وقتی از مقاومت اقتصادی سخن گفته میشود، ذهن بسیاری از سیاستگذاران به سمت شاخصهایی مانند رشد تولید، توسعه صادرات، افزایش سرمایهگذاری یا کاهش وابستگی به درآمدهای خارجی میرود. اما تجربه بحرانهای بزرگ اقتصادی در جهان نشان داده است که در پس همه این عوامل، یک متغیر بنیادین وجود دارد که گاه کمتر مورد توجه قرار میگیرد ، نظام پولی .
بحران مالی سال ۲۰۰۸، رکود ناشی از همهگیری کرونا، شوکهای ارزی در اقتصادهای نوظهور و حتی تنشهای ژئوپلیتیکی سالهای اخیر، یک پیام مشترک داشتند؛ کشورهایی که از ساختارهای پولی و مالی انعطافپذیرتری برخوردار بودند، توانستند با هزینه کمتری از بحران عبور کنند و سریعتر به مسیر رشد بازگردند.
پول در اقتصاد مدرن تنها وسیله مبادله نیست ، نظام پولی در واقع شبکهای از روابط، نهادها، ابزارها و سازوکارهایی است که جریان فعالیت اقتصادی را زنده نگه میدارد. هرگونه اختلال در این شبکه میتواند به سرعت به تولید، اشتغال، سرمایهگذاری و رفاه عمومی منتقل شود. به همین دلیل، کیفیت طراحی نظام پولی امروز به یکی از مهمترین مؤلفههای تابآوری اقتصادی کشورها تبدیل شده است.
تمرکز پولی دلیل شکنندگی اقتصادی
یکی از ویژگیهای مشترک بسیاری از اقتصادهای جهان، اتکای گسترده به یک چارچوب پولی متمرکز است. در این الگو، بخش عمده فعالیتهای اقتصادی به یک پول رسمی و یک شبکه محدود از نهادهای مالی وابسته است. این ساختار در شرایط عادی کارآمد به نظر میرسد، اما در زمان بحران، همین تمرکز میتواند به یک نقطه ضعف تبدیل شود.
برای درک بهتر این موضوع میتوان از یک مثال ساده استفاده کرد ؛ تصور کنید شهری تنها یک مسیر دسترسی داشته باشد. تا زمانی که همه چیز عادی است، مشکلی وجود ندارد؛ اما اگر آن مسیر مسدود شود، کل شهر دچار اختلال خواهد شد. اقتصادهایی که تنها بر یک سازوکار پولی متکی هستند نیز شرایط مشابهی دارند.
بحرانهای ارزی نمونه روشنی از این مسئله هستند. زمانی که ارزش پول ملی تحت فشار قرار میگیرد، اثرات آن تنها به بازار ارز محدود نمیماند. هزینه تولید افزایش مییابد، سرمایهگذاری کاهش پیدا میکند، قدرت خرید خانوارها افت میکند و در نهایت رشد اقتصادی آسیب میبیند. به بیان دیگر، شوک واردشده به یک بخش از نظام پولی به کل اقتصاد سرایت میکند.
به همین دلیل طی سالهای اخیر بسیاری از اقتصاددانان و نهادهای بینالمللی به این نتیجه رسیدهاند که افزایش تابآوری اقتصادی نیازمند ایجاد مسیرهای جایگزین و متنوع در ساختار پولی کشورهاست؛ مسیری که بتواند در شرایط بحرانی بخشی از فشار وارده بر اقتصاد را جذب کند.
ضرورت تنوع در نظام پولی
در سالهای اخیر مفهوم تنوع پولی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. این ایده بر یک اصل ساده استوار است:، همانگونه که تنوع در منابع انرژی، بازارهای صادراتی یا زنجیره تأمین باعث افزایش امنیت اقتصادی میشود، تنوع در ابزارهای پولی نیز میتواند اقتصاد را در برابر شوکها مقاومتر کند.
امروزه در بسیاری از کشورهای جهان، بحثهایی درباره استفاده از ابزارهای مکمل پولی در جریان است. ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی، سامانههای پرداخت محلی، پولهای منطقهای، شبکههای اعتباری جدید و فناوریهای مبتنی بر بلاکچین تنها بخشی از این تحولات هستند.
نکته مهم آن است که هدف این رویکرد جایگزینی پول ملی نیست. هیچ کشوری نمیتواند ثبات اقتصادی خود را بدون یک پول ملی قدرتمند حفظ کند. مسئله اصلی ایجاد یک اکوسیستم متنوع مالی است که در آن ابزارهای مختلف بتوانند نقش مکمل ایفا کنند.
در علوم طبیعی یک اصل شناختهشده وجود دارد، اکوسیستمهایی که از تنوع بیشتری برخوردارند، در برابر شوکها پایدارتر هستند. اگر یک گونه آسیب ببیند، سایر اجزا میتوانند عملکرد سیستم را حفظ کنند. برخی اقتصاددانان همین منطق را به حوزه پول و مالی تعمیم دادهاند و معتقدند تنوع در ساختارهای پولی میتواند انعطافپذیری اقتصاد را افزایش دهد.
از منظر سیاستگذاری نیز این موضوع اهمیت فراوانی دارد. هرچه ابزارهای بیشتری در اختیار دولتها و بانکهای مرکزی قرار داشته باشد، امکان مدیریت بحرانها، کنترل نوسانات و حمایت از فعالیتهای اقتصادی بیشتر خواهد شد.
درس بحرانها برای نظام پولی
واقعیت این است که جهان وارد دورهای از نااطمینانیهای مستمر شده است. بحرانهای مالی، جنگهای تجاری، تحولات فناورانه، تغییرات اقلیمی و تنشهای ژئوپلیتیکی به بخشی از واقعیت اقتصاد جهانی تبدیل شدهاند. در چنین فضایی، کشورها نمیتوانند تنها با تکیه بر الگوهای سنتی اقتصادی به دنبال افزایش تابآوری باشند.
شواهد تجربی نیز نشان میدهد که تنوع در سازوکارهای پولی میتواند به افزایش مقاومت اقتصادها در برابر شوکهای داخلی و خارجی کمک کند. برای نمونه، پژوهشی که اقتصاد اندونزی را در فاصله سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳ مورد بررسی قرار داده، به این نتیجه رسیده است که اقتصادهایی که از ابزارهای پولی متنوعتری بهره میبرند، در مواجهه با بحرانهای مالی و ارزی عملکرد باثباتتری از خود نشان میدهند. در این مطالعه، عملکرد نظام پولی مبتنی بر یک پول واحد با الگوهای مبتنی بر تنوع پولی مقایسه شده و نتایج حاکی از آن است که وجود مسیرهای جایگزین در گردش پول میتواند بخشی از آثار منفی بحرانها را خنثی کند.
یافتههای این پژوهش نشان میدهد زمانی که اقتصاد با شوکهای پولی و مالی مواجه میشود، ساختارهای متنوع پولی قادرند شدت افت فعالیتهای اقتصادی را کاهش دهند و شرایط بازگشت به مسیر رشد را تسهیل کنند. به بیان دیگر، هرچه اقتصاد به یک ابزار یا کانال پولی خاص وابستگی کمتری داشته باشد، قدرت بیشتری برای سازگاری با شرایط بحرانی خواهد داشت. این مسئله شباهت زیادی به تنوعبخشی در سبد سرمایهگذاری یا بازارهای صادراتی دارد؛ جایی که کاهش وابستگی به یک منبع، ریسک کل سیستم را کاهش میدهد.
از سوی دیگر، گسترش فناوریهای مالی، توسعه زیرساختهای دیجیتال و ظهور ابزارهای نوین پرداخت، فرصتهای تازهای را برای بازطراحی نظامهای پولی فراهم کرده است. بسیاری از کشورها در حال بررسی ظرفیت ارزهای دیجیتال بانک مرکزی، سامانههای پرداخت هوشمند و ابزارهای مکمل پولی هستند تا بتوانند انعطافپذیری اقتصاد خود را در برابر بحرانهای آینده افزایش دهند.
البته این موضوع به معنای پذیرش بیقید و شرط هر نوآوری مالی نیست. تجربه جهانی نشان داده است که موفقیت هر تحول پولی به وجود نهادهای نظارتی کارآمد، شفافیت اطلاعات، حکمرانی اقتصادی قوی و اعتماد عمومی وابسته است. بدون این الزامات، حتی پیشرفتهترین ابزارهای پولی نیز میتوانند به منبعی برای بیثباتی تبدیل شوند.
از این رو، بحث درباره اصلاح نظام پولی باید فراتر از مباحث فنی بانکداری دیده شود. این موضوع در واقع بخشی از راهبرد کلان افزایش مقاومت اقتصادی کشورهاست. همانطور که تنوع در تولید، صادرات و منابع درآمدی اهمیت دارد، تنوع هوشمندانه در سازوکارهای پولی نیز میتواند به یکی از پایههای امنیت اقتصادی در قرن بیستویکم تبدیل شود.
در ادبیات اقتصادی معمولاً مقاومت اقتصادی با شاخصهایی مانند تولید، تجارت و سرمایهگذاری سنجیده میشود؛ اما تجربه بحرانهای چند دهه اخیر نشان داده است که نظام پولی نیز نقشی تعیینکننده در میزان تابآوری اقتصادها دارد. هرچه ساختار پولی یک کشور انعطافپذیرتر، متنوعتر و متناسبتر با تحولات جدید باشد، توان آن برای مقابله با بحرانها افزایش خواهد یافت.
امروز بیش از هر زمان دیگری روشن شده است که امنیت اقتصادی تنها با افزایش منابع یا رشد اقتصادی حاصل نمیشود؛ نیازمند زیرساختهایی است که بتوانند در شرایط بحرانی نیز کارکرد خود را حفظ کنند. نظام پولی یکی از مهمترین این زیرساختهاست؛ زیرساختی که کیفیت طراحی آن میتواند تفاوت میان یک اقتصاد آسیبپذیر و یک اقتصاد مقاوم را رقم بزند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟