اقتصاد عمان زیر سایه جنگ ایران؛ سود نفت و بنادر، ریسک امنیتی و هرمز

جنگ ایران، آمریکا و اسرائیل، عمان را در موقعیتی کم‌نظیر قرار داده است. مسقط نه در صف اول درگیری ایستاده و نه مانند بسیاری از همسایگان جنوبی خلیج فارس کاملاً به عبور از تنگه هرمز وابسته است؛ همین فاصله سیاسی و جغرافیایی، در کوتاه‌مدت برای عمان به مزیت اقتصادی تبدیل شده است.

افزایش قیمت نفت و LNG، رشد اهمیت بنادر صحار، دقم و صلاله، و انتقال بخشی از مسیرهای ترانزیتی به خارج از تنگه هرمز، به اقتصاد عمان فرصت داده است. اما همین فرصت شکننده است؛ چون با گسترش دامنه ناامنی به دریای عمان، افزایش بیمه ریسک جنگ و فشار بر جایگاه میانجی‌گرانه مسقط، سود کوتاه‌مدت می‌تواند به هزینه بلندمدت تبدیل شود.

اقتصاد عمان در جنگ ایران در یک نگاه

رونق انرژی عمان؛ سود نفت و LNG زیر سایه جنگ

بخش انرژی همچنان ستون اصلی اقتصاد عمان است و جنگ منطقه‌ای، در کوتاه‌مدت، ارزش این ستون را بالاتر برده است. افزایش قیمت نفت و رشد اهمیت گاز طبیعی مایع، به مسقط فرصت داده تا بخشی از فشار بودجه‌ای خود را کاهش دهد و درآمدهای ارزی بیشتری جذب کند.

در متن بودجه ۲۰۲۶ عمان، مبنای قیمت نفت ۶۰ دلار در هر بشکه در نظر گرفته شده و کسری بودجه ۵۳۰ میلیون ریال عمانی، معادل ۱.۳ درصد تولید ناخالص داخلی، پیش‌بینی شده بود. بنابراین هر سطح قیمتی بالاتر از ۶۰ دلار، در صورت کنترل هزینه‌ها، مستقیماً ظرفیت بهبود تراز مالی دولت را افزایش می‌دهد.

در بخش بالادستی نیز OQ Exploration and Production هدف‌گذاری کرده تولید خود را تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۳۰۰ هزار بشکه معادل نفت در روز برساند. توسعه میدان Bisat C و افزایش ظرفیت پردازش نفت، بخشی از همین مسیر رشد است.

جنگ، محاسبات بودجه‌ای عمان را تغییر داد. در ماه‌های نخست سال، قیمت نفت نزدیک به فرض بودجه‌ای حرکت می‌کرد، اما افزایش قیمت پس از تشدید بحران باعث شد فاصله مثبتی میان قیمت واقعی و مبنای بودجه ایجاد شود. اگر این شکاف قیمتی ادامه یابد و دولت مخارج را کنترل کند، کسری بودجه می‌تواند کاهش یابد یا حتی به مازاد تبدیل شود.

اهمیت این مازاد احتمالی در آن است که می‌تواند صرف کاهش بدهی عمومی شود. عمان در سال‌های اخیر با سیاست محافظه‌کارانه مالی، نسبت بدهی خود را از اوج دوران کرونا پایین آورده و جنگ، با وجود ریسک‌هایش، در کوتاه‌مدت می‌تواند به این روند کمک کند.

گاز و LNG؛ فرصت قلهات در بازار آسیایی

بخش گاز نیز در مسیر رشد قرار گرفته است. تولید گاز طبیعی عمان تا پایان ژوئن ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد داشته و توسعه میدان‌هایی مانند خزان و غزیر، همچنان پشتوانه اصلی تأمین گاز کشور محسوب می‌شود.

آنچه این رشد را برای عمان مهم‌تر کرد، افزایش قیمت LNG در بازار آسیا بود. از آنجا که بخش مهمی از صادرات LNG عمان به بازارهای آسیایی می‌رود، رشد شاخص‌های قیمتی منطقه‌ای می‌تواند سریع‌تر در درآمد صادراتی این کشور اثر بگذارد.

در همین فضا، طرح توسعه قطار جدید مایع‌سازی در قلهات اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دولت عمان پیش‌تر از برنامه ساخت قطار جدید LNG با ظرفیت حدود ۳.۸ میلیون تن در سال خبر داده بود. ظرفیت رسمی فعلی Oman LNG در قلهات ۱۰.۴ میلیون تن در سال اعلام شده، بنابراین بهتر است در متن، رقم ظرفیت فعلی فقط بر اساس منبع رسمی یا گزارش داخلی دقیق نوشته شود.

پالایشگاه دقم و برق؛ سود از حاشیه امن‌تر عمان

پالایشگاه دقم نیز یکی از نقاط مهم این چرخش است. دقم خارج از تنگه هرمز قرار دارد و همین موقعیت، در زمان ناامنی خلیج فارس به یک مزیت تبدیل می‌شود. البته مزیت جغرافیایی به معنای حذف کامل ریسک نیست؛ زیرا ناامنی دریای عمان و افزایش بیمه حمل می‌تواند هزینه تأمین خوراک و صادرات فرآورده را بالا ببرد.

در حوزه برق نیز افزایش اتصال عمان به شبکه شورای همکاری خلیج فارس می‌تواند نقش این کشور را در تجارت منطقه‌ای انرژی تقویت کند. اما این فرصت زمانی پایدار می‌ماند که زیرساخت‌ها از نظر امنیت فیزیکی، سایبری و پدافندی تقویت شوند.

بنادر عمان؛ مزیت خارج از هرمز و ریسک ناامنی دریایی

مزیت اصلی عمان در این جنگ، موقعیت بنادر مهم این کشور در بیرون از تنگه هرمز است. صحار، دقم و صلاله در شرایط اختلال مسیرهای خلیج فارس می‌توانند بخشی از بار منطقه را جذب کنند و به مسیر تنفسی اقتصاد همسایگان تبدیل شوند.

گزارش‌های بازار نفت نشان داده‌اند که بخشی از جریان صادرات منطقه‌ای در دوره جنگ به مسیرهای جایگزین منتقل شده و حتی برخی فروشندگان و معامله‌گران از نقاطی مانند صحار عمان برای بارگیری یا انتقال محموله‌ها استفاده کرده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد جغرافیای عمان در زمان بحران فقط یک مزیت نظری نیست، بلکه می‌تواند در عملیات واقعی حمل‌ونقل انرژی هم نقش بگیرد.

با این حال، همین مزیت به‌سرعت می‌تواند آسیب‌پذیر شود. حادثه نفتکش Stolt Magnesium در حدود ۴۰ مایل دریایی شمال‌شرق قلهات نشان داد که ناامنی می‌تواند از دهانه هرمز فراتر برود و وارد دریای عمان شود. بنابراین عبارت «خارج از هرمز» به معنای «مصون از جنگ» نیست.

نتیجه مستقیم چنین رویدادهایی افزایش بیمه ریسک جنگ، احتیاط مالکان کشتی و بالا رفتن هزینه حمل است. عمان تا زمانی از موقعیت بندری خود سود می‌برد که کشتی‌ها حاضر باشند با هزینه قابل قبول در این مسیر پهلو بگیرند. اگر ریسک بیمه‌ای بیش از حد بالا برود، بخشی از مزیت جغرافیایی عمان خنثی می‌شود.

آیا عمان می‌تواند پایانه جایگزین انرژی خلیج فارس شود؟

در همین فضا، ایده قدیمی تبدیل عمان به پایانه خط لوله منطقه‌ای دوباره مطرح می‌شود. دقم از ابتدا با نگاه به ذخیره‌سازی راهبردی و فعالیت خارج از تنگه هرمز توسعه یافته و برای کشورهایی که مسیر جایگزین محدود دارند، جذابیت طبیعی دارد.

اما این مسیر ساده نیست. هر خط لوله منطقه‌ای باید از خاک کشورهایی مانند عربستان یا امارات عبور کند، به ایستگاه‌های پمپاژ امن نیاز دارد و در برابر حملات موشکی، پهپادی یا سایبری آسیب‌پذیر است. از همه مهم‌تر، دولت‌های خلیج فارس معمولاً تمایل ندارند شریان اصلی صادرات خود را به خاک کشور دیگری وابسته کنند.

در کنار این، طرح ریلی حفیت میان عمان و امارات می‌تواند بخشی از پازل لجستیکی منطقه باشد. اتصال صحار به ابوظبی، در صورت تکمیل و بهره‌برداری مؤثر، می‌تواند واردات خوراک صنایع سنگین، جابه‌جایی کالا و کاهش فشار بر مسیرهای دریایی را تسهیل کند.

ریسک‌های بلندمدت؛ چرا سود جنگ برای عمان پایدار نیست؟

با وجود رشد درآمدهای نفتی، گازی و لجستیکی، افق عمان کاملاً روشن نیست. هرچه دامنه ناامنی از تنگه هرمز به دریای عمان نزدیک‌تر شود، مسقط ناچار است هزینه بیشتری برای امنیت بندری، امنیت سایبری، پدافند، بیمه و حفاظت از زیرساخت‌ها بپردازد.

ریسک دوم، وابستگی دوباره به نفت و گاز است. عمان در مقایسه با عربستان، امارات و قطر ذخایر محدودتری دارد و عمر ذخایر آن کوتاه‌تر است. بنابراین هر شوک تقاضای جهانی یا افت قیمت انرژی می‌تواند سریع‌تر بودجه عمان را تحت فشار قرار دهد.

ریسک سوم، ضربه به موتورهای رشد غیرنفتی است. گردشگری، خدمات مالی، دیتاسنترها و لجستیک غیرانرژی برای چشم‌انداز ۲۰۴۰ عمان اهمیت دارند، اما جنگ می‌تواند سرمایه‌گذاری و سفر را کند کند و عمان را دوباره به درآمد انرژی وابسته‌تر سازد.

ریسک چهارم، فرسایش جایگاه میانجی‌گرانه مسقط است. عمان سال‌ها از سیاست «دوست همه» سود برده است؛ اما هرچه فشار برای انتخاب میان تهران و واشنگتن بیشتر شود، این سرمایه دیپلماتیک آسیب‌پذیرتر می‌شود.

جمع‌بندی؛ عمان برنده موقت جنگ است، نه برنده قطعی

اقتصاد عمان در کوتاه‌مدت از جنگ ایران سودهایی به دست آورده است؛ قیمت بالاتر نفت و LNG، افزایش اهمیت بنادر خارج از هرمز و توجه دوباره به مسیرهای لجستیکی جایگزین، همگی به نفع مسقط عمل کرده‌اند.

اما این سودها شکننده‌اند. اگر ناامنی از هرمز فراتر برود و دریای عمان، قلهات، دقم یا مسیرهای منتهی به بنادر عمانی را درگیر کند، هزینه بیمه، حمل‌ونقل، امنیت و سرمایه‌گذاری می‌تواند بخش مهمی از این مزیت را از بین ببرد.

بنابراین عمان در این جنگ نه بازنده فوری است و نه برنده قطعی. موقعیت جغرافیایی و دیپلماسی محتاطانه مسقط به آن فرصت داده، اما همان جنگی که درآمد نفت و ترانزیت را بالا برده، می‌تواند چشم‌انداز ۲۰۴۰، گردشگری، اقتصاد غیرنفتی و نقش میانجی‌گرانه عمان را فرسوده کند.

سوالات متداول درباره اقتصاد عمان در جنگ ایران

• چرا عمان در جنگ ایران موقعیت اقتصادی ویژه‌ای دارد؟

  عمان در ائتلاف نظامی مستقیم علیه ایران قرار نگرفته و بخشی از بنادر مهم آن خارج از تنگه هرمز قرار دارند. همین موضوع به این کشور امکان داده از افزایش تقاضا برای مسیرهای جایگزین و رشد قیمت انرژی سود ببرد.

• جنگ چه اثری بر درآمد نفتی عمان دارد؟

  بودجه ۲۰۲۶ عمان بر پایه نفت ۶۰ دلاری تنظیم شده است. بنابراین افزایش قیمت نفت می‌تواند درآمد دولت را بالاتر ببرد و کسری بودجه پیش‌بینی‌شده را کاهش دهد، به شرطی که هزینه‌های دولت کنترل شود.

• نقش LNG در اقتصاد عمان چیست؟

  LNG یکی از منابع مهم درآمد صادراتی عمان است. افزایش قیمت LNG در بازار آسیا و توسعه قطار جدید مایع‌سازی در قلهات می‌تواند موقعیت صادراتی عمان را تقویت کند.

• چرا بنادر صحار، دقم و صلاله مهم شده‌اند؟

  این بنادر در مقایسه با بسیاری از مسیرهای خلیج فارس، موقعیت مناسب‌تری برای دور زدن بخشی از ریسک تنگه هرمز دارند و می‌توانند در دوره بحران، بخشی از بار منطقه‌ای را جذب کنند.

• آیا بنادر عمان کاملاً امن هستند؟

  خیر. حادثه‌هایی مانند حمله یا انفجار روی نفتکش Stolt Magnesium در نزدیکی قلهات نشان داد که ناامنی می‌تواند از تنگه هرمز فراتر برود و وارد دریای عمان شود.

• بزرگ‌ترین ریسک بلندمدت عمان چیست؟

  بزرگ‌ترین ریسک، تبدیل سود کوتاه‌مدت نفت و ترانزیت به وابستگی دوباره به انرژی و کند شدن تنوع‌بخشی اقتصاد است. این موضوع می‌تواند چشم‌انداز ۲۰۴۰ عمان را تحت فشار قرار دهد.