خطر بیکاری ۱.۴ میلیون نفر تا پایان سال ۱۴۰۵، هشداری است که از تازه‌ترین برآورد معاونت اشتغال وزارت کار مطرح شده است؛ اما این عدد به معنای اخراج قطعی ۱٫۴ میلیون نفر نیست. سید مالک حسینی، معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، می‌گوید اگر رشد منفی اقتصاد تا اسفند ادامه پیدا کند، مجموع مشاغل ازدست‌رفته در سال ۱۴۰۵ ممکن است به ۱٫۲ تا ۱٫۴ میلیون برسد. در چنین وضعیتی، بیمه بیکاری می‌تواند بخشی از درآمد کارگران را موقتاً جبران کند، اما جلوگیری از موج تازه بیکاری به حفظ بنگاه‌ها، بازگشت تولید و ایجاد اشتغال پایدار وابسته است.
خطر بیکاری ۱.۴ میلیون نفر تا اسفند از کجا آمده است؟
سید مالک حسینی در گفت‌وگویی که ۵ آبان ۱۴۰۵ در خبرگزاری ایلنا منتشر شد، درباره احتمال تشدید ریزش اشتغال هشدار داد.
او با استناد به بررسی روند دو دهه گذشته بازار کار، توضیح داد که به‌طور متوسط هر یک واحد درصد تغییر رشد اقتصادی با تغییری در حدود ۱۷۰ هزار فرصت شغلی همراه بوده است. بر اساس سناریوی مطرح‌شده از سوی این مقام وزارت کار، اگر اقتصاد ایران سال ۱۴۰۵ را با رشد منفی حدود ۷ تا ۸ درصد به پایان برساند، شمار مشاغل ازدست‌رفته در مجموع سال ممکن است به ۱٫۲ تا ۱٫۴ میلیون برسد.
بنابراین، عدد ۱٫۴ میلیون یک پیش‌بینی وابسته به شرایط اقتصادی آینده است؛ نه آمار ثبت‌شده بیکاری و نه تعداد افرادی که الزاماً از امروز تا اسفند اخراج خواهند شد. همچنین نسبت ۱۷۰ هزار شغل به هر واحد درصد رشد، یک برآورد تاریخی اعلام‌شده از سوی معاون وزارت کار است و نباید آن را رابطه‌ای قطعی و ثابت برای همه دوره‌ها دانست.
آمار رسمی بیکاری و رشد اقتصادی در سال ۱۴۰۵ چه می‌گوید؟
برای بررسی ابعاد هشدار وزارت کار باید آمار رسمی مرکز آمار ایران را از داده‌های بیمه‌ای و پیش‌بینی‌های معاونت اشتغال جدا کرد.
بر اساس نتایج طرح آمارگیری نیروی کار بهار ۱۴۰۵ که از سوی مرکز آمار ایران منتشر شد، نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر به ۹٫۱ درصد رسید. جمعیت شاغل نیز ۲۴ میلیون و ۶۷۲ هزار نفر ثبت شد؛ رقمی که نسبت به بهار ۱۴۰۴ حدود ۴۵۰ هزار نفر کاهش داشت.
در همین فصل، طبق داده‌های حساب‌های ملی مرکز آمار ایران، رشد اقتصادی با احتساب نفت منفی ۱۰٫۱ درصد و بدون احتساب نفت منفی ۴٫۶ درصد بود. این دو رقم در مصاحبه معاون وزارت کار برعکس بیان شده‌اند؛ در این گزارش، ترتیب اعلام‌شده در داده‌های مرکز آمار مبنا قرار گرفته است.
| شاخص | مقدار | زمان و وضعیت داده |
|---|---|---|
| نرخ بیکاری کشور | ۹٫۱ درصد | بهار ۱۴۰۵؛ آمار رسمی مرکز آمار |
| جمعیت شاغل کشور | ۲۴ میلیون و ۶۷۲ هزار نفر | بهار ۱۴۰۵؛ آمار رسمی مرکز آمار |
| کاهش سالانه جمعیت شاغل | حدود ۴۵۰ هزار نفر | بهار ۱۴۰۵ نسبت به بهار ۱۴۰۴؛ آمار رسمی |
| رشد اقتصادی با نفت | منفی ۱۰٫۱ درصد | بهار ۱۴۰۵؛ مرکز آمار ایران |
| رشد اقتصادی بدون نفت | منفی ۴٫۶ درصد | بهار ۱۴۰۵؛ مرکز آمار ایران |
| خروج از فهرست بیمه‌شدگان اجباری | حدود ۱٫۱۵ میلیون نفر | اسفند ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵؛ داده در حال پالایش وزارت کار |
| افزایش مقرری‌بگیران بیمه بیکاری | حدود ۳۰۰ هزار نفر | تا پایان مرداد ۱۴۰۵؛ اعلام معاون وزارت کار |
| مشاغل در معرض حذف در سناریوی رکود | ۱٫۲ تا ۱٫۴ میلیون شغل | مجموع سال ۱۴۰۵؛ پیش‌بینی مشروط معاون وزارت کار |
منابع جدول: گزارش بازار کار مرکز آمار، گزارش رشد اقتصادی بهار و مصاحبه معاون اشتغال وزارت کار.
آیا خروج ۱٫۱۵ میلیون نفر از فهرست بیمه به معنای بیکاری آنهاست؟
خیر. معاون وزارت کار اعلام کرده که از اسفند ۱۴۰۴ تا پایان مرداد ۱۴۰۵ حدود یک میلیون و ۱۵۰ هزار نفر از فهرست بیمه‌شدگان اجباری خارج شده‌اند؛ با این حال، به گفته خود او، این آمار هنوز به پالایش نیاز دارد.
در بررسی نهایی باید مشخص شود چه تعداد از افراد به دلایلی مانند بازنشستگی، ازکارافتادگی یا تغییر وضعیت بیمه از فهرست خارج شده‌اند و در همین دوره چه تعداد بیمه‌شده جدید وارد شده‌اند. برای نمونه، حسینی گفته است در بازه اسفند تا پایان اردیبهشت، هم‌زمان با خروج حدود ۹۰۰ هزار نفر، بیش از ۲۰۰ هزار بیمه‌شده جدید نیز به فهرست اضافه شده بودند.
از سوی دیگر، توقف بیمه لزوماً به معنای توقف کامل فعالیت اقتصادی نیست. ممکن است فرد شغل رسمی خود را از دست داده، اما به کار غیررسمی یا پاره‌وقت روی آورده باشد. به همین دلیل، برای سنجش بحران اشتغال باید تغییر خالص تعداد بیمه‌شدگان، شمار شاغلان در آمار رسمی، اشتغال ناقص و دریافت‌کنندگان مقرری بیکاری را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
بیمه بیکاری چه کمکی می‌کند و چرا برای نجات اشتغال کافی نیست؟
بیمه بیکاری برای حمایت از کارگران مشمولی طراحی شده که بدون میل و اراده خود شغلشان را از دست داده‌اند. این حمایت به فرد فرصت می‌دهد در زمان جست‌وجوی شغل تازه، بخشی از درآمد پیشین را دریافت کند؛ اما به‌تنهایی باعث بازگشایی کارخانه، بازگشت سفارش مشتری یا ایجاد فرصت شغلی نمی‌شود.
طبق توضیحات سازمان تأمین اجتماعی، مبنای مقرری روزانه ۵۵ درصد متوسط مزد مشمول حق بیمه است و برای افراد متأهل یا متکفل، مطابق قانون و با رعایت سقف‌های مقرر، مبلغی بابت افراد تحت تکفل افزوده می‌شود. مدت دریافت مقرری نیز به سابقه بیمه‌پردازی و وضعیت خانوادگی بستگی دارد.
مقرری برای حفظ حداقلی از امنیت درآمدی ضروری است، اما دو محدودیت جدی دارد:
- پوشش محدود: بسیاری از شاغلان غیررسمی و افراد فاقد بیمه اجباری از این حمایت برخوردار نیستند.
- اثر موقت: دریافت مقرری، ظرفیت تولیدی ازدست‌رفته را احیا نمی‌کند و پس از پایان دوره قانونی، بدون اشتغال مجدد ممکن است بحران درآمدی خانوار ادامه پیدا کند.
به همین علت، سیاست حمایتی مؤثر باید دو بخش هم‌زمان داشته باشد: پرداخت مقرری برای کارگر واجد شرایط و جلوگیری از تعطیلی بنگاهی که امکان ادامه فعالیت دارد.
طرح «اشتغال عمومی» وزارت کار چیست و چه انتقادهایی دارد؟
معاون وزارت کار در مصاحبه با ایلنا از پیگیری طرحی با عنوان «اشتغال عمومی» خبر داده است. هدف اعلام‌شده این طرح، ایجاد فرصت درآمدی موقت برای بیکاران و شاغلان غیررسمی آسیب‌دیده از بحران است.
بر اساس توضیحات او، پروژه‌هایی مانند لایروبی کانال‌های کشاورزی، بهسازی مسیرهای روستایی و برخی خدمات عمومی می‌توانند به‌صورت کوتاه‌مدت تعریف شوند. مدت پیشنهادی این فعالیت‌ها معمولاً از حدود سه ماه تا کمتر از یک سال است و وزارت کار اعلام کرده برنامه‌های اجرایی نزدیک به ۲۰ استان را دریافت کرده است.
با وجود این، یک موضوع محل اختلاف است: به گفته معاون وزارت کار، مدل پیشنهادی اشتغال عمومی فاقد پوشش بیمه تأمین اجتماعی است. منتقدان کارگری نگران‌اند که چنین استثنایی به گسترش کار بدون بیمه و تضعیف حمایت‌های شغلی منجر شود.
وزارت کار در پاسخ می‌گوید جامعه هدف این برنامه، افراد خارج از بازار رسمی کار هستند و کارفرمایان دارای کارگاه ثبت‌شده و کد کارگاهی نباید از این سازوکار برای دور زدن قانون کار استفاده کنند. با این حال، اعلام دریافت برنامه‌های استانی به معنای آغاز اجرای سراسری طرح نیست و جزئیات نهایی اجرای آن باید از مصوبات و دستورالعمل‌های رسمی مشخص شود.
برای جلوگیری از حذف مشاغل، چه اقداماتی اولویت دارد؟
مسئله اصلی در ماه‌های باقی‌مانده سال ۱۴۰۵ صرفاً افزایش تعداد طرح‌های اشتغال‌زایی نیست؛ نخست باید از تبدیل بحران موقت بنگاه‌ها به تعطیلی دائمی جلوگیری کرد. چهار اقدام زیر می‌تواند محور یک برنامه قابل سنجش برای حفظ اشتغال باشد.
۱. حفظ بنگاه‌های کوچک پیش از اخراج کارگران
بنگاهی که سفارش و مشتری دارد، اما برای خرید مواد اولیه یا پرداخت دستمزد با کمبود نقدینگی مواجه شده است، ممکن است با تأمین سرمایه در گردش و تنفس محدود در بازپرداخت بدهی بتواند فعالیت خود را ادامه دهد.
حمایت از این بنگاه‌ها باید به حفظ واقعی نیروی کار، تداوم تولید و ارائه گزارش قابل بررسی وابسته باشد. چارسو اقتصاد در گزارش «بنگاه‌های کوچک؛ خط مقدم احیای اشتغال پس از جنگ» به‌طور مفصل ابزارهای تأمین سرمایه در گردش، بازگشت سفارش‌ها و وصول مطالبات را بررسی کرده است.
۲. هدایت تسهیلات به تولیدی که بازار فروش دارد
به گفته معاون وزارت کار، در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۸۰ هزار فقره تسهیلات خرد پرداخت شده که بنا بر گزارش این وزارتخانه به ایجاد حدود ۴۴۰ هزار فرصت شغلی منجر شده است. این عدد، عملکرد اعلام‌شده دستگاه اجرایی است و به‌تنهایی دوام آن مشاغل را در بلندمدت اثبات نمی‌کند.
برای سال ۱۴۰۵ نیز حسینی از پیش‌بینی ۱۳۰ هزار میلیارد تومان تسهیلات خرد و ارسال پرونده‌های تکمیل‌شده به ارزش بیش از ۲۵ هزار میلیارد تومان به بانک‌ها خبر داده است. ارسال پرونده به بانک، معادل پرداخت قطعی تسهیلات یا ایجاد شغل جدید نیست.
اثرگذاری واقعی این منابع زمانی روشن می‌شود که علاوه بر تعداد وام‌ها، شمار مشاغل بیمه‌شده و میزان ماندگاری آنها در ماه‌های بعد اعلام شود.
۳. اتصال کارگران بیکار به واحدهای تولیدی فعال
گاهی مسئله یک منطقه کمبود فرصت شغلی و مسئله منطقه دیگر کمبود نیروی ماهر است. انتقال نیروی انسانی از واحدهای تعطیل‌شده به کارخانه‌های فعال، در صورت تناسب مهارت، دستمزد و شرایط جغرافیایی، می‌تواند مدت بیکاری را کاهش دهد.
معاون وزارت کار از اجرای نمونه‌هایی از این رویکرد در استان‌هایی از جمله مرکزی، بوشهر، قم، البرز و آذربایجان شرقی خبر داده و اعلام کرده است که بیش از ۱۸۶ هزار اتصال شغلی از مسیر سامانه جست‌وجوی شغل ثبت شده است. این رقم نیز آمار اعلامی وزارت کار است و برای ارزیابی پایداری آن باید وضعیت اشتغال افراد در ماه‌های بعد بررسی شود.
۴. جلوگیری از اختلال در فروش کسب‌وکارهای کوچک و آنلاین
اشتغال پایدار فقط به دسترسی بنگاه به وام وابسته نیست. فروش، دسترسی به مشتری و امکان انجام فعالیت روزانه نیز اهمیت دارد. برای کسب‌وکارهای اینترنتی، اختلال طولانی در ارتباطات می‌تواند فروش را متوقف و توان پرداخت دستمزد را کاهش دهد.
ابعاد این ریسک در گزارش مرتبط چارسو اقتصاد با عنوان «قطع اینترنت در جنگ بعدی چقدر جدی است؟ خسارت ۵ همتی برای کسب‌وکارها» بررسی شده است.
همچنین استفاده از ظرفیت تعاونی‌های تولیدی و مشارکت سرمایه‌های خرد، در صورت وجود بازار واقعی و مدیریت شفاف، می‌تواند یکی از مسیرهای تأمین مالی اشتغال باشد؛ موضوعی که در تحلیل تعاونی‌های مردمی و مشارکت در اقتصاد مطرح شده است.
از کجا بفهمیم سیاست‌های اشتغال واقعاً نتیجه داده‌اند؟
برای داوری درباره موفقیت برنامه‌های وزارت کار، صرف اعلام مبلغ تسهیلات یا تعداد افراد معرفی‌شده به کاریابی کافی نیست. دست‌کم چهار شاخص باید به‌صورت منظم منتشر شود:
- تغییر خالص تعداد بیمه‌شدگان اجباری، با تفکیک ورود و خروج.
- تعداد کارگران بازگشته به شغل و میزان ماندگاری آنها پس از چند ماه.
- شمار بنگاه‌هایی که با حمایت مالی از تعطیلی یا تعدیل نیرو جلوگیری کرده‌اند.
- تعداد فرصت‌های شغلی جدیدی که به اشتغال دارای درآمد پایدار و پوشش بیمه‌ای تبدیل شده‌اند.
بدون این شاخص‌ها، نمی‌توان به‌طور دقیق تشخیص داد یک برنامه چه تعداد شغل پایدار ایجاد کرده یا فقط برای مدتی کوتاه از شدت بحران کاسته است.
جمع‌بندی؛ درمان بیکاری، بازگشت تولید و حفظ اشتغال است
هشدار حذف احتمالی ۱٫۲ تا ۱٫۴ میلیون شغل تا پایان ۱۴۰۵ را باید جدی گرفت، اما نباید پیش‌بینی مشروط وزارت کار را با آمار قطعی بیکاران اشتباه گرفت. داده‌های رسمی بهار از افزایش نرخ بیکاری، کاهش جمعیت شاغل و افت تولید حکایت دارند؛ بنابراین مسئله، واقعی است و به پایش مستمر نیاز دارد.
بیمه بیکاری برای عبور کارگر از دوره بی‌درآمدی ضروری است؛ اما کاهش خطر بیکاری گسترده، بدون حفظ بنگاه‌های فعال، تأمین سرمایه در گردش، بازگشت تقاضا و اتصال نیروی کار به فرصت‌های شغلی پایدار امکان‌پذیر نیست.
پرسش‌های پرتکرار درباره خطر بیکاری و بیمه بیکاری ۱۴۰۵
آیا ۱٫۴ میلیون نفر در سال ۱۴۰۵ بیکار شده‌اند؟
خیر. عدد ۱٫۲ تا ۱٫۴ میلیون، برآورد مشروط معاون وزارت کار از مجموع مشاغلی است که در صورت تداوم رشد منفی اقتصاد ممکن است تا پایان سال از دست بروند؛ نه آمار قطعی ثبت‌شده.
آخرین نرخ رسمی بیکاری ایران چقدر است؟
در گزارش رسمی بررسی‌شده برای این خبر، نرخ بیکاری بهار ۱۴۰۵ معادل ۹٫۱ درصد و جمعیت شاغل ۲۴ میلیون و ۶۷۲ هزار نفر اعلام شده است.
آیا هر فردی که از فهرست بیمه خارج شود بیکار محسوب می‌شود؟
خیر. خروج از فهرست بیمه می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و برای محاسبه تغییر خالص اشتغال باید ورود بیمه‌شدگان جدید و سایر تغییرات نیز بررسی شود.
شرایط اصلی دریافت بیمه بیکاری چیست؟
اصل بر این است که فرد مشمول بیمه اجباری تأمین اجتماعی باشد، بدون میل و اراده خود بیکار شده و حداقل شش ماه سابقه بیمه داشته باشد. البته برای بیکاری ناشی از حوادث قهری مانند جنگ، مطابق قانون استثناهایی درباره شرط سابقه وجود دارد و تشخیص شمول با مراجع مسئول است.
برای دریافت بیمه بیکاری کجا باید ثبت‌نام کرد؟
طبق راهنمای سازمان تأمین اجتماعی، درخواست و پیگیری مقرری از طریق سامانه جامع روابط کار انجام می‌شود. مهلت معمول اعلام بیکاری ۳۰ روز از تاریخ بیکارشدن است؛ قانون برای عذر موجه نیز سازوکار رسیدگی پیش‌بینی کرده است.
بیمه بیکاری چند ماه پرداخت می‌شود؟
مدت پرداخت به سابقه بیمه و وضعیت تأهل یا تکفل بستگی دارد. طبق قانون، سقف معمول دوره برخورداری برای افراد مجرد ۳۶ ماه و برای متأهلان یا متکفلان ۵۰ ماه است؛ مدت واقعی برای همه متقاضیان یکسان نیست.
چه راهی برای جلوگیری از موج تازه بیکاری وجود دارد؟
حفظ اشتغال موجود، حمایت هدفمند از بنگاه‌های قابل احیا، تأمین سرمایه در گردش، برقراری ارتباط میان نیروی کار و کارفرمایان و احیای فروش و تولید، مهم‌ترین محورهای سیاست اشتغال پایدار هستند.
منابع گزارش
- خبرگزاری ایلنا؛ گفت‌وگوی ۵ آبان ۱۴۰۵ با سید مالک حسینی درباره خطر حذف مشاغل و سیاست‌های اشتغال
- خبرگزاری ایرنا؛ انتشار نتایج رسمی طرح آمارگیری نیروی کار بهار ۱۴۰۵، به نقل از مرکز آمار ایران
- خبرگزاری ایرنا؛ داده‌های رشد اقتصادی بهار ۱۴۰۵ بر اساس مرکز آمار ایران
- سازمان تأمین اجتماعی؛ شرایط، میزان، مدت و شیوه ثبت درخواست بیمه بیکاری
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟