حمایت از تولید بدون رانت در شرایط بحران زمانی امکانپذیر است که کمکهای دولتی و بانکی به حفظ اشتغال واقعی، ادامه تولید و نتایج قابل اندازهگیری مشروط شوند. در این رویکرد، بنگاههای قابل احیا حمایت موقت دریافت میکنند، اما پرداخت منابع عمومی به واحدهای فاقد چشمانداز تولیدی، بدون نظارت و زمان پایان مشخص ادامه پیدا نمیکند.
به گزارش چارسواقتصاد، در شرایطی که بنگاههای اقتصادی با فشار نقدینگی، اختلال زنجیره تأمین و افزایش هزینه تولید روبهرو هستند، دو رویکرد رایج شامل حمایت گسترده و بیقیدوشرط یا واگذاری کامل بنگاهها به شرایط بازار، هرکدام خطرهایی برای اقتصاد و اشتغال دارند.
در همین زمینه، عیسی منصوری، رئیس مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی ایران، در نشست ۲۴ آبان ۱۴۰۵ از تدوین بسته پیشنهادی صیانت از اشتغال و ارائه پیشنهادهایی در حوزه مالیات و بیمه خبر داده است. این خبر به معنای تصویب یا آغاز اجرای یک طرح حمایتی جدید نیست.
جریان سوم حمایت از تولید چیست؟
جریان سوم، در چارچوب این تحلیل، رویکردی میان حمایت بدون شرط و رهاکردن بنگاههای آسیبدیده است. هدف آن حفظ ظرفیت تولید و اشتغال واقعی، بدون تبدیل کمکهای عمومی به امتیاز دائمی برای گروهی خاص است.
در این مدل، باید میان دو گروه تفاوت گذاشت:
- بنگاه قابل احیا: واحدی که مشتری، سفارش یا ظرفیت تولید دارد، اما به دلیل بحران با کمبود موقت نقدینگی یا اختلال در تأمین مواد اولیه روبهرو شده است.
- بنگاه فاقد چشمانداز اقتصادی: واحدی که حتی با رفع شوک بحران نیز بازار یا امکان ادامه فعالیت پایدار ندارد و تزریق مداوم منابع به آن، احتمالاً بدهی و اتلاف منابع را افزایش میدهد.
حمایت از گروه اول میتواند به حفظ شغل و جلوگیری از توقف تولید کمک کند. درباره گروه دوم، اولویت باید به پرداخت مطالبات کارگران، بازآموزی و انتقال نیروی کار به فعالیتهای قابل دوام داده شود.
تفاوت حمایت بیقیدوشرط، رهاکردن بنگاه و حمایت هدفمند
| رویکرد | اثر احتمالی بر تولید و اشتغال | خطر اصلی |
|---|---|---|
| حمایت بیقیدوشرط | کمک کوتاهمدت به نقدینگی و ادامه فعالیت | توزیع رانت و تداوم بنگاههای ناکارآمد |
| رهاکردن بنگاهها | کاهش هزینه مستقیم حمایت عمومی | تعطیلی واحدهای قابل احیا و ازبینرفتن اشتغال |
| حمایت مشروط و هدفمند | تمرکز منابع بر حفظ تولید و اشتغال قابل سنجش | نیاز به ارزیابی دقیق و نظارت مستمر |
این جدول مقایسه سیاستهای ممکن است و نباید بهعنوان نتیجه قطعی یک برنامه اجرایی یا آمار عملکرد دولت تلقی شود.
چگونه میتوان از تولید حمایت کرد بدون اینکه رانت ایجاد شود؟
برای جلوگیری از تبدیل حمایت به رانت، چهار شرط در طراحی سیاست حمایتی اهمیت دارد:
۱. شفافیت در انتخاب دریافتکنندگان
معیار دریافت کمک باید از پیش مشخص باشد. میزان آسیب بنگاه، ظرفیت ادامه تولید، تعهدات اشتغال و وضعیت مالی باید مبنای تصمیم قرار گیرد، نه رابطه یا نفوذ اقتصادی.
۲. پرداخت حمایت در برابر عملکرد واقعی
تسهیلات، معافیت یا کمک نقدی باید به هدف مشخصی مانند پرداخت دستمزد، تأمین مواد اولیه، حفظ نیروی کار یا تکمیل سفارشهای تولیدی متصل شود.
۳. تعیین زمان پایان حمایت
حمایت اضطراری نباید بدون ارزیابی تمدید شود. لازم است زمان بازبینی و شرایط توقف یا کاهش کمک از ابتدا روشن باشد.
۴. نظارت و امکان بازپسگیری منابع
عملکرد دریافتکنندگان باید بررسی شود و در موارد تقلب یا مصرف منابع خارج از هدف تعیینشده، امکان پیگیری و بازپسگیری وجود داشته باشد.
این اصول با رویکرد تأمین مالی مشروط به تحقق اهداف تولید همسو هستند. خبرگزاری تسنیم نیز در گزارشی درباره تأمین مالی تولید در دوران بازسازی، بر ارتباط حمایت مالی با بهرهوری و جلوگیری از افزایش فشار تورمی تأکید کرده است.
چرا حفظ اشتغال باید شرط اصلی حمایت از تولید باشد؟
هدف حمایت اقتصادی صرفاً جلوگیری از ورشکستگی مالک یک بنگاه نیست؛ حفظ ظرفیت تولید و جلوگیری از نابودی مشاغل قابل دوام نیز اهمیت دارد.
با این حال، شرط حفظ اشتغال باید قابل اندازهگیری باشد. بررسی تعداد کارکنان واقعی، پرداخت دستمزد و تداوم فعالیت تولیدی میتواند به تشخیص حمایت مؤثر از پرداختهای کمنتیجه کمک کند.
برای کارگاههای کوچک که همه سوابق مالی و بیمهای آنها کامل نیست، طراحی معیارهای جایگزین قابل راستیآزمایی اهمیت دارد؛ در غیر این صورت ممکن است همین بنگاههای آسیبپذیر از حمایت حذف شوند.
آیا حمایت از تولید بدون رانت به معنای حذف وام و یارانه است؟
خیر. مسئله اصلی، حذف تمام ابزارهای حمایتی نیست؛ بلکه نحوه تخصیص آنهاست. وام، معافیت مالیاتی یا کمک بیمهای زمانی میتوانند مؤثر باشند که دریافتکننده، هدف حمایت، هزینه عمومی و نتیجه مورد انتظار مشخص باشد.
در چنین شرایطی، سیاستگذار میتواند منابع محدود را به بنگاههایی اختصاص دهد که امکان بازگشت به فعالیت پایدار دارند؛ بدون اینکه زیان دائمی هر فعالیت اقتصادی را از بودجه عمومی جبران کند.
جمعبندی چارسواقتصاد: حمایت از تولید بدون رانت، نه به معنای پرداخت بیقیدوشرط منابع است و نه کنارگذاشتن بنگاههای آسیبدیده. راه سوم، حمایت موقت، شفاف و قابل ارزیابی از فعالیتهای مولد است؛ حمایتی که نتیجه آن باید در حفظ اشتغال، تداوم تولید و کاهش وابستگی بنگاه به کمکهای عمومی دیده شود.
سؤالات متداول درباره حمایت از تولید و رانت اقتصادی
تفاوت حمایت از تولید و حمایت از تولیدکننده چیست؟
حمایت از تولید باید به حفظ یا افزایش فعالیت اقتصادی منجر شود؛ اما حمایت از تولیدکننده ممکن است صرفاً زیان یک بنگاه یا مالک را جبران کند، بدون اینکه تولید و اشتغال بهبود پیدا کند.
آیا معافیت مالیاتی میتواند به رانت تبدیل شود؟
بله، اگر بدون معیار شفاف، مدت مشخص و ارزیابی عملکرد به گروه محدودی اختصاص یابد. معافیت مشروط و قابل بررسی میتواند احتمال این مشکل را کاهش دهد.
چه شاخصهایی موفقیت حمایت از تولید را نشان میدهند؟
تداوم تولید، حفظ اشتغال واقعی، پرداخت منظم دستمزد، بهبود بهرهوری و کاهش نیاز به حمایت مجدد از جمله شاخصهای قابل بررسی هستند.




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟