تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است و بخش بزرگی از صادرات نفت و گاز کشورهای خلیج فارس از آن عبور میکند. پیش از جنگ روزانه بیش از ۲۱ میلیون بشکه نفت از این مسیر جابهجا میشد و بخش عمده گاز صادراتی قطر نیز به آن وابسته بود. به همین دلیل اختلال در این آبراه علاوه بر کاهش عرضه انرژی میتواند هزینه حملونقل را افزایش دهد و مسیرهای تجاری و معادلات اقتصادی و امنیتی منطقه را تغییر دهد.
بهروزرسانی: آبان ۱۴۰۵
آمار سال ۱۴۰۵ چه تغییری را در عبور نفت از هرمز نشان میدهد؟
دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد که عبور نفت از تنگه هرمز در سال ۱۴۰۵ بهشدت کاهش یافته است. جدول زیر متوسط روزانه عبور نفت خام و میعانات و فرآوردههای نفتی را در سه دوره مقایسه میکند.
| متوسط عبور نفت (میلیون بشکه در روز) | دوره زمانی |
|---|---|
| ۲۰٫۹ | بهار ۱۴۰۴ |
| ۲۱٫۳ | تابستان ۱۴۰۴ |
| ۲۱٫۶ | پاییز ۱۴۰۴ |
| ۱۴٫۹ | زمستان ۱۴۰۴ |
| ۴٫۹ | بهار ۱۴۰۵ |
نمایش دادههای نمودار
| بازه | متوسط عبور نفت (میلیون بشکه در روز) |
|---|---|
| بهار ۱۴۰۴ | ۲۰.۹ |
| تابستان ۱۴۰۴ | ۲۱.۳ |
| پاییز ۱۴۰۴ | ۲۱.۶ |
| زمستان ۱۴۰۴ | ۱۴.۹ |
| بهار ۱۴۰۵ | ۴.۹ |
منبع: اداره اطلاعات انرژی آمریکا.
بر اساس این برآورد حجم عبور نفت در بهار ۱۴۰۵ نسبت به پاییز ۱۴۰۴ حدود ۷۷ درصد کاهش یافته است. این افت نشاندهنده اختلال جدی در یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است.
چرا اختلال هرمز بازار گاز را نیز تحت تأثیر قرار میدهد؟
بازار گاز در برابر اختلال مسیرهای انتقال آسیبپذیری خاصی دارد. برخلاف نفت که امکان انتقال آن با روشهای متنوع وجود دارد صادرات گاز در مقیاس بزرگ معمولاً به خطوط لوله یا تأسیسات مایعسازی و کشتیهای مخصوص حمل گاز وابسته است. در نتیجه اختلال در مسیر دریایی یا تأسیسات مایعسازی میتواند عرضه را بهسرعت محدود کند.
گزارش رویترز در ۴ شهریور ۱۴۰۵ نشان داد که صادرات گاز طبیعی مایع قطر در شش ماه نخست جنگ حدود ۹۶ درصد کاهش یافته است. طبق این گزارش قطر در این مدت ۱۸ محموله صادر کرده بود. این رقم در دوره مشابه سال قبل ۵۰۹ محموله بود. چنین کاهشی درآمد صادراتی قطر و توان این کشور برای تأمین تعهدات بلندمدت را تحت فشار قرار میدهد.
پیامد این اختلال به بازار قطر محدود نمیماند. کاهش عرضه میتواند رقابت خریداران آسیایی و اروپایی برای دسترسی به محمولههای جایگزین را تشدید کند و هزینه واردات انرژی را افزایش دهد. در چنین شرایطی کشورها ممکن است به سمت قراردادهای بلندمدت با عرضهکنندگان دیگر حرکت کنند.
ایالات متحده و دیگر صادرکنندگان گاز نیز میتوانند سهم بیشتری از بازار به دست آورند. بااینحال جایگزینی سریع حجم ازدسترفته به ظرفیت تولید و مایعسازی و حملونقل و زیرساختهای دریافت وابسته است.
آیا خطوط لوله میتوانند جایگزین تنگه هرمز شوند؟
عربستان سعودی و امارات متحده عربی خطوط لولهای دارند که امکان انتقال بخشی از نفت را بدون عبور از تنگه هرمز فراهم میکنند. خط لوله شرق به غرب عربستان نفت را به ساحل دریای سرخ میرساند. خط لوله ابوظبی به فجیره نیز امکان انتقال نفت امارات به دریای عمان را فراهم میکند.
برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا پیش از اختلالات سال ۱۴۰۵ نشان میداد که این دو مسیر در مجموع میتوانند حدود ۴.۷ میلیون بشکه نفت در روز را از مسیر هرمز عبور ندهند. این ظرفیت در مقایسه با بیش از ۲۱ میلیون بشکه عبور روزانه نفت پیش از جنگ محدود است.
بنابراین خطوط لوله میتوانند بخشی از فشار ناشی از بحران را کاهش دهند اما جایگزین کامل تنگه هرمز نیستند. میزان نفت قابل انتقال به ظرفیت عملیاتی خطوط و دسترسی به پایانههای صادراتی و امکانات ذخیرهسازی و امنیت مسیرهای جایگزین بستگی دارد.
انتقال نفت به دریای سرخ نیز تمام خطرها را از میان نمیبرد. ناامنی در دریای سرخ و تنگه بابالمندب میتواند مسیر جایگزین عربستان را هم با محدودیت روبهرو کند. به همین دلیل امنیت انرژی فقط به داشتن یک خط لوله وابسته نیست. امنیت تمام زنجیره انتقال از مبدأ تا مقصد اهمیت دارد.
آمار مسیرهای دریایی چه چیزی درباره جابهجایی ریسک نشان میدهد؟
کاهش عبور نفت از هرمز با افزایش جریان در برخی مسیرهای دیگر همراه شده است. برآوردهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد که در بهار ۱۴۰۵ عبور نفت از تنگه بابالمندب افزایش یافته است. در همین دوره جریان نفت از هرمز بهشدت کاهش پیدا کرده است.
| مسیر دریایی یا انتقالی | مهر تا آذر ۱۴۰۴ | فروردین تا خرداد ۱۴۰۵ |
|---|---|---|
| تنگه هرمز | ۲۱.۶ | ۴.۹ |
| تنگه بابالمندب | ۵.۴ | ۸.۱ |
| کانال سوئز و خط لوله سومد | ۵.۹ | ۵.۸ |
منبع: اداره اطلاعات انرژی آمریکا
این ارقام نشان میدهند که بخشی از جریان نفت میتواند از مسیرهای دیگر عبور کند. بااینحال افزایش عبور از یک گذرگاه به معنای جایگزینی کامل مسیر مختلشده نیست. مسیرهای دریایی از نظر ظرفیت و طول سفر و هزینه بیمه و امنیت تفاوت دارند.
افزایش عبور نفت از بابالمندب نیز باید با احتیاط تفسیر شود. این روند میتواند نشاندهنده تغییر مسیر برخی محمولهها باشد اما بهتنهایی ثابت نمیکند که تجارت جهانی توانسته است تمام کاهش جریان نفت از تنگه هرمز را جبران کند.
جنگ چگونه اولویتهای سرمایهگذاری و ائتلافهای منطقهای را تغییر میدهد؟
وقتی یک گذرگاه راهبردی با اختلال مواجه میشود هزینه اتکا به مسیرهای محدود آشکارتر خواهد شد. کشورها ممکن است سرمایهگذاری در خطوط لوله و پایانههای جایگزین و ذخایر راهبردی و ظرفیت ذخیرهسازی را در اولویت قرار دهند.توسعه سامانههای امنیت دریایی نیز میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
شرکتهای انرژی نیز ممکن است در قراردادهای فروش و مقصدهای صادراتی و شیوههای حملونقل خود تجدیدنظر کنند. چنین تغییراتی میتواند در بلندمدت ساختار تجارت انرژی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
این تحولات الزاماً به شکلگیری ائتلافهای سیاسی جدید منجر نمیشود اما میتواند محاسبات امنیتی دولتها را تغییر دهد. کشورهایی که به یک مسیر مشترک وابستهاند ممکن است همکاری در حفاظت از کشتیها و زیرساختها را افزایش دهند. در مقابل اختلاف بر سر هزینههای امنیتی و نحوه مواجهه با ایران یا تقسیم منافع صادراتی میتواند شکافهای موجود را تشدید کند.
از این رو نباید هر همکاری اقتصادی یا نظامی را نشانه شکلگیری یک ائتلاف پایدار دانست. دوام همکاری به منافع بلندمدت کشورها و ارزیابی آنها از تهدیدها و هزینههای سیاسی و اقتصادی تصمیمهایشان بستگی دارد.
پیامد اقتصادی جنگ برای منطقه و جهان چیست؟
نخستین پیامد جنگ افزایش ریسک عرضه و نوسان قیمت انرژی است. هرچه محدودیت حملونقل طولانیتر شود هزینه تأمین نفت و گاز و بیمه کشتیها و حمل کالا افزایش مییابد. این هزینهها میتوانند به قیمت سوخت و تولید صنعتی و حملونقل منتقل شوند و در نهایت فشار تورمی ایجاد کنند.
دومین پیامد تغییر رقابت میان صادرکنندگان است. اختلال در صادرات برخی کشورهای خلیج فارس میتواند فرصت بیشتری برای عرضهکنندگان خارج از منطقه ایجاد کند. البته استفاده از این فرصت به توان افزایش تولید و رساندن انرژی به بازارهای مصرف وابسته است.
سومین پیامد افزایش ارزش اقتصادی تنوعبخشی است. ذخایر راهبردی و مسیرهای جایگزین و قراردادهای متنوع شاید در شرایط عادی پرهزینه به نظر برسند اما هنگام بحران میتوانند از توقف عرضه و افزایش شدید هزینهها جلوگیری کنند.
تجربه سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که تابآوری انرژی تنها با افزایش تولید به دست نمیآید. امنیت مسیرهای انتقال و ظرفیت زیرساختها و انعطافپذیری قراردادها و امکان جایگزینی عرضهکنندگان نیز اهمیت تعیینکننده دارند.
بااینحال میزان تغییر پایدار در ائتلافهای منطقهای را نمیتوان صرفاً از روی آمار عبور نفت نتیجه گرفت. این موضوع به روند تحولات سیاسی و امنیتی در ماههای آینده وابسته است.
سؤالات پرتکرار
چرا تنگه هرمز برای بازار جهانی انرژی اهمیت دارد؟
زیرا بخش بزرگی از صادرات نفت و مقدار قابلتوجهی از گاز طبیعی مایع کشورهای خلیج فارس از این گذرگاه عبور میکند. مسیرهای جایگزین نیز ظرفیت محدودی دارند.
عبور نفت از تنگه هرمز در سال ۱۴۰۵ چقدر کاهش یافت؟
طبق برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا متوسط عبور نفت از حدود ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز در پاییز ۱۴۰۴ به ۴.۹ میلیون بشکه در روز در بهار ۱۴۰۵ رسید. این ارقام برآوردی هستند و ممکن است اصلاح شوند.
آیا خطوط لوله عربستان و امارات میتوانند جایگزین هرمز شوند؟
خیر. این خطوط میتوانند بخشی از نفت را از مسیرهای دیگر منتقل کنند اما ظرفیت ترکیبی برآوردشده آنها پیش از بحران حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز بود. این مقدار بسیار کمتر از جریان نفت تنگه هرمز پیش از جنگ است.
چرا صادرات گاز قطر آسیبپذیر است؟
زیرا صادرات گاز طبیعی مایع قطر به تأسیسات مایعسازی و حمل دریایی وابسته است. محمولههای این کشور برای رسیدن به بازارهای جهانی باید از تنگه هرمز عبور کنند. اختلال در این مسیر امکان جایگزینی سریع عرضه را محدود میکند.
آیا جنگ الزاماً ائتلافهای منطقهای را تغییر میدهد؟
خیر. جنگ میتواند انگیزه همکاری امنیتی و اقتصادی را افزایش دهد اما شکلگیری ائتلاف پایدار به منافع بلندمدت و اختلافات سیاسی و ارزیابی کشورها از تهدیدها بستگی دارد.
منابع
اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) | دادههای امنیت انرژی جهانی
اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) | گلوگاههای اصلی انتقال نفت در جهان
رویترز | توقف صادرات گاز قطر در پی جنگ و افزایش فروش آمریکا به اروپا
The Edge Malaysia | افزایش محمولههای LNG عبوری از تنگه هرمز در سپتامبر




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟