آیا اگر جنگ دوباره آغاز شود، اینترنت ایران قطع خواهد شد؟ پاسخ قطعی هنوز وجود ندارد، اما احتمال محدودیت گسترده اینترنت بین‌الملل جدی است. زومان در ۲۹ مهر ۱۴۰۵ از ابلاغ یک دستور احتمالی برای قطع فوری اینترنت در جنگ تازه خبر داد؛ بااین‌حال، متن دستور منتشر نشده و تأیید رسمی مستقلی برای آن وجود ندارد. از سوی دیگر، وزیر ارتباطات پیش‌تر خسارت قطعی اینترنت به کل اقتصاد را حدود روزانه ۵ هزار میلیارد تومان، معادل ۵ همت، برآورد کرده بود. اکنون پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان در وضعیت جنگی، هم ملاحظات امنیتی را مدیریت کرد و هم مانع توقف گسترده کسب‌وکارهای آنلاین شد.
به گزارش چارسو اقتصاد، این گزارش تحلیلی در ۵ آبان ۱۴۰۵ با بررسی اظهارات مقام‌های ارتباطات، داده‌های کلادفلر و برآورد رسمی وزارت ارتباطات به‌روزرسانی شده است. پیشنهادهای سیاستی مطرح‌شده در بخش «جریان سوم اقتصاد»، تحلیل تحریریه هستند و به معنای تصمیم تصویب‌شده دولت نیستند.
آیا دستور قطع اینترنت در صورت شروع جنگ صادر شده است؟
در ۲۹ مهر ۱۴۰۵، وب‌سایت اقتصادی زومان گزارش داد که بر اساس اطلاعات دریافتی این رسانه، نهادهای بالادستی در نامه‌ای الزام‌آور خواستار قطع فوری دسترسی عمومی به اینترنت بین‌الملل در صورت آغاز جنگ جدید شده‌اند.
با وجود اهمیت این گزارش، چند موضوع هنوز روشن نیست:
- متن نامه ادعایی در دسترس عموم قرار نگرفته است.
- نام نهاد صادرکننده به‌صورت مشخص اعلام نشده است.
- مدت محدودیت، خدمات مستثنا و شرایط بازگشایی اینترنت معلوم نیست.
- تأیید رسمی و مستقلی که صدور و جزئیات این دستور را اثبات کند، منتشر نشده است.
بنابراین، خبر صدور دستور را باید یک ادعای رسانه‌ایِ مهم اما تأییدنشده دانست؛ نه تصمیم اجرایی قطعی که جزئیات آن رسماً اعلام شده باشد.
پیش از انتشار این گزارش، وحید یزدانیان، معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات وزارت ارتباطات، در گفت‌وگوی ۱۸ مهر ۱۴۰۵ با سیتنا گفته بود که در صورت تکرار جنگ یا ناآرامی، احتمال ایجاد محدودیت اینترنت وجود دارد؛ اما او در جایگاه تصمیم‌گیری درباره این موضوع نیست و نمی‌تواند سطح محدودیت احتمالی را مشخص کند.
در نتیجه، دو واقعیت هم‌زمان وجود دارد: سابقه قطع گسترده اینترنت در شرایط بحرانی و نبود اطلاعات رسمی کافی درباره نحوه اجرای محدودیت احتمالی در جنگ آینده.
تصمیم قطع اینترنت در شرایط جنگی با چه نهادی است؟
یکی از ابهام‌های اصلی برای مردم و فعالان اقتصادی، مرجع تصمیم‌گیری درباره اینترنت است. یزدانیان به موضع رئیس‌جمهور درباره لزوم نقش‌آفرینی او در چنین تصمیم‌هایی اشاره کرده، اما از تغییر قطعی و رسمی سازوکار تصمیم‌گیری خبر نداده است.
احمد معتمدی، وزیر پیشین ارتباطات، نیز در گفت‌وگوی منتشرشده در سیتنا توضیح داده که تصمیم درباره قطع اینترنت در شرایط جنگی باید با بررسی اطلاعات و ملاحظات دستگاه‌های مرتبط در شورای عالی امنیت ملی اتخاذ شود. این توضیح، دیدگاه وزیر پیشین درباره مرجع تصمیم‌گیری است و به‌خودی‌خود صدور دستور جدید را اثبات نمی‌کند.
برای بررسی جداگانه تأثیر احتمال قطع اینترنت بر خدمات بانکی و ارتباطی، گزارش پیشین چارسو اقتصاد با عنوان «آیا با شروع جنگ اینترنت قطع می‌شود؟ تکلیف کارت بانکی و پیام‌رسان‌ها چیست؟» جزئیات کاربردی این موضوع را توضیح داده است.
تجربه قطعی اینترنت در جنگ‌های قبلی چه چیزی نشان می‌دهد؟
بررسی سوابق نشان می‌دهد که خطر محدودسازی گسترده اینترنت در وضعیت جنگی واقعی است؛ اما از تجربه گذشته نمی‌توان نتیجه گرفت که هر درگیری تازه الزاماً با قطع سراسری و هم‌زمان اینترنت همراه خواهد بود.
| بازه زمانی | رخداد | وضعیت اینترنت | منبع |
|---|---|---|---|
| خرداد و تیر ۱۴۰۴ | جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل | اختلال گسترده و افت شدید دسترسی بین‌المللی؛ شدت و مدت قطعی در همه شبکه‌ها یکسان نبود. | مرور تاریخی زومان |
| ۱۸ دی ۱۴۰۴ به بعد | محدودیت اینترنت در جریان اعتراضات | کلادفلر از سقوط شدید ترافیک در ۸ ژانویه ۲۰۲۶ و بازگشت تدریجی آن در روزهای بعد گزارش داد. | کلادفلر |
| ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۵ خرداد ۱۴۰۵ | جنگ آغازشده در فوریه ۲۰۲۶ و ادامه محدودیت پس از آن | کلادفلر افت ترافیک به کمتر از یک درصد سطح پیشین را ثبت کرد و پس از ۸۷ روز، از ۲۶ مه نشانه‌های بازگشت نسبی را مشاهده کرد. | گزارش ۲۷ مه کلادفلر |
نکته کلیدی آن است که محدودیت ارتباطی می‌تواند حتی پس از کاهش درگیری نظامی ادامه پیدا کند. همچنین داده‌های کلادفلر، ترافیک مشاهده‌شده در شبکه این شرکت را اندازه می‌گیرند و نباید هر افت ترافیک را بدون بررسی مستقل، معادل قطع کامل اینترنت همه کاربران دانست.
برای مشاهده تغییرات ترافیک و بررسی وضعیت اتصال، داشبورد ایران در کلادفلر رادار در دسترس است. چارسو اقتصاد نیز در گزارش «افت نزدیک به ۶۰ درصدی اوج ترافیک اینترنت ایران» تفاوت افت ترافیک و قطع دسترسی را بررسی کرده است.
خسارت قطع اینترنت در جنگ چقدر است؟ رقم روزانه ۵ همت از کجا آمده؟
مبنای رقم ۵ همت، برآوردی است که ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، در ۶ بهمن ۱۴۰۴ درباره هزینه قطعی اینترنت مطرح کرد. او خسارت روزانه به هسته اقتصاد دیجیتال را حدود ۵۰۰ میلیارد تومان و زیان روزانه در سطح کل اقتصاد را حدود ۵ هزار میلیارد تومان برآورد کرد.
این ارقام در گزارش رسمی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات منتشر شده‌اند.
| شاخص اعلام‌شده | مقدار | معنای دقیق |
|---|---|---|
| خسارت روزانه هسته اقتصاد دیجیتال | حدود ۵۰۰ میلیارد تومان | برآورد خسارت بخش اصلی شبکه و فعالیت‌های مستقیم اقتصاد دیجیتال |
| خسارت روزانه کل اقتصاد | حدود ۵ هزار میلیارد تومان؛ ۵ همت | برآورد گسترده‌تر با احتساب پیامدها در لایه‌های دیگر اقتصاد |
| اشتغال مرتبط با اقتصاد دیجیتال | حدود ۱۰ میلیون نفر | برآورد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم به نقل از وزیر |
| میانگین تاب‌آوری کسب‌وکارهای اینترنتی | حدود ۲۰ روز | برآورد مطرح‌شده در شرایط قطعی آن مقطع، نه زمان قطعی ورشکستگی همه کسب‌وکارها |
این ارقام، اندازه‌گیری تازه از خسارت امروز یا پیش‌بینی قطعی زیان هر روز از جنگ آینده نیستند. میزان واقعی خسارت به گستره قطع اینترنت، طول محدودیت، وضعیت شبکه داخلی، شرایط بنگاه‌ها و شدت هم‌زمان درگیری بستگی دارد.
از همین رو، ضرب‌کردن خودکار عدد ۵ همت در تعداد روزهای یک جنگ یا قطعی، بدون مدل اقتصادی مستقل، نتیجه‌ای دقیق و قابل استناد تولید نمی‌کند.
قطع اینترنت بین‌الملل دقیقاً چه هزینه‌ای به کسب‌وکارها تحمیل می‌کند؟
اثر قطع اینترنت برای همه کسب‌وکارها یکسان نیست. یک فروشگاه داخلی که سایت، انبار و زیرساخت پرداخت آن در داخل کشور قرار دارد، با ریسک‌هایی متفاوت از شرکت صادرکننده خدمات نرم‌افزاری یا فریلنسری روبه‌روست که تمام درآمدش به مشتریان خارجی وابسته است.
| گروه اقتصادی | مسیر اصلی خسارت | امکان کاهش آسیب |
|---|---|---|
| فروشگاه‌های آنلاین | قطع یا اختلال کانال‌های جذب مشتری، تبلیغات، خدمات وابسته به خارج و هماهنگی سفارش‌ها | کانال فروش جایگزین و زیرساخت سفارش‌گیری پشتیبان |
| فریلنسرها و صادرکنندگان خدمات دیجیتال | اختلال در تحویل پروژه، ارتباط با کارفرمای خارجی و دریافت خدمات بین‌المللی | برنامه تحویل اضطراری؛ هرچند جایگزین کامل اینترنت جهانی وجود ندارد |
| شرکت‌های نرم‌افزاری | اختلال سرویس‌های ابری، مخازن کد، احراز هویت و ابزارهای توسعه خارجی | نسخه پشتیبان آزموده‌شده و کاهش وابستگی به یک ارائه‌دهنده |
| حمل‌ونقل، پرداخت و خدمات داخلی | وابستگی زنجیره‌ای سامانه‌ها و احتمال اختلال در بخشی از شبکه یا خدمات پشتیبان | مسیر ارتباطی و عملیاتی جایگزین، مشروط به پایداری زیرساخت |
حتی اگر یک وب‌سایت داخلی همچنان باز شود، ممکن است نقشه، درگاه احراز هویت، سرویس پیام‌رسانی، ابزار پشتیبانی یا بخش دیگری از زنجیره فعالیت آن به اینترنت جهانی وابسته باشد. بنابراین فعال‌بودن دامنه سایت به معنای استمرار کامل کسب‌وکار نیست.
راه سوم برای اینترنت در جنگ چیست؟ پیشنهاد جریان سوم اقتصاد
در چارچوب تحلیلی «جریان سوم اقتصاد» چارسو اقتصاد، ارزیابی یک سیاست باید براساس شواهد، هزینه اقتصادی، اثر اجتماعی و امکان اجرای آن انجام شود.
با همین معیار، مسئله اینترنت در جنگ را نمی‌توان صرفاً به انتخاب میان «قطع نامحدود اینترنت برای همه» و «نادیده‌گرفتن کامل تهدیدات امنیتی» محدود کرد.
راه سوم پیشنهادی چارسو اقتصاد، مدیریت هدفمند و قابل ارزیابی محدودیت‌های ضروری، همراه با حفظ حداکثری ارتباطات عمومی و زیرساخت‌های حیاتی اقتصاد است. این پیشنهاد به معنای تضمین امنیت با بازگذاشتن همه مسیرها یا مجازدانستن دائمی دسترسی طبقاتی نیست.
برای تبدیل این رویکرد به سیاست اجرایی، چهار شرط ضروری است:
- ضرورت امنیتی مشخص: هر محدودیت باید برای یک تهدید قابل توضیح و با بررسی گزینه‌های کم‌هزینه‌تر تعیین شود؛ نه صرفاً براساس پیش‌فرض خطرناک‌بودن تمام ارتباطات عمومی.
- زمان و مرجع پاسخ‌گو: نهاد تصمیم‌گیر، دامنه محدودیت، موعد بازبینی و معیار بازگشت دسترسی باید تا حد مجاز و بدون افشای اطلاعات حساس، شفاف باشد.
- تداوم برابر خدمات ضروری: سازوکار دسترسی اضطراری نباید به امتیازی مبهم و انحصاری برای چند شرکت تبدیل شود. معیار خدمات حیاتی و دسترسی کسب‌وکارهای واجد شرایط باید روشن و قابل رسیدگی باشد.
- جبران خسارت و ارزیابی نتیجه: دولت باید با داده‌های قابل ممیزی مشخص کند محدودیت چه فایده امنیتی داشته و چه هزینه‌ای به اشتغال، تولید و تجارت تحمیل کرده است.
در این الگو، شاخص موفقیت تنها میزان کاهش ترافیک شبکه نیست؛ بلکه مدت اختلال، تعداد خدمات حیاتی فعال، میزان زیان مستند بنگاه‌ها و سرعت بازیابی ارتباطات نیز باید سنجیده شود.
موضوع با تحلیل دیگر چارسو اقتصاد درباره آسیب احتمالی به کابل‌های اینترنت تنگه هرمز نیز ارتباط دارد؛ با این تفاوت که قطع فیزیکی زیرساخت و محدودسازی دسترسی به تصمیم نهادهای مسئول، دو مسئله جداگانه‌اند و به راهکارهای متفاوت نیاز دارند.
کسب‌وکارهای آنلاین پیش از قطعی احتمالی اینترنت چه کنند؟
فعالان اقتصادی نباید منتظر اعلام قطعی اینترنت بمانند تا برنامه تداوم فعالیت خود را طراحی کنند. اقدامات زیر، خطر توقف کامل عملیات را کاهش می‌دهد؛ هرچند هیچ‌کدام جایگزین مطمئن اینترنت جهانی نیست:
- فهرست وابستگی‌ها را تهیه کنید: مشخص کنید فروشگاه، پرداخت، پیامک، ایمیل، نقشه، پنل مدیریت، پشتیبانی و ابزارهای ابری به کدام شبکه‌ها و شرکت‌ها وابسته‌اند.
- نسخه پشتیبان مستقل داشته باشید: اطلاعات سفارش‌ها، مشتریان و اسناد ضروری را با رعایت امنیت و محرمانگی در مسیر پشتیبان نگهداری و بازیابی آن را آزمایش کنید.
- مسیر ارتباط با مشتری را متنوع کنید: در کنار شبکه‌های اجتماعی، روش‌های مجاز و جایگزین اطلاع‌رسانی و پیگیری سفارش را از قبل مشخص کنید.
- فرایند اضطراری سفارش و پشتیبانی تعیین کنید: معلوم باشد هنگام اختلال، ثبت سفارش، پاسخ‌گویی، بازپرداخت و تحویل چگونه مدیریت می‌شود.
- تعهدات و هزینه‌های توقف را مستند کنید: کاهش فروش، اختلال خدمات و خسارت قراردادها باید مستند شود تا در صورت ایجاد سازوکار حمایتی، امکان بررسی وجود داشته باشد.
این اقدامات با توصیه‌های عمومی مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST) درباره پشتیبان‌گیری منظم، محافظت از نسخه‌های پشتیبان و آزمایش بازیابی داده‌ها همسو است.
پرسش‌های پرتکرار درباره قطع اینترنت در جنگ
آیا با شروع جنگ جدید اینترنت ایران حتماً قطع می‌شود؟
خیر؛ وقوع قطعی اینترنت را نمی‌توان با اطمینان پیش‌بینی کرد. زومان از وجود یک دستور احتمالی خبر داده، اما متن دستور و تأیید رسمی آن منتشر نشده است. معاون وزیر ارتباطات نیز احتمال محدودیت را مطرح کرده، نه زمان و سطح قطعی آن را.
آیا خسارت هر روز قطعی اینترنت دقیقاً ۵ هزار میلیارد تومان است؟
عدد ۵ هزار میلیارد تومان، برآوردی است که وزیر ارتباطات در ۶ بهمن ۱۴۰۴ درباره خسارت روزانه به کل اقتصاد اعلام کرد. این رقم خسارت قطعی، لحظه‌ای یا ثابت برای هر سناریوی جنگی نیست.
اگر اینترنت بین‌الملل قطع شود، کارت‌خوان و درگاه پرداخت کار می‌کنند؟
ممکن است بخشی از خدمات بانکی و پرداخت در شبکه داخلی فعال بماند؛ اما عملکرد همه درگاه‌ها، کارت‌خوان‌ها و سرویس‌های بانکی تضمین‌شده نیست. نتیجه به پایداری شبکه، مراکز داده و سامانه‌های وابسته بستگی دارد.
آیا با فیلترشکن می‌توان در زمان قطع اینترنت جهانی وصل شد؟
اگر مسیر خروجی اینترنت بین‌الملل برای کاربر در دسترس نباشد، فیلترشکن‌های متعارف نیز معمولاً امکان برقراری ارتباط با سرور خارجی را ندارند. شدت محدودیت ممکن است میان اپراتورها و گروه‌های مختلف کاربران متفاوت باشد.
آیا اینترنت ویژه کسب‌وکارها راه‌حل قطعی است؟
خیر. دسترسی اضطراریِ محدود می‌تواند برخی فعالیت‌ها را حفظ کند، اما اگر فراگیر، شفاف و قابل نظارت نباشد، مشکل تبعیض و انحصار را ایجاد می‌کند. این دسترسی نیز الزاماً همه ابزارها، مشتریان و سرویس‌های خارجی کسب‌وکار را پوشش نمی‌دهد.
مهم‌ترین اقدام فوری برای فروشگاه اینترنتی چیست؟
شناسایی وابستگی‌های خارجی، تهیه و آزمایش نسخه پشتیبان، تعیین روش جایگزین ارتباط با مشتری و تدوین فرایند اضطراری ثبت و پیگیری سفارش، مهم‌ترین اقداماتی هستند که باید پیش از بحران انجام شوند.
جمع‌بندی؛ هزینه قطع اینترنت در جنگ چگونه کاهش پیدا می‌کند؟
تجربه سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نشان داده که قطع گسترده اینترنت بین‌الملل در شرایط جنگی امکان وقوع دارد و آثار اقتصادی آن می‌تواند حتی پس از پایان درگیری ادامه یابد. در مقابل، تا زمان انتشار این تحلیل، جزئیات دستور ادعایی برای قطع فوری اینترنت در جنگ آینده به‌صورت رسمی و قابل بررسی منتشر نشده است.
نتیجه اقتصادی روشن است: امنیت شبکه و تداوم فعالیت اقتصادی باید هم‌زمان در تصمیم‌گیری لحاظ شوند. راهکار پیشنهادی جریان سوم اقتصاد، اولویت‌دادن به اقدامات امنیتی هدفمند، محدودیت‌های متناسب و زمان‌دار، استمرار خدمات ضروری و جبران زیان مستند بنگاه‌هاست؛ نه پذیرش قطع نامحدود و نه ادعای بی‌نیازی از تدابیر امنیتی در شرایط جنگ.
منابع و مستندات گزارش
- زومان، ۲۹ مهر ۱۴۰۵: گزارش ادعای ابلاغ دستور قطع فوری اینترنت در جنگ جدید
- سیتنا، ۱۸ مهر ۱۴۰۵: گفت‌وگو و پادکست اظهارات وحید یزدانیان درباره احتمال قطع اینترنت
- سیتنا، مهر ۱۴۰۵: دیدگاه احمد معتمدی درباره مرجع تصمیم‌گیری در شرایط جنگی
- وزارت ارتباطات، ۶ بهمن ۱۴۰۴: برآورد خسارت روزانه ۵ همتی به اقتصاد
- کلادفلر، ژانویه ۲۰۲۶: داده‌های افت شدید اتصال اینترنت ایران
- کلادفلر، ۲۷ مه ۲۰۲۶: بازگشت نسبی اتصال پس از ۸۷ روز محدودیت گسترده
- NIST: توصیه‌های امنیت و پشتیبان‌گیری برای کسب‌وکارهای کوچک
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟