بودجه ۱۴۰۶ هنوز به مجلس ارائه نشده است، اما برای تشخیص اینکه لایحه جدید می‌تواند به مهار تورم کمک کند یا فشار بیشتری بر اقتصاد وارد کند، باید پنج معیار را بررسی کرد: کسری بودجه و نحوه تأمین آن، ترکیب درآمدهای مالیاتی، بودجه عمرانی، شفافیت یارانه‌ها و عملکرد شرکت‌های دولتی. طبق اعلام سازمان برنامه و بودجه در ۱۷ مهر ۱۴۰۵، دولت در تلاش است لایحه را تا اول دی‌ماه به مجلس ارائه کند. در این گزارش، پنج آزمون مشخص معرفی می‌شود تا پس از انتشار جداول بودجه، بتوان کیفیت آن را با داده‌های واقعی سنجید.
آخرین بررسی محتوایی: شنبه ۲۵ مهر ۱۴۰۵ | وضعیت بودجه ۱۴۰۶: لایحه هنوز منتشر نشده است.
بودجه ۱۴۰۶ چه زمانی به مجلس ارائه می‌شود؟
به گزارش چارسو اقتصاد، فرایند تدوین لایحه بودجه سال ۱۴۰۶ آغاز شده است. قاسمی، معاون هماهنگی بودجه سازمان برنامه و بودجه، در ۱۷ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد چهار جلسه ستاد بودجه برگزار شده و دولت تلاش می‌کند لایحه را مطابق زمان‌بندی قانونی تا اول دی‌ماه به مجلس تحویل دهد.
این مقام مسئول تأکید کرد که برای اعلام ارقام و جزئیات بودجه هنوز به زمان نیاز است. بنابراین در زمان تنظیم این تحلیل، نمی‌توان درباره ارقام واقعی درآمد نفتی، منابع مالیاتی، اعتبارات عمرانی یا کسری بودجه ۱۴۰۶ نتیجه قطعی گرفت.
چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش تدوین بودجه ۱۴۰۶ آغاز شد؛ آیا لایحه تا اول دی به مجلس می‌رسد؟ به زمان‌بندی تهیه و ارائه لایحه پرداخته است.
موضوع مهم این است که پس از انتشار بودجه، تنها به رقم کل آن توجه نکنیم. بزرگ‌تر یا کوچک‌تر شدن بودجه، بدون بررسی تورم، میزان تحقق درآمدها و نوع هزینه‌ها، نشانه قطعی عملکرد اقتصادی دولت نیست.
چگونه تشخیص دهیم بودجه ۱۴۰۶ تورم‌زا است؟
برای ارزیابی آثار احتمالی بودجه بر تورم، باید دید دولت هزینه‌های خود را از چه منابعی تأمین می‌کند، چه مقدار از درآمدهای پیش‌بینی‌شده قابل تحقق است و آیا تعهدات مالی به بانک‌ها، بانک مرکزی یا شرکت‌های دولتی منتقل می‌شود یا خیر.
بودجه‌ای که درآمدهای غیرواقعی داشته باشد، ممکن است هنگام اجرا با کسری روبه‌رو شود. اگر این کسری به افزایش پایه پولی یا فشار بر شبکه بانکی منجر شود، می‌تواند تورم را تشدید کند.
در مقابل، انقباض شدید هزینه‌ها نیز همیشه راه‌حل مناسبی نیست؛ زیرا کاهش سرمایه‌گذاری عمومی یا حمایت‌های ضروری ممکن است رشد اقتصادی و قدرت خرید خانوارها را تضعیف کند.
برای سنجش بودجه ۱۴۰۶، پنج آزمون زیر می‌توانند تصویری روشن‌تر از کیفیت سیاست مالی دولت ارائه دهند.
آزمون اول: کسری بودجه ۱۴۰۶ چگونه تأمین می‌شود؟
اولین و مهم‌ترین معیار، میزان کسری بودجه و شیوه تأمین آن است. در این بخش باید میان کسری تراز عملیاتی، کسری ناشی از سرمایه‌گذاری و نیاز دولت به تأمین مالی تفاوت گذاشت.
کسری تراز عملیاتی زمانی ایجاد می‌شود که درآمدهای جاری دولت برای پوشش هزینه‌های جاری کافی نباشد. این شاخص یکی از معیارهای مهم پایداری مالی است.
نشانه مثبت در لایحه
درآمدها با مفروضات قابل دفاع برآورد شده باشند، هزینه‌ها متناسب با منابع تنظیم شوند و روش تأمین مالی کسری همراه با هزینه بازپرداخت و اثر آن بر بدهی عمومی مشخص باشد.
نشانه خطر
دولت درآمدهای نفتی یا مالیاتی خوش‌بینانه پیش‌بینی کند، هزینه‌های قطعی را بر منابع نامطمئن بنا بگذارد یا بدهی‌ها و تعهدات مالی را به شبکه بانکی و شرکت‌های دولتی منتقل کند.
سؤال اصلی برای بودجه ۱۴۰۶
آیا کسری قابل انتظار و روش تأمین آن شفاف است و می‌توان احتمال فشار بر منابع بانک مرکزی و نظام بانکی را ارزیابی کرد؟
انتشار اوراق بدهی می‌تواند یکی از روش‌های تأمین مالی دولت باشد، اما رایگان نیست. هزینه سود، سررسید بازپرداخت و ظرفیت بازار برای جذب اوراق نیز باید بررسی شود. فروش دارایی نیز تا زمانی که قطعی و قابل تحقق نباشد، درآمد پایدار محسوب نمی‌شود.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره کلیات لایحه بودجه ۱۴۰۵ بر اهمیت واقعی بودن منابع و اصلاح تراز عملیاتی تأکید دارد.
برای مطالعه زمینه کسری بودجه و سایر مشکلات ساختاری نیز گزارش چارسو اقتصاد درباره هشت ابرچالش اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ مرتبط است. ارقام مطرح‌شده در آن گزارش مربوط به ارزیابی همان دوره هستند و نباید مستقیماً به بودجه ۱۴۰۶ نسبت داده شوند.
آزمون دوم: درآمد مالیاتی دولت واقعی است یا فشار بیشتری بر مردم وارد می‌کند؟
دومین آزمون، بررسی ترکیب و قابلیت تحقق درآمدهای مالیاتی است. افزایش رقم مالیات در بودجه به‌تنهایی نشانه اصلاح ساختار درآمدی نیست؛ زیرا بخشی از رشد اسمی ممکن است ناشی از تورم باشد.
در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره لایحه ۱۴۰۵، سهم مالیات و گمرک از منابع عمومی حدود ۵۷ درصد بیان شده است. این رقم مربوط به مجموع مالیات و درآمدهای گمرکی در لایحه است، نه سهم مالیات به‌تنهایی.
نشانه مثبت در لایحه
درآمد مالیاتی بر پایه داده‌های قابل تحقق برآورد شود، کاهش فرار مالیاتی و گسترش پوشش مالیاتی مشخص باشد و فشار نامتناسب بر حقوق‌بگیران و بنگاه‌های شفاف ایجاد نشود.
نشانه خطر
رشد درآمد مالیاتی عمدتاً متکی به افزایش نرخ‌ها یا فشار بر پرداخت‌کنندگان فعلی باشد، در حالی که برآوردی معتبر از ظرفیت وصول درآمدهای جدید وجود نداشته باشد.
سؤال اصلی برای بودجه ۱۴۰۶
افزایش درآمد مالیاتی نسبت به سال قبل از کدام پایه‌ها و با چه فرضی درباره تورم، فعالیت اقتصادی و وصول مالیات حاصل می‌شود؟
در تحلیل درآمدهای مالیاتی باید میان رشد اسمی و رشد واقعی تفاوت گذاشت. حتی اگر رقم مالیات دریافتی بالا برود، ممکن است قدرت خرید واقعی منابع دولت کاهش یافته باشد.
چارسو اقتصاد در گزارش سقوط مالیات در تله رکود تورمی؛ چرا جیب دولت با وجود رشد درآمدهای مالیاتی کوچک شد؟ به این تفاوت پرداخته است.
آزمون سوم: بودجه عمرانی ۱۴۰۶ چقدر قدرت سرمایه‌گذاری دارد؟
سومین آزمون، بررسی اعتبارات عمرانی یا تملک دارایی‌های سرمایه‌ای است. این بخش می‌تواند بر ساخت زیرساخت‌ها، تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام و ظرفیت تولید آینده اقتصاد تأثیر بگذارد.
اما برای تشخیص رشد واقعی بودجه عمرانی، مقایسه ارقام اسمی کافی نیست. باید تورم، میزان تخصیص واقعی و پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها نیز بررسی شود.
نشانه مثبت در لایحه
اعتبارات عمرانی با توجه به تورم، اولویت پروژه‌ها، میزان پیشرفت و منابع اجرایی تنظیم شده باشند و طرح‌های نیمه‌تمام دارای توجیه اقتصادی در اولویت قرار گیرند.
نشانه خطر
اعتبارات عمرانی روی کاغذ افزایش پیدا کنند، اما به دلیل تورم یا تخصیص ناکافی، ظرفیت واقعی اجرای پروژه‌ها کاهش یابد. همچنین تعداد زیادی پروژه تازه بدون منابع کافی تعریف شود.
سؤال اصلی برای بودجه ۱۴۰۶
آیا اعتبارات عمرانی از نظر قدرت خرید واقعی حفظ شده‌اند و چه سهمی از آنها به پروژه‌های اولویت‌دار اختصاص یافته است؟
مرکز پژوهش‌های مجلس در بررسی لایحه بودجه ۱۴۰۵ تأکید کرده بود که رشد نکردن اعتبارات عمرانی با نیاز کشور به سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌ها سازگار نیست.
بااین‌حال، افزایش بودجه عمرانی نیز به‌تنهایی کافی نیست. اگر منابع آن قابل تأمین نباشند یا پروژه‌ها بازده اقتصادی نداشته باشند، نتیجه مطلوبی حاصل نمی‌شود.
آزمون چهارم: یارانه‌ها و کالابرگ در بودجه ۱۴۰۶ چقدر شفاف‌اند؟
چهارمین آزمون به منابع و مصارف یارانه‌ها اختصاص دارد. برای ارزیابی بودجه، باید مشخص شود منابع یارانه نقدی، کالابرگ، نان، دارو و حمایت‌های انرژی چگونه تأمین و توزیع می‌شوند.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره لایحه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد بخشی از منابع و مصارف مربوط به هدفمندی و اقلام جمعی‌خرجی خارج از سقف متعارف بودجه عمومی منعکس شده‌اند؛ موضوعی که مقایسه نسبت‌های مالی دولت را دشوار می‌کند.
نشانه مثبت در لایحه
منابع و مصارف یارانه‌ها در جداول روشن، با واحد پولی مشخص، گروه‌های دریافت‌کننده معلوم و ارتباط قابل ردیابی میان منابع تأمین و پرداخت‌ها ارائه شوند.
نشانه خطر
تعهدات حمایتی جدید بدون منابع قابل تحقق ایجاد شوند، بخشی از هزینه‌ها در جداول مختلف پراکنده باشد یا کسری تأمین یارانه‌ها به شرکت‌های دولتی منتقل شود.
سؤال اصلی برای بودجه ۱۴۰۶
آیا از جداول رسمی می‌توان فهمید هر برنامه یارانه‌ای چه میزان منابع دارد، چگونه تأمین می‌شود و چه گروه‌هایی از آن بهره‌مند خواهند شد؟
در بررسی جدول شماره ۱۴ بودجه سال ۱۴۰۵ نیز باید ارقام لایحه دولت، مصوبات مجلس و عملکرد واقعی از یکدیگر تفکیک شوند. همچنین اقلام جمعی‌خرجی ممکن است در صورت جمع زدن ساده، باعث دوباره‌شماری منابع و مصارف شوند.
برای بررسی پیامدهای رفاهی و توزیعی، گزارش چارسو اقتصاد با عنوان عبور یارانه‌ها از خط فقر سنتی؛ افزایش کالابرگ چگونه به دهک‌های پنهان اقتصاد می‌رسد؟ مرتبط است.
آزمون پنجم: شرکت‌های دولتی چقدر شفاف و پاسخ‌گو هستند؟
پنجمین آزمون به شرکت‌های دولتی، بانک‌ها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت مربوط است. این بخش در بودجه کشور از نظر حجم گردش مالی اهمیت زیادی دارد.
اما بزرگی رقم بودجه شرکت‌های دولتی لزوماً به معنای بزرگ‌تر بودن هزینه مستقیم آنها از هزینه‌های بودجه عمومی نیست؛ زیرا منابع و مصارف این بخش با روش و ساختار متفاوتی ثبت می‌شوند.
در ارزیابی شرکت‌های دولتی باید به سود و زیان عملیاتی، بدهی‌ها، سرمایه‌گذاری، بهره‌وری، پرداخت مالیات و سود سهام به دولت توجه کرد.
نشانه مثبت در لایحه
صورت‌های مالی، پیش‌بینی سود و زیان، تعهدات مالی و برنامه سرمایه‌گذاری شرکت‌های مهم دولتی روشن باشد و عملکرد آنها در برابر اهداف مصوب قابل سنجش باشد.
نشانه خطر
شرکت‌ها هزینه‌ها و بدهی‌های رو به رشد داشته باشند، اما درباره زیان انباشته، تأمین مالی یا انتقال بار مالی به دولت اطلاعات کافی منتشر نشود.
سؤال اصلی برای بودجه ۱۴۰۶
آیا شرکت‌های بزرگ دولتی اهداف مالی شفاف، گزارش عملکرد قابل بررسی و برنامه مشخصی برای مدیریت بدهی و سرمایه‌گذاری دارند؟
مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارش تخصصی بودجه شرکت‌های دولتی در لایحه ۱۴۰۵ به ساختار منابع و مصارف و موضوعات نظارتی این بخش پرداخته است.
بنابراین ارزیابی کیفیت بودجه شرکت‌های دولتی نباید فقط بر حجم کل بودجه آنها یا مقدار سود سهام پرداختی به دولت تکیه کند.
جدول پنج آزمون بودجه ۱۴۰۶؛ چه اطلاعاتی را باید بررسی کنیم؟
جدول زیر برای مقایسه عملی جداول بودجه ۱۴۰۶ با سال قبل طراحی شده است. تا پیش از انتشار لایحه، نتیجه هیچ‌یک از آزمون‌ها قطعی نیست.
| آزمون | سؤال کلیدی | داده لازم برای بررسی | وضعیت ۱۴۰۶ |
|---|---|---|---|
| کسری بودجه | آیا کسری و روش تأمین آن شفاف و قابل کنترل است؟ | تراز عملیاتی، منابع مالی و بدهی‌ها | در انتظار لایحه |
| مالیات | آیا درآمد مالیاتی واقعی و قابل وصول است؟ | پایه‌های مالیاتی، رشد اسمی و واقعی | در انتظار لایحه |
| بودجه عمرانی | آیا قدرت سرمایه‌گذاری عمومی حفظ می‌شود؟ | اعتبارات عمرانی، تورم، تخصیص و پروژه‌ها | در انتظار لایحه |
| یارانه‌ها | آیا منابع و مصارف حمایت‌ها روشن است؟ | جداول هدفمندی، کالابرگ و حمایت انرژی | در انتظار لایحه |
| شرکت‌های دولتی | آیا عملکرد مالی شرکت‌ها قابل ارزیابی است؟ | سود و زیان، بدهی، سرمایه‌گذاری و مالیات | در انتظار لایحه |
پس از انتشار لایحه بودجه ۱۴۰۶ می‌توان برای هر آزمون، وضعیت «مطلوب»، «نیازمند اصلاح» یا «پرریسک» تعیین کرد؛ به شرط آنکه ارزیابی با معیارهای مشخص و داده‌های رسمی انجام شود.
آیا بودجه کوچک‌تر همیشه بهتر از بودجه بزرگ‌تر است؟
خیر. کیفیت بودجه فقط با اندازه آن مشخص نمی‌شود. ممکن است کاهش هزینه‌ها به کنترل کسری کمک کند، اما اگر هزینه‌های ضروری، زیرساخت‌ها یا حمایت از خانوارهای آسیب‌پذیر بدون برنامه کاهش یابد، پیامدهای نامطلوب اقتصادی و اجتماعی ایجاد شود.
از سوی دیگر، افزایش اعتبارات نیز زمانی مفید است که منابع تأمین آن واقعی، اجرای برنامه‌ها ممکن و نتایج اقتصادی قابل اندازه‌گیری باشند.
برای همین، بودجه مطلوب باید میان پایداری مالی، حفظ خدمات عمومی، حمایت اجتماعی و سرمایه‌گذاری مولد تعادل برقرار کند.
کدام بخش بودجه ۱۴۰۶ بیشترین اهمیت را برای تورم دارد؟
از منظر سیاست مالی، ترکیب کسری بودجه و شیوه تأمین آن یکی از مهم‌ترین مسیرهای اثرگذاری بر تورم است. بااین‌حال، اثر نهایی بودجه به سیاست پولی، نرخ ارز، شرایط عرضه کالا و انتظارات تورمی نیز بستگی دارد.
اگر درآمدها محقق نشوند و دولت ناچار به تأمین مالی از مسیرهای تورم‌زا شود، فشار بیشتری بر ثبات قیمت‌ها وارد خواهد شد.
در مقابل، اگر کسری کنترل شود ولی سرمایه‌گذاری و عرضه کالا آسیب ببیند، ممکن است هزینه‌های اقتصادی دیگری ایجاد شود. بنابراین قضاوت درباره تورم‌زایی بودجه به بررسی هم‌زمان سمت منابع و مصارف نیاز دارد.
سؤالات پرتکرار درباره بودجه ۱۴۰۶
بودجه ۱۴۰۶ چه زمانی به مجلس می‌رود؟
طبق اعلام معاون سازمان برنامه و بودجه در ۱۷ مهر ۱۴۰۵، دولت تلاش می‌کند لایحه را تا اول دی‌ماه ۱۴۰۵ به مجلس ارائه کند. این زمان برنامه اعلامی دولت است و تحقق آن باید هنگام انتشار بررسی شود.
آیا لایحه بودجه ۱۴۰۶ منتشر شده است؟
تا ۲۵ مهر ۱۴۰۵، ارقام کامل و جداول رسمی لایحه بودجه ۱۴۰۶ برای بررسی عمومی منتشر نشده‌اند.
چگونه بفهمیم بودجه ۱۴۰۶ تورم‌زا است؟
باید میزان کسری، واقعی بودن درآمدها، نحوه استقراض، بدهی دولت و فشار احتمالی بر منابع بانک مرکزی و بانک‌ها بررسی شود. هیچ شاخصی به‌تنهایی برای پیش‌بینی قطعی تورم کافی نیست.
آیا افزایش درآمد مالیاتی در بودجه به معنی فشار بیشتر بر مردم است؟
نه لزوماً. باید مشخص شود درآمد بیشتر از افزایش نرخ مالیات، شناسایی مؤدیان جدید، کاهش فرار مالیاتی یا رشد اسمی ناشی از تورم به دست می‌آید.
بودجه عمرانی ۱۴۰۶ را چگونه ارزیابی کنیم؟
علاوه بر رشد اسمی اعتبار، باید قدرت خرید واقعی بودجه عمرانی، میزان تخصیص، اولویت پروژه‌ها و امکان تکمیل آنها بررسی شود.
آیا بودجه ۱۴۰۶ بر یارانه نقدی و کالابرگ اثر می‌گذارد؟
لایحه بودجه می‌تواند منابع و شیوه تأمین برنامه‌های حمایتی را مشخص کند؛ اما تغییر مبلغ یا دامنه پوشش یارانه‌ها تا زمان انتشار تصمیم‌های رسمی قابل اعلام قطعی نیست.
جمع‌بندی؛ پنج شرط یک بودجه قابل دفاع در سال ۱۴۰۶
بودجه ۱۴۰۶ زمانی از نظر اقتصادی قابل دفاع‌تر خواهد بود که منابع آن واقع‌بینانه باشد، کسری و بدهی‌ها شفاف باشند، رشد درآمد مالیاتی بر پایه وصول پایدار شکل بگیرد، اعتبارات عمرانی قدرت اجرای پروژه‌های اولویت‌دار را حفظ کنند، منابع یارانه‌ها قابل ردیابی باشد و عملکرد شرکت‌های دولتی نیز زیر نظارت مالی قرار گیرد.
تا زمان انتشار لایحه نمی‌توان حکم قطعی درباره تورم‌زا بودن یا نبودن آن صادر کرد. اما همین پنج آزمون به مخاطب کمک می‌کنند پس از انتشار جداول، میان افزایش ظاهری ارقام و بهبود واقعی کیفیت بودجه تفاوت بگذارد.
منابع و استنادات گزارش
سازمان برنامه و بودجه، به نقل از تسنیم، ۱۷ مهر ۱۴۰۵
اعلام آغاز تدوین لایحه بودجه ۱۴۰۶ و زمان هدف‌گذاری‌شده برای ارائه آن:
مشاهده گزارش تسنیممرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش کلیات لایحه بودجه ۱۴۰۵
بررسی ساختار منابع عمومی، مالیات و گمرک، کسری عملیاتی، یارانه‌ها و اعتبارات عمرانی:
مطالعه گزارش رسمی مرکز پژوهشهامرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش بودجه شرکت‌های دولتی ۱۴۰۵
تحلیل منابع، مصارف و ساختار بودجه شرکت‌های دولتی:
مطالعه گزارش شرکت‌های دولتیخبرگزاری مهر، ۲۶ بهمن ۱۴۰۴
گزارش تصمیم مجلس درباره جدول هدفمندی یارانه‌ها در بودجه ۱۴۰۵:
مشاهده گزارش مهر
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟