معمای افت ۴۰ درصدی وزن و افت ۲ درصدی ارزش صادرات معدنی؛ چرا سبد تجارت خارجی ایران سبک‌تر شد؟

به‌روزرسانی 7 مهر ۱۴۰۵: داده‌های گمرکی و تحلیل‌های کمیسیون صنایع و معادن مجلس در بهار ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که شکاف عمیقی میان «تناژ» و «ارزش» صادرات معدنی شکل گرفته است. در حالی که وزن صادرات زنجیره‌های اصلی (آهن، فولاد، مس، آلومینیوم و سرب و روی) حدود ۴۰ درصد افت داشته، ارزش صادرات تنها نزدیک به ۲ درصد پایین آمده است. هم‌زمان، محدودیت‌های حمل دریایی ناشی از شرایط تحریمی، مسیرهای زمینی و نقش ترکیه به عنوان پل ارتباطی با بازارهای جهانی را برجسته‌تر کرده است.

آیا افت وزنی صادرات معدنی به معنای سقوط درآمد ارزی این بخش است؟

این فاصله معنادار میان افت ۴۰ درصدی وزن و افت ناچیز ۲ درصدی ارزش، بیش از آنکه نشانه رکود درآمدی باشد، از «تغییر ترکیب سبد صادراتی» حکایت دارد. با محدود شدن حمل دریایی و افزایش هزینه‌های لجستیک زمینی، صادرات کالاهای حجیم و کم‌ارزش (مانند محصولات بالادستی فولاد) توجیه اقتصادی خود را از دست داده و صادرکنندگان به سمت عرضه محصولات با ارزش افزوده بالاتر و وزن کمتر حرکت کرده‌اند تا درآمد ارزی خود را حفظ کنند.

چگونه بنادر شمالی مانع از تحقق سناریوی تحریم هوایی و دریایی شدند؟ موانع ساختاری و لجستیکی در مسیر صادرات معدن

بهنام شکوری، رئیس کمیسیون معدن اتاق بازرگانی ایران، تصریح می‌کند که محدودیت‌های حمل‌ونقل ناشی از محاصره اقتصادی، قواعد بازی را تغییر داده است:

• محدودیت حمل دریایی:
•  حمل محصولات حجیم معدنی با ارزش واحد پایین از طریق دریا مقرون‌به‌صرفه بود، اما با ایجاد موانع بندری و دریایی، انتقال زمینی این اقلام هزینه تمام‌شده را به شدت بالا برده و آن‌ها را از چرخه صادرات خارج کرده است.
• تغییر معبرهای تجاری:

ترکیه به دلیل مرزهای زمینی فعال، به یکی از مسیرهای اصلی صادرات ایران تبدیل شده است؛ با این حال، بخشی از این کالاها مقصد نهایی‌شان ترکیه نبوده و از آنجا به بازارهای دیگر مانند چین ترانزیت می‌شوند (الگویی مشابه نقش گذشته دبی).

• اختلالات تولید و بازگشت ارز:

افت تولید در بخش فولاد، پیچیدگی‌های رفع تعهدات ارزی و دشواری‌های مبادلات بانکی، فشار مضاعفی بر فعالان معدنی وارد کرده است.

راهکارهای کلیدی برای صیانت از صادرات معدنی

برای حفظ و توسعه سهم ایران در بازارهای جهانی در شرایط محدودیت‌های لجستیکی، اقدامات زیر حیاتی است:

• تنوع‌بخشی به مقصدها و مسیرهای صادراتی: بهره‌گیری حداکثری از کشورهای واسط و معبرهای زمینی برای دور زدن محدودیت‌های دریایی
• حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش: تمرکز بر صادرات محصولات نهایی و فرآوری‌شده با وزن کمتر و ارزش اقتصادی بالاتر برای توجیه پذیر بودن حمل زمینی
• تسهیل مقررات بازگشت ارز: رفع موانع دست‌وپاگیر تعهدات ارزی متناسب با واقعیت‌های تجارت در دوران تحریم

جمع‌بندی؛ سبد صادراتی سبک‌تر، اما هوشمندتر

تغییر ترکیب تجارت معدنی ایران در بهار ۱۴۰۵ نشان داد که بخش معدن با وجود محدودیت‌های شدید لجستیکی و محاصره‌های دریایی، توانسته با تغییر استراتژی و تمرکز بر کالاهای با ارزش افزوده بالا، درآمد ارزی خود را محافظت کند. با این حال، تداوم این روند مستقیماً به توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل زمینی، تسهیل ترانزیت از طریق کشورهای همسایه مانند ترکیه و رفع موانع بازگشت ارز وابسته است.

سؤالات پرتکرار درباره تجارت معدنی

تغییرات وزن و ارزش صادرات معدنی در بهار ۱۴۰۵ چه نسبتی با هم داشتند؟

وزن صادرات زنجیره‌های معدنی حدود ۴۰ درصد کاهش یافت، اما ارزش صادرات تنها نزدیک به ۲ درصد افت کرد که نشان‌دهنده تغییر ترکیب کالاها است.

دلیل اصلی کاهش وزن صادرات محصولات معدنی چه بوده است؟

محدود شدن حمل دریایی و افزایش هزینه‌های حمل زمینی باعث شد تا صادرات محصولات حجیم و کم‌ارزش دیگر توجیه اقتصادی نداشته باشد.

نقش ترکیه در آمارهای جدید صادراتی ایران چیست؟

ترکیه علاوه بر تقاضای داخلی، به عنوان یک معبر ترانزیتی و کشور واسط عمل کرده و بخشی از کالاهای ایرانی از این مسیر به بازارهای دیگر نظیر چین منتقل می‌شوند.

راهکار اصلی برای حفظ صادرات معدنی در شرایط تحریم چیست؟

تمرکز بر صادرات محصولات فرآوری‌شده با ارزش افزوده بالا، توسعه کریدورهای حمل‌ونقل زمینی و تسهیل فرآیند بازگشت ارز از مهم‌ترین راهکارها هستند.

منبع:

دنیای اقتصاد