تجربه جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ نشان داد که تابآوری شبکه پرداخت میتواند یکی از مهمترین عوامل استمرار فعالیت اقتصادی باشد. سهم پرداختهای غیرنقدی از نظر تعداد تراکنشهای کارتی در اوکراین به حدود ۹۳ درصد رسید و شبکه Power Banking با هزاران شعبه مقاوم در برابر قطعی برق توسعه یافت. در ایران نیز شبکه شاپرک با پردازش میلیاردها تراکنش در ماه، زیرساختی حیاتی برای گردش پول محسوب میشود؛ زیرساختی که توسعه مراکز پشتیبان و پرداخت آفلاین میتواند مقاومت آن را افزایش دهد.
بهروزرسانی ۱۲ آبان ۱۴۰۵: توسعه تابآوری عملیاتی شبکههای پرداخت، از موضوعات مهم سیاستگذاری پولی در شرایط اختلال زیرساختی است. با این حال، آمار رسمی تازهای درباره تعداد نودهای مستقل منطقهای یا ظرفیت عملیاتی پرداخت آفلاین ریال دیجیتال ایران در اطلاعات موجود تأیید نشده است. ارقام مربوط به ظرفیتهای پیشنهادی این گزارش، سناریوی سیاستی هستند و نباید با اقدامات اجراشده اشتباه گرفته شوند.
جنگ اوکراین چه تغییری در رفتار پرداخت مردم ایجاد کرد؟
در نخستین ماههای جنگ روسیه و اوکراین، بخشی از شعب بانکی به دلیل درگیری، مهاجرت جمعیت و اختلال در برق و ارتباطات از دسترس خارج شدند. با وجود این، پرداختهای کارتی همچنان سهم بالایی از تراکنشهای مردم را تشکیل میدادند.
براساس آمار بانک ملی اوکراین، در سال ۲۰۲۲ سهم تراکنشهای غیرنقدی از نظر تعداد به حدود ۹۳ درصد و از نظر ارزش به حدود ۶۹ درصد رسید. تفاوت این دو شاخص اهمیت دارد؛ زیرا تعداد بالای تراکنشهای خرد لزوماً به معنی سهم یکسان آنها از ارزش کل پرداختها نیست.
این تجربه نشان میدهد که حفظ دسترسی به پرداخت دیجیتال میتواند نیاز به مراجعه حضوری و وابستگی به اسکناس را کاهش دهد.
برای ایران نیز تداوم خدمات شتاب و شاپرک در زمان بحران اهمیت مستقیمی برای فروشگاهها، داروخانهها، مراکز توزیع مواد غذایی و کسبوکارهای خدماتی دارد.
طرح پاور بانکینگ چگونه هزاران شعبه را در شرایط خاموشی فعال نگه داشت؟
بانک ملی اوکراین در اواخر سال ۲۰۲۲ شبکه Power Banking را با مشارکت بانکهای این کشور توسعه داد. این شبکه شامل شعبی است که برای ارائه خدمات ضروری هنگام قطعی گسترده برق به امکانات پشتیبان مجهز شدهاند.
در متن اولیه، رقم ۲۳۹۰ شعبه برای این طرح ذکر شده است. این عدد تصویری از مقیاس اجرای برنامه ارائه میدهد، اما برای استفاده بهعنوان تعداد قطعی شعب در یک تاریخ مشخص، باید با گزارش رسمی همان دوره تطبیق داده شود.
برای اقتصاد ایران، میتوان یک سناریوی اجرایی را بر مبنای تجهیز ۱۰ درصد از شعب منتخب بانکی طراحی کرد.
اگر شبکه هدف شامل ۲۰ هزار شعبه باشد، تجهیز ۱۰ درصد به معنی آمادهسازی ۲ هزار شعبه بحران خواهد بود. این رقم یک محاسبه فرضی است، نه تعداد تأییدشده شعب بانکی کشور یا برنامه مصوب بانک مرکزی.
مزیت چنین طرحی، ایجاد نقاط دسترسی پایدار به خدمات ضروری در مراکز جمعیتی و اقتصادی است.
آمار رسمی اوکراین چه تصویری از تابآوری پرداخت در جنگ نشان میدهد؟
گزارش سالانه ۲۰۲۲ بانک ملی اوکراین، شواهد عددی مهمی از عملکرد نظام پرداخت در شرایط جنگ ارائه میکند. طبق این گزارش، در دوره مه تا دسامبر ۲۰۲۲، تعداد تراکنشهای غیرنقدی با کارتهای صادرشده توسط بانکهای اوکراینی به ۵.۱۹۴ میلیارد تراکنش رسید؛ رقمی که نسبت به دوره مشابه سال قبل ۴.۱ درصد افزایش داشت.
ارزش این تراکنشها نیز با رشد ۵۶.۹ درصدی به حدود ۳.۴۴۴ میلیارد گریونا رسید. در مقابل، تعداد برداشتهای نقدی با کارت ۲۴.۱ درصد کاهش یافت.
| شاخص | مقدار | دوره مقایسه |
|---|---|---|
| سهم ارزش تراکنشهای غیرنقدی | ۶۸.۱٪ | مه تا دسامبر ۲۰۲۲ |
| سهم تعداد تراکنشهای غیرنقدی | ۹۲.۸٪ | مه تا دسامبر ۲۰۲۲ |
| تغییر تعداد برداشت نقدی | ۲۴.۱٪− | نسبت به دوره مشابه ۲۰۲۱ |
| رشد ارزش پرداخت غیرنقدی | ۵۶.۹٪+ | نسبت به دوره مشابه ۲۰۲۱ |
منبع: گزارش سالانه ۲۰۲۲ بانک ملی اوکراین. به دلیل تعلیق گزارشدهی آماری در فوریه تا آوریل، دوره مقایسه مه تا دسامبر است.
این ارقام نشان میدهد که استفاده از پرداخت الکترونیکی در دوره جنگ ادامه یافت و حتی تعداد تراکنشهای غیرنقدی افزایش پیدا کرد. البته رشد اسمی ارزش تراکنشها لزوماً به معنی رشد واقعی مصرف نیست و میتواند تحت تأثیر افزایش قیمتها نیز قرار گرفته باشد.
روند پرداختهای غیرنقدی اوکراین از ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ چگونه تغییر کرد؟
نمایش دادههای نمودار
| بازه | تعداد تراکنشهای غیرنقدی با کارت در اوکراین دوره یکسان مه تا دسامبر هر سال؛ میلیون تراکنش |
|---|---|
| ۲۰۲۰ | ۳۶۶۷ |
| ۲۰۲۱ | ۴۹۸۸ |
| ۲۰۲۲ | ۵۱۹۴ |
منبع: بانک ملی اوکراین، گزارش سالانه ۲۰۲۲
تعداد تراکنشهای غیرنقدی در این دوره از ۳.۶۶۷ میلیارد در سال ۲۰۲۰ به ۴.۹۸۸ میلیارد در سال ۲۰۲۱ و ۵.۱۹۴ میلیارد در سال ۲۰۲۲ افزایش یافت.
این روند نشان میدهد که جنگ، رشد استفاده از پرداختهای غیرنقدی را در دوره مورد بررسی متوقف نکرد؛ هرچند سرعت رشد تعداد تراکنشها نسبت به سال قبل کمتر شد.
ریال دیجیتال چقدر میتواند وابستگی اقتصاد به اینترنت را کاهش دهد؟
مطالعات بینالمللی نشان میدهد که پرداخت آفلاین یکی از گزینههای مهم برای افزایش تابآوری پول دیجیتال بانک مرکزی است.
طبق نظرسنجی پروژه پولاریس بانک تسویه حسابهای بینالمللی، ۴۹ درصد بانکهای مرکزی بررسیشده، پرداخت آفلاین با پول دیجیتال را حیاتی و ۴۹ درصد دیگر آن را مزیتدار ارزیابی کردهاند. در مجموع، ۹۸ درصد پاسخها در یکی از این دو گروه قرار گرفته است.
ارزیابی بانکهای مرکزی از پرداخت آفلاین CBDC
این یافته برای ایران اهمیت دارد؛ زیرا توسعه قابلیت آفلاین ریال دیجیتال میتواند یک مسیر مکمل برای پرداختهای خرد در زمان اختلال ارتباطات فراهم کند.
البته راهنمای فنی منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۳ توسط BIS تأکید میکند که تعداد بسیار محدودی از راهکارهای پرداخت آفلاین CBDC در مقیاس عملیاتی واقعی فعالیت داشتهاند. بنابراین، طراحی آزمایشی و آزمون امنیتی باید پیش از توسعه عمومی انجام شود.
اگر فقط ۱۰ درصد تراکنشهای ضروری حفظ شود، چه ظرفیتی ایجاد خواهد شد؟
برای سنجش آثار اقتصادی نودهای منطقهای و ریال دیجیتال آفلاین، میتوان یک مدل عددی بر اساس حجم فرضی تراکنشهای شبکه پرداخت ایران طراحی کرد.
فرض کنیم یک شبکه در شرایط عادی ماهانه ۴ میلیارد تراکنش پردازش میکند. این عدد صرفاً مبنای سناریو است و آمار رسمی شاپرک در آبان ۱۴۰۵ محسوب نمیشود.
در این حالت، حفظ بخشی از ظرفیت پرداخت در شرایط اختلال نتایج زیر را خواهد داشت:
| سهم ظرفیت قابل حفظ | تراکنش ماهانه | معادل روزانه با فرض ۳۰ روز |
|---|---|---|
| ۵ درصد | ۲۰۰ میلیون | ۶.۷ میلیون |
| ۱۰ درصد | ۴۰۰ میلیون | ۱۳.۳ میلیون |
| ۲۰ درصد | ۸۰۰ میلیون | ۲۶.۷ میلیون |
| ۳۰ درصد | ۱.۲ میلیارد | ۴۰ میلیون |
این جدول نشان میدهد که حتی حفظ بخشی از ظرفیت پرداخت میتواند امکان انجام میلیونها تراکنش روزانه را فراهم کند.
با این حال، تعداد تراکنشهای حفظشده را نباید مستقیماً معادل ارزش تولید ناخالص داخلی نجاتیافته یا خسارت اقتصادی جلوگیریشده دانست. برای چنین برآوردی باید ارزش تراکنشها، سهم پرداختهای ضروری و میزان جانشینی روشهای دیگر پرداخت مشخص باشد.
اجرای پدافند غیرعامل شبکه پرداخت ایران از کجا باید آغاز شود؟
با توجه به تجربه اوکراین و دادههای بانک تسویه حسابهای بینالمللی، اجرای برنامه تابآوری مالی در ایران میتواند در سه مرحله دنبال شود.
| مرحله | اقدام پیشنهادی | شاخص سنجش |
|---|---|---|
| کوتاهمدت | تجهیز شعب منتخب به برق اضطراری | تعداد شعب فعال هنگام قطعی |
| میانمدت | توسعه مراکز پردازش و ارتباطات پشتیبان | درصد تراکنشهای قابل بازیابی |
| بلندمدت | آزمایش و توسعه ریال دیجیتال آفلاین | تعداد و ارزش پرداختهای موفق آفلاین |
اولویت نخست، شناسایی خدماتی است که توقف آنها مستقیماً بر زندگی خانوارها و فعالیت بنگاهها اثر میگذارد. پرداخت در فروشگاههای مواد غذایی، داروخانهها و مراکز توزیع کالا میتواند در این گروه قرار گیرد.
در مرحله بعد، ایجاد ظرفیتهای پردازش منطقهای و مراکز پشتیبان باید با آزمونهای دورهای همراه شود تا زمان واقعی بازیابی خدمات مشخص باشد.
توسعه پرداخت آفلاین ریال دیجیتال نیز میتواند ابتدا در محیطهای محدود و با سقف تراکنش مشخص آزمایش شود و پس از ارزیابی امنیت و عملکرد، گسترش یابد.
پرسشهای پرتکرار درباره پدافند غیرعامل شبکه پرداخت
آیا در زمان جنگ میتوان خدمات بانکی را فعال نگه داشت؟
بله. تجربه اوکراین نشان میدهد که زیرساختهای پشتیبان میتوانند به استمرار بخش مهمی از خدمات کمک کنند. در دوره مه تا دسامبر ۲۰۲۲، بیش از ۵.۱۹ میلیارد تراکنش غیرنقدی با کارتهای بانکی اوکراین انجام شد.
پرداختهای غیرنقدی اوکراین در سال ۲۰۲۲ چقدر افزایش یافت؟
تعداد این تراکنشها در دوره مه تا دسامبر نسبت به دوره مشابه سال قبل ۴.۱ درصد و ارزش اسمی آنها ۵۶.۹ درصد رشد کرد.
آیا ریال دیجیتال بدون اینترنت کار میکند؟
پرداخت آفلاین از نظر فنی برای پول دیجیتال بانک مرکزی امکانپذیر است، اما اجرای عمومی این قابلیت در ریال دیجیتال ایران هنوز با مستندات بررسیشده تأیید نشده است.
چرا نودهای منطقهای برای شتاب و شاپرک اهمیت دارند؟
زیرا میتوانند در صورت طراحی مناسب، وابستگی خدمات به مراکز پردازش و ارتباطات مرکزی را کاهش دهند و به بازیابی سریعتر شبکه کمک کنند.
آیا پرداخت آفلاین میتواند جایگزین تمام خدمات بانکی شود؟
خیر. این فناوری عمدتاً برای سناریوهای مشخص، بهویژه پرداختهای خرد، قابل بررسی است و محدودیتهای امنیتی و عملیاتی دارد.
جمعبندی؛ تابآوری شبکه پرداخت، سرمایهگذاری برای حفظ گردش اقتصاد ایران است
دادههای رسمی اوکراین نشان میدهد که حتی در شرایط جنگ، تداوم خدمات پرداخت دیجیتال امکانپذیر است. ثبت بیش از ۵.۱۹ میلیارد تراکنش غیرنقدی در هشت ماه سال ۲۰۲۲ و افزایش ۴.۱ درصدی تعداد آنها نسبت به دوره مشابه سال قبل، اهمیت حفظ زیرساختهای مالی را نشان میدهد.
برای اقتصاد ایران، این تجربه یک فرصت سیاستی مشخص ایجاد میکند: استفاده از ظرفیت شبکه بانکی کشور برای توسعه شعب مقاوم، ایجاد مراکز پردازش پشتیبان و حرکت مرحلهای به سمت پرداختهای آفلاین.
بررسیهای بانک تسویه حسابهای بینالمللی نیز نشان میدهد که پرداخت آفلاین به یکی از محورهای مهم طراحی پول دیجیتال بانک مرکزی تبدیل شده است؛ هرچند مسائل امنیتی و هزینه اجرا همچنان باید مدیریت شوند.
نتیجه اقتصادی روشن است: هرچه امکان تداوم پرداخت در زمان اختلال بیشتر باشد، احتمال توقف مبادلات ضروری، افزایش هزینه کسبوکارها و اختلال در زنجیره تأمین کمتر خواهد شد. سرمایهگذاری در تابآوری شبکه شتاب و شاپرک میتواند علاوه بر آمادگی برای بحران، کیفیت و پایداری خدمات مالی ایران را در شرایط عادی نیز تقویت کند.
منابع گزارش
بانک ملی اوکراین | گزارش سالانه ۲۰۲۲ — تعداد، ارزش و رشد تراکنشهای غیرنقدی و برداشت نقدی.
BIS | راهنمای پرداخت آفلاین CBDC — نظرسنجی بانکهای مرکزی و الزامات فنی پرداخت آفلاین.
BIS | راهنمای طراحی فنی پرداخت آفلاین — ارزیابی بلوغ فناوری، امنیت و محدودیتهای اجرا.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران — مرجع رسمی پیگیری توسعه ریال دیجیتال و سیاستهای شبکه پرداخت.




نظر شما در مورد این مطلب چیه؟