شبکه «بازاندیشی اقتصاد» (Rethinking Economics)، شبکهای بینالمللی از پژوهشگران و دانشجویان حامی تکثرگرایی در اقتصاد، گزارشی درباره وضعیت آموزش اقتصاد منتشر کرده است. این گزارش بررسی میکند برنامههای کارشناسی اقتصاد در بریتانیا تا چه اندازه دانشجویان را برای مواجهه با اقتصاد واقعی آماده میکنند. برای این کار، برنامههای درسی اقتصاد در ۱۶ دانشگاه معتبر بریتانیا مرور شده است.
جمعبندی گزارش ناامیدکننده است: برنامههای درسی اقتصاد در بریتانیا بیش از آنکه فهم «اقتصاد در عمل» را تقویت کنند، بر آموزش اینکه چگونه «مثل یک اقتصاددان جریان اصلی» فکر کنیم تمرکز دارند.
مهمترین یافتههای گزارش
-
غیبت اقلیم و مسائل اجتماعی-بومشناختی:
۷۵٪ دانشگاهها هیچ آموزش مشخصی درباره اقتصاد بومشناختی ارائه نمیدهند و پایداری غالباً به «قیمتگذاری آسیبهای محیطزیستی در بازار» فروکاسته میشود. -
بیتوجهی به نابرابریهای قدرت تاریخی و معاصر:
۵۵٪ دانشگاهها آموزش معناداری درباره بردهداری تاریخی، استعمار یا نواستعمار ارائه نمیکنند؛ تاریخ و اخلاق نیز کمرنگ است. -
سلطه اقتصاد نئوکلاسیک جریان اصلی:
از میان ۴۸۰ واحد نظری ارزیابیشده، ۸۸.۳٪ شامل رویکرد نئوکلاسیک جریان اصلی بوده که بر افراد عقلانی و خودنفع تکیه دارد و عمدتاً از مسیر مهارتهای کمّی تدریس میشود. -
جداسازی اقتصاد از علوم اجتماعی:
اقتصاد بهجای قرار گرفتن در دل علوم اجتماعی و ارتباط با سیاست، جامعهشناسی، جغرافیا و تاریخ، عمدتاً در یک «سیلو» جداگانه آموزش داده میشود.
گزارش دو برنامه درسی را متفاوت معرفی میکند که رویکرد انتقادی دارند، نسبت به اقلیم آگاهاند و آموزش اقتصادی متناسب با قرن بیستویکم ارائه میدهند: مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن (SOAS) و دانشگاه گرینویچ. این دو دانشگاه دانشجویان را با طیفی از دیدگاهها و روشها آشنا میکنند و در سراسر دوره بر اقلیم، قدرت و نابرابری تمرکز دارند.
جدال بر سر اقتصاد جریان اصلی و نقد تند ها-جون چانگ
بحث درباره وضعیت رشته اقتصاد اخیراً داغتر هم شد؛ وقتی ها-جون چانگ، اقتصاددان تکثرگرا که پیشگفتار گزارش بازاندیشی اقتصاد را نوشته، در فایننشال تایمز نقد تندی به اقتصاد جریان اصلی (بهویژه اقتصاد نئوکلاسیک) منتشر کرد. چانگ با مقایسه اقتصاد نئوکلاسیک با الاهیات کاتولیک در قرون وسطی، چنین نوشت:
سلطه اقتصاد نئوکلاسیک در برنامههای درسی دانشگاهی ما جهانی ساخته که در آن به ما گفته میشود بدیلی وجود ندارد… این آموزش نیست؛ تلقین است.
کنایههای تند چانگ به «آئروفلوتِ ایدهها»
چانگ در ادامه اقتصاد نئوکلاسیک را به «آئروفلوتِ ایدهها» تشبیه میکند و میگوید آزادی انتخاب وجود دارد، به شرطی که انتخابتان همان «مرغ نئوکلاسیک» باشد.
این مطلب در شبکههای اجتماعی بازنشر شد و واکنشهای گستردهای گرفت. حتی نیال فرگوسن نیز از آن حمایت کرد. در مقابل، برخی اقتصاددانهای جریان اصلی از وضع موجود دفاع کردند؛ از جمله اولیویه بلانشار که در پاسخ نوشت منتقدان بهتر است بررسی کنند پژوهشگران جریان اصلی تا چه اندازه ایدههای تازه را آزمون میکنند.
نقد از درون جریان اصلی؛ پنج ایراد بزرگ از نگاه انگس دیتون
با این حال، حتی در چارچوب جریان اصلی هم نقدهای پرقدرتی شکل گرفته است. نمونه برجسته، مقالهای از انگس دیتون (برنده نوبل اقتصاد) است که پنج کاستی مهم اقتصاد جریان اصلی را برمیشمرد:
- قدرت: تمرکز بر فضیلتهای بازارهای رقابتی میتواند نقش قدرت در قیمتها، دستمزدها، مسیر فناوری و قواعد بازی را پنهان کند.
- فلسفه و اخلاق: اقتصاددانان امروز کمتر درباره اخلاق، رفاه انسانی و معنای برابری آموزش میبینند و رفاه را به پول/مصرف تقلیل میدهند.
- کارایی بهجای عدالت: کارایی مهم است اما وقتی عدالت اجتماعی حذف شود، توصیههای سیاستی میتواند به بازتوزیع به نفع بالا دست مشروعیت بدهد.
- روشهای تجربی: تمرکز روی روشهای مقبول امروز گاهی نگاه به سازوکارهای کنداثر و چندعلتی را ضعیف میکند.
- فروتنی: اقتصاد ابزارهای قدرتمند دارد اما پاسخها بر فرضهایی تکیه دارند که همیشه معتبر نیستند؛ روایتهای رقیب باید جدی گرفته شوند.
در ادامه متن، نویسنده تجربه شخصی خود از آموزش اقتصاد جریان اصلی را شرح میدهد و نتیجه میگیرد بحران آموزش اقتصاد فقط یک مشکل دانشگاهی نیست؛ بلکه پیامدهای اجتماعی دارد، چون سیاستگذاران و تحلیلگران ممکن است با درکی کمزمینه از اقتصاد واقعی وارد تصمیمگیری شوند. اگر اقتصاد قرار است به یک علم اجتماعی مرتبط و پاسخگو تبدیل شود، باید تنوع دیدگاهها و پیوند با مسائل واقعی جهان را پس بگیرد.
