فرار مالیاتی بهعنوان یکی از مهمترین چالشهای ساختاری اقتصاد ایران، سالانه حجم قابلتوجهی از درآمدهای دولت را هدف میگیرد. بر اساس برآوردهای غیررسمی، حجم فرار مالیاتی در ایران سالانه بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار میلیارد تومان تخمین زده میشود که معادل حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی است. در این میان، راهاندازی سامانهی سوتزنی توسط سازمان امور مالیاتی، گامی در جهت استفاده از ظرفیت نظارت مردمی برای کاهش این پدیده محسوب میشود.
خبر پرداخت پاداش به ۶ گزارشدهنده در سهماههی نخست سال ۱۴۰۵، نشان از عملیاتی شدن این سازوکار دارد. این اقدام که پس از پرداخت پاداش به ۱۴ نفر در سال گذشته ادامه یافته، بیانگر عزم سازمان امور مالیاتی برای نهادینهکردن فرهنگ گزارشدهی و ایجاد انگیزهی مالی برای مشارکت شهروندان در کشف فرارهای مالیاتی است. با این حال، پرسش کلیدی این است که این سازوکار تا چه اندازه میتواند در شناسایی فرارهای مالیاتی کلان مؤثر باشد و چه تضمینی برای حفظ محرمانگی اطلاعات سوتزنندگان وجود دارد.
چند نکتهی کلیدی دربارهی سامانهی سوتزنی مالیاتی
سامانهی دریافت گزارشهای مردمی فرار مالیاتی (سوتزنی)، یکی از ابزارهای نوین سازمان امور مالیاتی برای مقابله با پنهانکاری مالیاتی است. این سامانه که در بستر درگاه رسمی این سازمان راهاندازی شده، به شهروندان امکان میدهد گزارشهای خود را دربارهی موارد مشکوک به فرار مالیاتی ثبت کنند. در ادامه، مهمترین نکات دربارهی این سامانه و عملکرد آن را مرور میکنیم:
۱. پرداخت پاداش به ۶ گزارشدهنده در سهماههی نخست ۱۴۰۵
سید محمدرضا احمدی، رئیس مرکز بازرسی، مبارزه با فرار مالیاتی و پولشویی سازمان امور مالیاتی، از پرداخت پاداش به ۶ نفر از گزارشدهندگان فرار مالیاتی در سامانهی سوتزنی طی سهماههی نخست سال جاری خبر داده است. این اقدام نشاندهندهی تداوم اجرای این سازوکار پس از پرداخت پاداش به ۱۴ نفر در سال گذشته است.
۲. سازوکار دریافت گزارشهای مردمی از طریق سامانهی سوتزنی
سامانهی دریافت گزارشدهندگان مردمی فرار مالیاتی (سوتزنی) در بستر درگاه رسمی سازمان امور مالیاتی به نشانی www.intamedia.ir راهاندازی شده است. این سامانه بهمنظور ایجاد سازوکار دریافت گزارشهای مردمی و استفاده از ظرفیت مشارکت و نظارت عمومی در کشف فرار مالیاتی و کاهش آن، در دسترس عموم قرار گرفته است.
۳. انگیزهی مالی برای گزارشدهندگان؛ مشوقی برای شفافیتسازی
پرداخت پاداش به گزارشدهندگان، یکی از ابزارهای کلیدی برای تشویق شهروندان به مشارکت در شناسایی فرارهای مالیاتی است. تجربهی کشورهای موفق در این حوزه نشان میدهد که وجود مشوقهای مالی مناسب، همراه با تضمین محرمانگی اطلاعات سوتزنندگان، میتواند اثربخشی این سامانهها را بهطور قابلتوجهی افزایش دهد.
۴. لزوم حفظ محرمانگی و حمایت قانونی از گزارشدهندگان
یکی از مهمترین چالشهای فراروی سامانههای سوتزنی، تضمین امنیت و محرمانگی اطلاعات گزارشدهندگان است. در صورتی که افراد از افشای هویت خود یا برخوردهای تنبیهی احتمالی بیم داشته باشند، تمایل کمتری به ثبت گزارش خواهند داشت. بنابراین، ایجاد سازوکارهای حقوقی و فنی برای حمایت از سوتزنندگان، از پیششرطهای اساسی موفقیت این سامانه محسوب میشود.
۵. چالش شناسایی فرارهای مالیاتی کلان؛ فراتر از گزارشهای خرد
با وجود استقبال از سامانهی سوتزنی، کارشناسان معتقدند که برای مقابله با فرارهای مالیاتی کلان، صرفاً به گزارشهای مردمی نمیتوان اتکا کرد. شناسایی شبکههای پیچیدهی فرار مالیاتی، نیازمند سامانههای هوشمند دادهکاوی، تبادل اطلاعات بانکی و مالی و نیز همکاری بینبخشی بین سازمان امور مالیاتی، بانک مرکزی و سایر نهادهای نظارتی است. از این منظر، سامانهی سوتزنی باید بهعنوان یکی از ابزارهای مکمل در کنار سایر سازوکارهای نظارتی دیده شود.
آیا سامانهی سوتزنی، تحولآفرین در نظام مالیاتی خواهد بود؟
برای پاسخ به این پرسش، باید به چند سطح از تحول نگاه کرد. در سطح نخست، سامانهی سوتزنی نماد تغییر نگرش سازمان امور مالیاتی از رویکرد صرفاً دولتی به رویکرد مشارکتی است. تجربهی جهانی نشان میدهد که استفاده از ظرفیت گزارشدهی عمومی، در صورتی که با پاداش مناسب و تضمین محرمانگی همراه باشد، میتواند کشف فرارهای مالیاتی را تا ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش دهد. در این سطح، عملکرد سهماههی نخست ۱۴۰۵ که با پرداخت پاداش به ۶ گزارشدهنده همراه بوده، گامی مثبت ارزیابی میشود.
با این حال، در سطحی عمیقتر، چالش اصلی سازمان امور مالیاتی فراتر از گزارشهای خرد است. حجم بالای معاملات نقدی در اقتصاد ایران، وجود بخشهای گستردهی غیررسمی و نیز ضعف در تبادل اطلاعات بین نهادهای نظارتی، از موانع ساختاری مقابله با فرار مالیاتی محسوب میشوند. بر اساس گزارش دیوان محاسبات، در سال ۱۴۰۳ تنها حدود ۴۰ درصد از درآمدهای مالیاتی پیشبینیشده، محقق شده است که بخشی از این ناترازی، ناشی از فرارهای مالیاتی گسترده است. در این میان، سامانههای هوشمند دادهکاوی، سامانهی مؤدیان مالیاتی جدید و نیز اجرای کامل سامانهی مودیان، میتوانند نقش مؤثرتری در کاهش فرارهای کلان ایفا کنند.
چشمانداز پیشرو نشان میدهد که موفقیت نظام مالیاتی ایران در مهار فرار مالیاتی، به تلفیقی از ابزارهای هوشمند دادهکاوی، شفافسازی اطلاعات مالی و نیز مشارکت مردمی از طریق سامانههایی نظیر سوتزنی بستگی دارد. سازمان امور مالیاتی اعلام کرده که در نظر دارد با تقویت زیرساختهای فنی و افزایش پاداشهای تشویقی، ضریب نفوذ این سامانه را در سالهای آینده افزایش دهد. اما تحقق این هدف، نیازمند عزم جدیتر در اصلاح نظام مالیاتی، شفافسازی اقتصاد و نیز ایجاد بسترهای قانونی برای حمایت مؤثر از گزارشدهندگان است. در غیر این صورت، سوتزنی صرفاً به یک سازوکار نمادین تبدیل میشود که تأثیر قابلتوجهی بر کسری بودجهی ناشی از فرار مالیاتی نخواهد داشت.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟