صنایع آهن و فولاد ایران در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۹٫۴ میلیون تن محصول به ارزش ۷٫۷۴ میلیارد دلار صادر کردند. رقمی که از رشد ۳۲ درصدی وزن و افزایش ۱۸ درصدی ارزش صادرات حکایت دارد. در صنعت پتروشیمی نیز صادرات ۳۷٫۷ میلیون تن محصول، حدود ۱۵٫۶ میلیارد دلار درآمد ارزی به همراه داشت Intellinews. بااینحال بر اساس گزارشات ارزش صادرات غیرنفتی کشور پس از جنگ نیز تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۵ به حدود ۱۵ میلیارد دلار رسید . با وجود ظرفیت قابلتوجه صنایع ایران، چرا افزایش تولید و فرآوری همیشه به درآمد و سود بیشتر منجر نمیشود؟
بهروزرسانی پاییز ۱۴۰۵: ارقام این یادداشت براساس آخرین آمار سازمان گمرک تا سال ۱۴۰۴ و اعداد جهانی در سال ۱۴۰۵ نوشته شده است.
چرا هر تن واردات ۵ برابر صادرات قیمت دارد؟
به گفتهی رئیس سازمان توسعه تجارت، میانگین ارزش هر تن صادرات حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ دلار و هر تن واردات بیش از ۲ هزار دلار است . یعنی ایران بیشتر وزن میفروشد و ارزش میخرد. آنکتاد اقتصادی را وابسته به کالا میداند که بیش از ۶۰ درصد صادرات کالایی آن کالای اولیه باشد. ۹۵ از ۱۴۳ اقتصاد در حال توسعه چنیناند و در برابر نوسان قیمت جهانی آسیبپذیرند.
گزارش IMF نشان میدهد منابع طبیعی نزدیک ۵۳ درصد صادرات ایران را میسازند و حدود ۲۵۰ شرکت ۶۰ درصد صادرات کالایی را دارند. OECD هم یادآوری میکند ارزش اسمی صادرات با ارزش افزودهی داخلی یکی نیست و باید سهم هر کشور در ارزش کالا سنجیده شود.
۳۹٫۴ میلیون تن فولاد چرا فقط ۷٫۷ میلیارد دلار درآمد دارد؟
معاون وزیر صمت میگوید زنجیرهی آهن و فولاد در ۱۴۰۴ حدود ۳۹٫۴ میلیون تن و ۷٫۷۴ میلیارد دلار صادر کرد. وزن ۳۲ و ارزش ۱۸ درصد بالا رفته است. یعنی ارزش هر تن حدود ۱۰ درصد کم شد و میانگین کل زنجیره حدود ۱۹۶ دلار در هر تن است.
جزئیات ده ماههی ۱۴۰۴ پلکان قیمت را نشان میدهد: سنگآهن، کنسانتره و گندله حدود ۲۴ میلیون تن و ۱٫۸۳ میلیارد دلار، بیلت(محصول فولادی نیمهساخته) و بلوم ۴٫۸۱۶ میلیون تن و ۱٫۹۷۷ میلیارد دلار، اسلب ۱٫۷۶۲ میلیون تن و ۷۰۱ میلیون دلار، محصولات نهایی فولادی ۳٫۸۷ میلیون تن و ۱٫۷۹۶ میلیارد دلار. میتوان محاسبه کرد که هر تن سنگآهنها حدود ۷۶ دلار، اسلب ۳۹۸، بیلت ۴۱۰ و محصول نهایی فولادی ۴۶۴ دلار میارزد.
پرش از سنگآهن به فولاد میانی حدود ۵ برابر است، اما از بیلت به محصول نهایی فقط حدود ۱۳ درصد. پس فولاد نهایی بهتنهایی ارزش افزودهی بزرگ نمیسازد، ارزش افزودهی بیشتر در محصولات پیچیدهتر و بازارهای گرانتر است.
نمایش دادههای نمودار
| بازه | ارزش هر تن (دلار) |
|---|---|
| سنگآهن، کنسانتره و گندله (وزن حدودی) | ۷۶.۳۷۵ |
| اسلب | ۳۹۷.۸۴۳۳۵۹۸۱۸۳۹ |
| بیلت و بلوم | ۴۱۰.۵۰۶۶۴۴۵۱۸۲۷ |
| محصولات نهایی فولادی | ۴۶۴.۰۸۲۶۸۷۳۳۸۵ |
چرا ۲۳ درصد ظرفیت پتروشیمی بیکار است و خوراک کجا میرود؟
در سال ۱۴۰۳، از ظرفیت اسمی ۹۷ میلیون تنی صنعت پتروشیمی، حدود ۷۵٫۲ میلیون تن محصول تولید شد. صادرات ۲۹٫۲ میلیون تن محصول، ۱۳ میلیارد دلار درآمد داشت و فروش داخلی نیز به حدود ۱۱ میلیارد دلار رسید تجارتنیوز. در سال ۱۴۰۴، صادرات به ۳۷٫۷ میلیون تن و ۱۵٫۶ میلیارد دلار افزایش یافت Intellinews. بااینحال، متوسط ارزش هر تن صادراتی از ۴۴۵ به ۴۱۴ دلار کاهش پیدا کرد. این ارقام نشان میدهد رشد حجم صادرات لزوماً به افزایش متناسب ارزش آن منجر نمیشود.
از سوی دیگر، طبق گزارش شانا در آذر ۱۴۰۴، حدود ۲۳ درصد ظرفیت پتروشیمی غیرفعال بوده و ۶۰ درصد این ظرفیت به کمبود خوراک مربوط میشود. محدودیت گاز نیز حدود ۱٫۴ میلیارد دلار از صادرات کشور کاسته است. در مقابل، بازگشت ۹۸ درصد ارز صادراتی شرکتهای پتروشیمی نشان میدهد که بر اساس این گزارشها، کمبود خوراک و انرژی گلوگاه مهمتری از بازگشت ارز است.
موانع صادرات صنعتی در ۱۴۰۵ چیست؟
صادرات غیرنفتی تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۵ حدود ۱۵ میلیارد دلار بود و در پنج ماه حدود ۲۸٫۲ درصد کمتر از مدت مشابه پارسال. رئیس سازمان توسعه تجارت میگوید در ۱۴۰۴ هم با وجود آتشسوزی بندر شهید رجایی و دو جنگ، صادرات ۵۲ میلیارد دلار ماند و بخش بزرگی از آن کالای کمارزش و سنگین است که با گرانشدن حمل دیگر بهصرفه نیست.
چهار مانع مستند است. اول، خوراک و انرژی: بالاتر دیدیم ۲۳ درصد ظرفیت پتروشیمی بیکار است. دوم، امنیت و هزینهی حمل پس از جنگ. سوم، تعهد ارزی: رئیس سازمان توسعه تجارت پیوند تجارت با تعهد ارزی را علت اصلی رسوب کالا در گمرک دانسته است مهر. چهارم، تمرکز بازار: حدود ۴۳ درصد صادرات ۹ ماههی ۱۴۰۴ به چین و عراق رفت.
۷ عدد کلیدی صادرات صنعتی چیست؟
| عدد | دوره و مبنای مقایسه | پیامد اقتصادی |
|---|---|---|
| ۵۲ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی، ۵۸ میلیارد دلار در ۱۴۰۳ | سال ۱۴۰۴ در مقایسه با سال ۱۴۰۳ | کاهش ارزشی با وجود تلاش برای تنوع |
| ۳۰۰ تا ۴۰۰ دلار ارزش هر تن صادرات؛ بیش از ۲ هزار دلار هر تن واردات | میانگین کالاهای غیرنفتی با توجه سخنان رئیس سازمان توسعه تجارت۱۴۰۵ | فروش وزن، خرید ارزش |
| ۳۹٫۴ میلیون تن و ۷٫۷۴ میلیارد دلار زنجیرهی فولاد با وزن ۳۲٪ و ارزش ۱۸٪ بالاتر | سال ۱۴۰۴ مقایسه با سال ۱۴۰۳ | ارزش هر تن حدود ۱۰٪ کمتر شد |
| ۷۶ دلار سنگآهن، ۴۱۰ دلار بیلت و ۴۶۴ دلار محصول نهایی در هر تن | ده ماههی ۱۴۰۴، ارزش تقسیم بر وزن | پرش بزرگ اول، پرش کوچک دوم |
| ۳۷٫۷ میلیون تن و ۱۵٫۶ میلیارد دلار صادرات پتروشیمی | سال ۱۴۰۴ مقایسه با ۱۴۰۳ | حجم سریعتر از ارزش |
| ۲۳٪ ظرفیت پتروشیمی بیکار، حدود ۶۰٪ آن بهدلیل خوراک | آذر ۱۴۰۴، سهم از ظرفیت اسمی | درآمد از دسترفتهی حدود ۲۰ میلیارد دلار در سال |
| ۱۵ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی | از ابتدای ۱۴۰۵ تا ۲۵ مرداد، حدود ۲۸٪ کمتر از مدت مشابه پارسال | اثر جنگ و اختلال حمل |
چرا فرآوری بیشتر همیشه سودآور نیست؟
پلهی بالاتر زنجیره فقط وقتی ارزش میسازد که خوراک ارزان و پایدار، فناوری، مقیاس و تقاضای خارجی همزمان باشد. دادهی فولاد نشان میدهد از بیلت(محصول فولادی نیمهساخته) به محصول نهایی فقط ۱۳ درصد است. در پتروشیمی هم عوارض صادراتی بهتنهایی کافی نیست. اگر ظرفیت پاییندستی و بازار نباشد، محصول بهجای صادرات در داخل میماند و سرمایهگذاری هم نمیآید.
اقداماتی برای افزایش درآمد ارزی صادرات صنعتی چیست؟
اگر ارزش هر تن، مرحلهی فرآوری و سهم ارزش افزودهی داخلی منتشر شود، سیاستگذار میبیند کدام پله واقعاً ارزش میسازد.
تأمین پایدار خوراک و انرژی صنایع صادراتی، تا وقتی ۶۰ درصد ظرفیت بیکار به کمبود خوراک برمیگردد، هر سیاست دیگری اثر کمی دارد.
اگر منع صادرات فقط با معیار اعلامشده، سقف زمانی و فهرست مشخص اعمال شود، خریدار خارجی قرارداد را بهتر پیشبینی میکند. بدون آن، هر توقف اعتماد را میکاهد.
عوارض باید برای هر محصول و با زمانبندی مشخص سنجیده شود، نه بهصورت یکجا. اگر ظرفیت پاییندستی نباشد، عوارض فقط صادرات را کم میکند.
تنوع بازار و حملونقل ایمن وابستگی به کشور محدود و آسیبپذیری مسیر حمل ریسک را بالا میبرد. اجرای توافقهای تجاری موجود و تنوع مسیر حمل، هزینه و ریسک را کم میکند.
پرسشهای پرتکرار صادرات
خامفروشی دقیقاً یعنی چه؟
یعنی صادرات کالایی که مراحل فرآوری بیشتری میتواند داشته باشد. آنکتاد کشوری را وابسته به کالا میداند که بیش از ۶۰ درصد صادرات کالایی آن کالای اولیه باشد. UNCTAD
چرا وزن صادرات بالا رفته ولی درآمد ارزی همانقدر نه؟
چون بخش بزرگی از وزن را کالای ارزان و سنگین مثل سنگآهن و محصولات میانی میسازد. در زنجیرهی فولاد ۱۴۰۴، وزن ۳۲ درصد و ارزش ۱۸ درصد بالا رفت.
آیا عوارض صادراتی خامفروشی را متوقف میکند؟
بهتنهایی نه. اگر خوراک، فناوری و بازار پاییندستی آماده نباشد، عوارض فقط انگیزهی صادرات را کم میکند و محصول در داخل میماند.
بازار هدف صادرات صنعتی ایران کجاست؟
حدود ۴۳ درصد صادرات ۹ ماههی ۱۴۰۴ به چین و عراق رفت . بازارهای دیگر، از جمله اتحادیهی اقتصادی اوراسیا، با توافق تجاری امکان رشد دارند.
جمعبندی؛ از وزن بیشتر به ارزش بیشتر
باید توجه داشت که ارزش افزوده در چند جا گم میشود. در فولاد، پله آخر زنجیره جهش چشمگیری ندارد، در پتروشیمی کمبود خوراک و انرژی ظرفیت را بیکار گذاشته و در سیاست، توقف و بازگشت ناگهانی صادرات پیشبینیپذیری را کم میکند. بنابراین حرکت از وزن، یعنی حجم تولید و صادرات مواد خام، به ارزش، یعنی محصولات نهایی و زنجیره کامل، نیازمند رفع گلوگاههای خوراک و انرژی و ثبات در سیاستهای تجاری است.
ایران ظرفیت کامل را دارد و میتواند ارزش افزوده بالایی را ثبت کند. ۹۷ میلیون تن ظرفیت پتروشیمی، زنجیرهی کامل فولاد و ۵۲ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی حتی در سال دشوار ۱۴۰۴ برای این کشور ممکن است. چیزی که کم است، ارزش هر تن، قاعدهی باثبات و خوراک پایدار است. اگر اینها فراهم شود، هر تن صادرات میتواند بیشتر از امروز ارز بیاورد.
منابع
UNCTAD — کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد
IMF — صندوق بینالمللی پول
OECD — سازمان همکاری و توسعه اقتصادی




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟