ناترازی بنزین در ایران از یک مسئله فنی، به چالشی راهبردی برای اقتصاد کلان تبدیل شده است؛ پدیدهای که بودجه دولت، سبد هزینه خانوار و نظم حملونقل شهری را همزمان تحت تأثیر قرار داده است. تجربه دو دهه سیاستگذاری در این حوزه نشان داده که نه تثبیت طولانیمدت قیمت، و نه شوکهای درمانی ناگهانی، هیچکدام بهتنهایی پاسخگو نبودهاند؛ چرا که اولی مصرف را بیضابطه افزایش میدهد و دومی فشار تورمی را بیآنکه تقاضا را بهطور مؤثر مهار کند، به سفره مردم منتقل میسازد.
در چنین فضایی، طرح قیمتگذاری پلکانی با تکیه بر تفکیک «مصرف ضروری خانوار» از «مصرف شغلی»، بهعنوان یک راهحل میانی هوشمندانه مطرح میشود. این سیاست با حفظ قیمت حمایتی برای سهمیه پایه و افزایش پلکانی نرخ در پلههای بالاتر، نهتنها به عدالت نزدیکتر است، بلکه با بهرهگیری از کارت سوخت شخصی بهعنوان ابزاری برای حکمرانی دادهمحور، میتواند مسیر اصلاح را بدون ایجاد شوک اجتماعی هموار کند.
پنج مؤلفه کلیدی در قیمتگذاری پلکانی بنزین:
پیش از بررسی ابعاد فنی، باید تأکید کرد که موفقیت هر نظام پلکانی، در گرو طراحی دقیق مکانیزمهای اجرایی و پرهیز از اشتباهات رایج است. در ادامه، پنج رکن اساسی این سیاست را که میتواند بحران بنزین را از بنبست خارج کند، مرور میکنیم:
تمایز مصرف خانوار و مصرف شغلی؛ خط قرمز عدالت: تاکسیها، وانتبارها و ناوگان خدماتی، بنزین را برای «ادامه فعالیت اقتصادی» مصرف میکنند، نه «رفاه شخصی». یکسانسازی قیمت برای این دو گروه، نهتنها به افزایش هزینه خدمات شهری دامن میزند، بلکه فشار مضاعفی بر کسبوکارهای خودروپایه و در نهایت بر قیمت تمامشده کالاها تحمیل میکند.
تثبیت قیمت، سیاستی که مساله را پاک میکند: در اقتصاد با تورم مزمن، ثابت ماندن قیمت اسمی بنزین به معنای کاهش مستمر قیمت واقعی آن است. این روند، سیگنال کمیابی را تضعیف، انگیزه اصلاح رفتار مصرفکننده را از بین میبرد و فشار بر منابع عمومی را تشدید میکند.
شوک قیمتی، نسخهای که نتیجه معکوس دارد: افزایش ناگهانی قیمت بنزین با توجه به کششناپذیری تقاضا در کوتاهمدت (بهدلیل فرسودگی ناوگان و ضعف حملونقل عمومی)، نه تنها مصرف را بهطور مؤثر کاهش نمیدهد، بلکه مستقیماً به تورم انتظاری دامن زده و هزینههای توزیع و خدمات شهری را افزایش میدهد.
فاصله قیمتی هوشمند؛ رمز موفقیت یا شکست طرح: اگر شکاف قیمت بین پلهها بسیار زیاد باشد، سهمیه ارزان به یک دارایی قابل معامله در بازار غیررسمی تبدیل میشود و رانت آربیتراژ شکل میگیرد. از سوی دیگر، اگر این فاصله بسیار کم باشد، اثر تنظیمی خود را از دست میدهد. نقطه بهینه، جایی است که هم انگیزه صرفهجویی ایجاد کند و هم بازار سیاه را تحریک نکند.
کارت سوخت شخصی؛ از ابزار پرداخت تا ابزار حکمرانی: بدون دادههای دقیق مصرفی، اجرای نظام پلکانی غیرممکن است. کارت سوخت شخصی به دولت امکان میدهد تا الگوی مصرف خانوارها را شناسایی، مصرفکنندگان پرمصرف را رصد و سیاستهای خود را مبتنی بر شواهد واقعی تنظیم کند. محدودسازی کارتهای جایگاهی و تقویت کارت شخصی، شرط اساسی شفافیت در این نظام است.
آیا قیمتگذاری پلکانی، طلسم ناترازی بنزین را میشکند؟
با توجه به تجربه ناموفق سیاستهای گذشته و پیچیدگیهای کنونی، به نظر میرسد نظام پلکانی با رویکرد تفکیک مصرف شغلی از خانوار، واقعبینانهترین گزینه پیشروی سیاستگذار باشد. با این حال، موفقیت این طرح در گرو اجرای دقیق سه مؤلفه حیاتی است: «تعیین سقف منطقی برای مصرف ضروری»، «طراحی فاصله قیمتی بهینه برای جلوگیری از رانت»، و «تقویت زیرساخت دادهمحور از طریق کارت سوخت شخصی». اگر این سه رکن بهدرستی پیاده شوند، امکان کاهش تدریجی ناترازی بدون شوک اجتماعی وجود خواهد داشت، اما در غیر این صورت، خطر تبدیل سهمیه ارزان به رانت و تشدید نارضایتی عمومی، این راهحل میانی را نیز به بنبست خواهد کشاند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟