تحولات ژئوپلیتیک چند سال اخیر، نظم اقتصادی جهان را دگرگون کرده و فرصتی کمنظیر برای بازتعریف نقش ایران در معادلات منطقهای و جهانی پدید آورده است. جنگ اوکراین و تحریمهای گسترده غرب علیه روسیه از یکسو، و تداوم تحریمهای ایران از سوی دیگر، دو کشوری را که هر یک بهتنهایی با محدودیتهای جدی در صادرات انرژی، واردات کالاهای صنعتی و تسویه مبادلات بانکی مواجهاند، در کنار هم قرار داده است. این اشتراک تحریمی، اگرچه در نگاه نخست تهدیدی مضاعف بهنظر میرسد، اما در واقعیت، بستری برای طراحی یک معماری جدید اقتصادی مبتنی بر همافزایی و مکملگرایی است.
حجم مبادلات تجاری دو کشور در سال ۲۰۲۵ به ۵.۸ میلیارد دلار رسیده که نسبت به سال پیشین ۲۱ درصد رشد داشته است؛ رقمی که با رویکردی فرابخشی و همبست، قابلیت جهش تا مرز ۲۰ میلیارد مترمکعب گاز و دهها میلیارد دلار ترانزیت و مبادلات صنعتی را دارد. اما تحقق این چشمانداز، نیازمند عبور از نگاه جزیرهای و شکلدهی به یک کارگروه ویژه با حضور وزارتخانههای نفت، صمت، جهاد کشاورزی، راه و شهرسازی، بانک مرکزی و نهادهای حاکمیتی است تا این «پنجره طلایی» به یک ابتکار راهبردی و ماندگار تبدیل شود.
پنج مؤلفه کلیدی در همکاری راهبردی ایران و روسیه:
پیش از بررسی جزئیات، باید اشاره کرد که موفقیت این همکاری در گرو طراحی یک نقشه راه یکپارچه و اجرای هماهنگ آن توسط دستگاههای مرتبط است. رویکرد صرفاً بخشی و موازیکاری، بزرگترین مانع در مسیر بهرهبرداری از این فرصت تاریخی محسوب میشود. در ادامه، پنج رکن اساسی این همکاری را مرور میکنیم:
هاب انرژی منطقه؛ از گاز مازاد روسیه تا جایگاه راهبردی ایران:روسیه با تولید بیش از ۵۰ میلیارد مترمکعب گاز مازاد سالانه و ازدسترفتن بازار اروپا، بهشدت به دنبال مقاصد جدید است. ایران با موقعیت ممتاز ژئوپلیتیکی و خطوط لوله موجود، میتواند گاز روسیه را از مسیر دریای کاسپین یا ارمنستان وارد و با صدور مجدد به کشورهایی نظیر عراق، ترکیه، پاکستان و عمان، به هاب انرژی منطقه تبدیل شود. این مدل، علاوه بر درآمدزایی ارزی، قدرت چانهزنی ایران در معادلات انرژی را بهطور چشمگیری افزایش خواهد داد.
کریدور شمال-جنوب؛ شاهراهی که باید به سرانجام برسد: کریدور بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) با هدف کاهش زمان و هزینه حملونقل میان هند، ایران و روسیه طراحی شده، اما تکمیل خطراهآهن رشت-آستارا (۱۶۲ کیلومتر) همچنان بهعنوان حلقه گمشده، مانع بهرهبرداری کامل از آن است. این پروژه با ظرفیت جابهجایی سالانه ۱۵ میلیون تن بار، کریدور غربی را تکمیل خواهد کرد. در شرایط فعلی، بیش از ۳ میلیون تن کالا از شاخه شرقی این کریدور تردد میکند که ظرفیت آن تا ۱۵ میلیون تن قابل افزایش است. توسعه بنادر شمالی (امیرآباد، کاسپین و انزلی) با توجه به کاهش سطح آب دریا و نیاز به سرمایهگذاری در ناوگان مناسب، از الزامات اجتنابناپذیر این مسیر راهبردی است.
امنیت غذایی؛ از واردات گندم تا هاب غله منطقه: روسیه با تولید سالانه حدود ۴۴ میلیون تن گندم و سهم ۱۰ تا ۱۵ درصدی در بازار جهانی کود، یکی از بزرگترین تأمینکنندگان کالاهای اساسی کشاورزی است. ایران در سال زراعی جاری بیش از ۱.۷ میلیون تن گندم از روسیه وارد کرده که با توجه به ظرفیت خالی ۱۳ تا ۱۶ میلیون تنی آسیابهای کشور، میتواند با الگوی ورود موقت و فرآوری، به هاب غله منطقه تبدیل شده و ارزشافزوده و اشتغال پایدار ایجاد کند. در مقابل، روسیه به دلیل تخصیص ظرفیت صنعتی به صنایع دفاعی، با کمبود جدی در کالاهای صنعتی، تجهیزات پزشکی و دارو مواجه است که فرصتی ممتاز برای صادرات محصولات دانشبنیان ایران محسوب میشود.
تراز تجاری منفی؛ فرصتی برای جایگزینی واردات: تراز تجاری ایران و روسیه همواره به نفع روسیه منفی بوده و در سال ۲۰۲۲ کسری ۸۳۴ میلیون دلاری ثبت شده است. با این حال، صادرات ایران به روسیه در سال جاری به حدود ۱.۴ میلیارد دلار خواهد رسید که نشاندهنده ظرفیت بالای جایگزینی کالاهای صنعتی و دانشبنیان ایرانی به جای محصولات غربی است. توسعه زنجیرههای ارزش در صنایع غذایی، دارویی و تجهیزات پزشکی، با حمایت از تشکلهای صادراتی و ارائه مشوقهای مالیاتی، میتواند این کسری را به توازن نزدیک کند.
تسویه مالی؛ گرهگشایی از کانالهای رسمی بانکی: اگرچه اتصال پیامرسانهای مالی (سپام ایران و میر روسیه) و گشایش اعتبارات اسنادی تا سقف ۸۰ میلیون دلار انجام شده، اما بخش قابلتوجهی از مبادلات همچنان از کانالهای غیررسمی و پرریسک (صرافیهای امارات یا ترکیه) تسویه میشود که تحت رصد وزارت خزانهداری آمریکاست. راهبرد کارآمد، انتقال تدریجی تسویهها به کانالهای رسمی از طریق گشایش حسابهای کارگزار نزد بانکهای بزرگ روسی نظیر VTB و استفاده از ارزهای دیجیتال و پیمانهای پولی چندجانبه (با مشارکت هند یا چین) است که ضمن کاهش هزینهها، شفافیت مالی را افزایش میدهد. بیش از نیمی از مبادلات دو کشور هماکنون با ارزهای ملی (ریال و روبل) تسویه میشود که گامی اساسی در جهت کاهش وابستگی به دلار است.
آیا معماری جدید همکاری منطقهای شکل میگیرد؟
افق پیشرو فراتر از چند معامله تجاری است. ایران و روسیه با تکمیل کریدورهای ترانزیتی، ایجاد هاب انرژی و غله، و توسعه زنجیرههای ارزش صنعتی، ظرفیت بنیانگذاری یک معماری جدید از همکاری منطقهای را دارند که نهتنها تحریمها را خنثی میکند، بلکه جایگاه ژئواکونومیک ایران را در نظم نوین جهانی تثبیت مینماید. با این حال، تحقق این چشمانداز نیازمند عزم ملی، هماهنگی بیندستگاهی و نگاه راهبردی فراتر از منافع کوتاهمدت بخشی است. کارگروه ویژه با حضور دستگاههای کلیدی، برنامه عملیاتی منسجم و نظارت دقیق بر اجرا، میتواند ایران را از یک کشور صرفاً نفتی به بازیگری مؤثر در معادلات انرژی، ترانزیت و امنیت غذایی منطقه تبدیل کند. اما آیا دستگاههای اجرایی آماده عبور از رویکرد جزیرهای و شکلدهی به این همبست راهبردی هستند؟ پاسخ به این پرسش، سرنوشت این پنجره طلایی را تعیین خواهد کرد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟