عراق در سالهای اخیر از یک بازار صادراتی صرف، به یکی از مهمترین محورهای راهبردی اقتصاد ایران تبدیل شده است. اشتراکات جغرافیایی، نیاز گسترده عراق به بازسازی زیرساختها و پیوندهای عمیق انرژی، این کشور را به یکی از مهمترین مقاصد کالا و خدمات ایرانی تبدیل کرده، اما همزمان رقابت فزاینده قدرتهای منطقهای، موقعیت ایران را با چالشهای تازهای روبهرو کرده است.
بررسی آمارهای تجاری نشان میدهد اگرچه عراق همچنان دومین مقصد صادرات غیرنفتی ایران محسوب میشود، اما کاهش تدریجی سهم ایران از بازار این کشور در برابر رقبایی مانند چین و ترکیه، زنگ خطر را برای سیاستگذاران و فعالان اقتصادی به صدا درآورده است. کارشناسان معتقدند حفظ این بازار، نیازمند تغییر رویکرد از صادرات سنتی به همکاریهای راهبردی و سرمایهگذاری مشترک است.
بازار عراق رقابت بزرگ برای اقتصاد منطقه
عراق با جمعیتی حدود ۴۷ میلیون نفر و اقتصادی متکی بر نفت، یکی از بزرگترین بازارهای مصرفی منطقه به شمار میرود. بر اساس دادههای تجاری، این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۸.۲ میلیارد دلار صادرات و ۵۱.۲ میلیارد دلار واردات داشته است. در همین بازه، صادرات ایران به عراق در ۱۰ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۷.۹ میلیارد دلار رسیده و جایگاه عراق را بهعنوان دومین مقصد صادراتی ایران تثبیت کرده است.
با این حال، افزایش حضور چین، ترکیه و برخی کشورهای عربی در پروژههای زیرساختی و صنعتی عراق، سهم ایران را تحت فشار قرار داده است. آمارها نشان میدهد چین با ۳۳.۶ درصد و ترکیه با ۲۴.۲ درصد، بزرگترین تأمینکنندگان کالا برای عراق هستند؛ در حالی که سهم ایران نسبت به سالهای گذشته روندی نزولی داشته است. این تغییرات نشان میدهد رقابت در بازار عراق دیگر صرفاً تجاری نیست، بلکه به عرصهای ژئوپلیتیکی و راهبردی تبدیل شده است.
۵ راهبرد برای حفظ جایگاه ایران در بازار عراق
بازار عراق همچنان ظرفیت بالایی برای توسعه صادرات، سرمایهگذاری و همکاریهای زیرساختی دارد؛ اما حفظ این مزیت، مستلزم تدوین راهبردی جامع و هماهنگ میان دولت و بخش خصوصی است. مهمترین پیشنهادهای مطرحشده برای تقویت حضور ایران در این بازار عبارتاند از:
۱. تدوین سند جامع همکاری اقتصادی با عراق: طراحی یک نقشه راه مبتنی بر سناریوهای مختلف سیاسی و اقتصادی، میتواند هماهنگی بیشتری میان دستگاههای اجرایی و فعالان اقتصادی ایجاد کرده و از تصمیمگیریهای مقطعی جلوگیری کند.
۲. تقویت دیپلماسی اقتصادی: حفظ سهم ایران در بازار عراق نیازمند تعامل مستمر با دولت، بخش خصوصی و بازیگران اثرگذار این کشور است؛ موضوعی که میتواند قدرت چانهزنی اقتصادی ایران را افزایش دهد.
۳. عبور از صادرات کالا به سرمایهگذاری مشترک: ورود به پروژههای زیرساختی مانند توسعه نیروگاهها، پالایشگاهها، راهآهن شلمچه-بصره و شبکه حملونقل، جایگاه ایران را از یک صادرکننده کالا به شریک توسعه عراق ارتقا میدهد.
۴. توانمندسازی بخش خصوصی: ایجاد کنسرسیومهای صادراتی و شبکههای همکاری میان شرکتهای ایرانی، قدرت رقابت با شرکتهای بزرگ بینالمللی را افزایش داده و حضور پایدارتر در بازار عراق را ممکن میکند.
۵. توسعه همکاریهای منطقهای: گسترش همکاریهای سهجانبه و چندجانبه میان ایران، عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس میتواند ضمن کاهش تنشهای ژئوپلیتیکی، زمینه اجرای پروژههای مشترک و جذب سرمایه را فراهم کند.
آیا ایران جایگاه خود را در بازار عراق حفظ خواهد کرد؟
عراق همچنان یکی از مهمترین بازارهای صادراتی و راهبردی ایران به شمار میرود، اما حفظ این جایگاه دیگر صرفاً با اتکا به مزیت همسایگی امکانپذیر نیست. افزایش رقابت چین، ترکیه و کشورهای عربی، همراه با تداوم محدودیتهای بانکی و ریسکهای ژئوپلیتیکی، ضرورت بازنگری در راهبرد اقتصادی ایران را دوچندان کرده است. اگر سیاستگذاری اقتصادی به سمت سرمایهگذاری مشترک، توسعه زیرساختها، تقویت دیپلماسی اقتصادی و حمایت از بخش خصوصی حرکت کند، ایران میتواند سهم خود را در این بازار چند ده میلیارد دلاری حفظ و حتی تقویت کند؛ در غیر این صورت، احتمال واگذاری تدریجی این بازار ارزشمند به رقبای منطقهای بیش از گذشته افزایش خواهد یافت.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟