دبی و جبلعلی عبور میکند و به شاهراه بخش مهمی از واردات و صادرات ایران تبدیل شده است.
این وابستگی طی سالها و به دلیل مزیتهای لجستیکی، سهولت عملیات تجاری و محدودیتهای ناشی از تحریم شکل گرفته است. با این حال، هرچه سهم یک مسیر در تأمین کالاهای حیاتی بیشتر شود، ریسک تبدیل شدن آن به ابزار فشار اقتصادی نیز افزایش مییابد. موضوعی که در شرایط تنشهای منطقهای و افزایش نااطمینانیهای جنگ اهمیت دوچندان پیدا کرده است.
زنجیره تأمین زیر سایه یک گلوگاه استراتژیک
وابستگی به یک هاب تجاری خارجی اگرچه در کوتاهمدت میتواند هزینههای تجارت را کاهش دهد، اما در بلندمدت به یک ریسک راهبردی برای اقتصاد کشور تبدیل میشود. بررسی روندهای تجاری نشان میدهد بخش قابل توجهی از کالاهای واسطهای، مواد اولیه صنعتی و تجهیزات مورد نیاز تولیدکنندگان ایرانی از مسیر امارات عبور میکنند. این مسئله چند پیامد مهم اقتصادی به همراه دارد:
۱. تمرکز ریسک در یک مسیر حیاتی:
دبی و بندر جبلعلی طی دو دهه اخیر به هاب اصلی تجارت غیرمستقیم ایران تبدیل شدهاند. هرگونه اختلال در این مسیر میتواند به سرعت زنجیره تأمین صنایع مختلف را تحت تأثیر قرار دهد.
۲. افزایش هزینههای پنهان تولید:
تأخیر در ترخیص، توقف محمولهها یا سختگیریهای اداری میتواند هزینه انبارداری، حملونقل و تأمین مواد اولیه را افزایش دهد؛ موضوعی که در نهایت به رشد هزینه تولید و افزایش قیمت کالاها منجر میشود.
۳. تهدید صنایع وابسته به واردات مواد اولیه:
صنایعی مانند خودروسازی، لوازم خانگی، تجهیزات صنعتی، الکترونیک و برخی صنایع شیمیایی وابستگی بالایی به واردات قطعات و مواد واسطهای دارند. هرگونه اختلال در مسیر امارات میتواند مستقیماً بر تولید این بخشها اثر بگذارد.
۴. افزایش نااطمینانی در فضای کسبوکار:
یکی از مهمترین آثار اختلال در زنجیره تأمین، دشوار شدن برنامهریزی برای فعالان اقتصادی است. زمانی که زمان و هزینه تأمین کالا قابل پیشبینی نباشد، سرمایهگذاری و تولید نیز با ریسک بیشتری مواجه میشود.
۵. ضرورت توسعه کریدورهای جایگزین:
توسعه کریدور شمال-جنوب، تقویت بنادر داخلی، افزایش همکاریهای ترانزیتی با کشورهای منطقه و بهرهگیری از ظرفیت عمان، قطر، ترکیه، عراق و آسیای میانه میتواند وابستگی اقتصاد ایران به یک مسیر واحد را کاهش دهد.
طی دو دهه گذشته، امارات متحده عربی و بهویژه بنادر دبی و جبلعلی به یکی از مهمترین مراکز واسطهای تجارت خارجی ایران تبدیل شدهاند. بخش قابل توجهی از کالاهای وارداتی و حتی بخشی از صادرات کشور از طریق این هاب تجاری مدیریت میشود.
این وابستگی عمدتاً به دلیل مزیتهای لجستیکی، زیرساختهای پیشرفته بندری، دسترسی گسترده به خطوط کشتیرانی بینالمللی و سهولت انجام فرآیندهای تجاری در امارات شکل گرفته است. در سالهای تحریم نیز بسیاری از شرکتهای ایرانی برای تأمین کالا و انجام مبادلات تجاری از ظرفیت این کشور استفاده کردهاند.
با این حال، کارشناسان معتقدند تمرکز بیش از حد زنجیره تأمین در یک نقطه جغرافیایی، اقتصاد کشور را در برابر شوکهای سیاسی، امنیتی و تجاری آسیبپذیر میکند. تغییر رویههای گمرکی، افزایش سطح بازرسیها، محدودیت در ارائه خدمات به شرکتهای ایرانی یا حتی تأخیر در بارگیری و ترخیص کالاها میتواند آثار مستقیم بر بازار داخلی داشته باشد.
در چنین شرایطی، هرگونه وقفه در تأمین مواد اولیه و کالاهای واسطهای، هزینه تولید را افزایش داده و برنامهریزی بنگاههای اقتصادی را با چالش مواجه میکند. این مسئله بهویژه برای صنایعی که وابستگی بالایی به واردات دارند، از اهمیت بیشتری برخوردار است.
کارشناسان حوزه تجارت معتقدند کاهش این وابستگی نیازمند مجموعهای از اصلاحات زیرساختی و سیاستی است. توسعه بنادر داخلی، تسهیل فرآیندهای گمرکی، افزایش بهرهوری لجستیک، تکمیل کریدورهای ترانزیتی و ایجاد مسیرهای جایگزین میتواند بخشی از ریسکهای موجود را کاهش دهد.
آیا اقتصاد ایران از وابستگی به دبی عبور میکند؟
واقعیت آن است که وابستگی فعلی به امارات حاصل یک تصمیم کوتاهمدت نیست؛ بلکه نتیجه سالها شکلگیری مزیتهای عملیاتی در آن کشور و همزمان وجود برخی چالشهای ساختاری در زیرساختهای تجاری داخلی است. از همین رو، کاهش این وابستگی نیز نیازمند یک برنامه بلندمدت و سرمایهگذاری مستمر خواهد بود.
اگر توسعه کریدورهای جایگزین، ارتقای بنادر کشور، دیجیتالی شدن فرآیندهای گمرکی و افزایش جذابیت لجستیکی ایران با سرعت بیشتری دنبال شود، سهم امارات در زنجیره تأمین کشور به تدریج کاهش خواهد یافت. در غیر این صورت، دبی و جبلعلی همچنان یکی از مهمترین نقاط فشار بالقوه بر تجارت خارجی ایران باقی خواهند ماند؛ موضوعی که در دنیای پرریسک امروز، بیش از هر زمان دیگری با مفهوم «امنیت اقتصادی» گره خورده است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟