دوشنبههای اقتصادی هر هفته، تصویری از مهمترین تحولات مالی، تولیدی و ژئوپلیتیکی کشور و جهان ارائه میدهند؛ امروز اما این تصویر، چهرهای چندوجهی از فشارهای همزمان بر معیشت و تولید را به نمایش میگذارد. از یکسو، آمار چهارماههی درآمدهای مالیاتی نشان از شکاف ۴۸.۶ درصدی نسبت به هدف بودجهای دارد و از سوی دیگر، تأخیر دولت در پرداخت مطالبات گندمکاران (با وجود خرید ۸ میلیون تن گندم)، زنجیرۀ تأمین امنیت غذایی کشور را با تهدید جدی مواجه کرده است. در سطح بینالمللی نیز افزایش قیمت بنزین آمریکا به بالای ۴ دلار، کاهش ۹۰ درصدی تردد در تنگهی هرمز و مداخلهی ارزی آمریکا در حمایت از ین ژاپن، همگی نشانههایی از تغییر نظم اقتصادی و ژئوپلیتیک جهانی هستند.
آنچه این گزارشها را از یکدیگر متمایز میکند، نه صرفاً تنوع موضوعی، بلکه عمق پیوند میان آنهاست. جاماندگی مالیاتی، تاخیر در پرداخت گندم و کاهش تردد در هرمز، هر یک بهنوعی به کسری بودجه، کاهش صادرات غیرنفتی و افزایش نااطمینانی در بازار انرژی گره خوردهاند. در این میان، گزارشهای بینالمللی نیز نشان میدهد که اقتصاد جهان بهسمت دورهای از «ژئوفایننس» حرکت میکند که در آن ارزها، نرخهای بهره و جریان سرمایه، به ابزارهای مستقیم قدرت در رقابتهای ژئوپلیتیکی تبدیل شدهاند. در ادامه، نگاهی تحلیلی به هر یک از این ۶ گزارش خواهیم داشت.
۶ گزارش اقتصادی روز از مالیات تا بنزین آمریکا
گزارشهای امروز جراید مکتوب، طیف وسیعی از موضوعات کلان اقتصادی را پوشش دادهاند؛ از چالشهای بودجهای و معیشت کشاورزان در داخل تا تحولات بازار ارز و انرژی در عرصهی جهانی. در ادامه، مهمترین یافتههای هر یک از این گزارشها را بهصورت شمارهگذاریشده مرور میکنیم:
۱. جاماندگی ۴۸.۶ درصدی مالیات از هدف بودجه؛ زنگ خطر کسری به صدا درآمد
بر اساس گزارش دنیای اقتصاد، درآمدهای مالیاتی در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۵ با رشد اسمی ۴۶ درصدی به بیش از ۵۷۷ هزار میلیارد تومان رسیده، اما تنها ۵۱.۴ درصد از درآمد پیشبینیشده برای این دوره محقق شده است. این شکاف نسبت به سالهای گذشته روندی نزولی دارد و نشاندهندهی تشدید فاصله میان منابع واقعی و اهداف بودجهای است. تورم بالا، کاهش قدرت خرید، افت سودآوری بنگاهها، رکود فعالیتهای اقتصادی و معافیتهای مالیاتی، از عوامل اصلی این عقبماندگی عنوان شدهاند. با توجه به اینکه مالیات مهمترین منبع درآمدی بودجهی ۱۴۰۵ محسوب میشود، تداوم این روند میتواند کسری بودجه را افزایش داده و وابستگی دولت به فروش نفت، انتشار اوراق یا سایر روشهای تأمین مالی تورمزا را بیشتر کند.
۲. تاخیر ۲۹۰ هزار میلیارد تومانی در پرداخت گندمکاران؛ تهدید کشت پاییزه
روزنامهی شرق در گزارشی با عنوان «دهقانان مقروض» به تاخیر دولت در پرداخت مطالبات گندمکاران پرداخته است. بر اساس این گزارش، دولت با وجود خرید حدود ۸ میلیون تن گندم به ارزش تقریبی ۴۰۰ هزار میلیارد تومان، فقط حدود ۱۱۰ هزار میلیارد تومان از مطالبات را پرداخت کرده و باقیماندهی ۲۹۰ هزار میلیارد تومانی، معیشت کشاورزان را با مشکلات جدی مواجه کرده است. هزینههای نهادههای کشاورزی از جمله کود، سم، بذر، دستمزد کارگران و سوخت بهشدت افزایش یافته و کشاورزان برای تامین هزینههای ضروری و آمادهسازی زمین برای کشت پاییزه دچار کمبود نقدینگی شدهاند. این در حالی است که طبق قانون، وجه خرید گندم باید حداکثر ظرف ۴۸ ساعت پرداخت شود، اما وعدههای مکرر دولت عملی نشده و کشاورزان هشدار میدهند که ادامهی این وضعیت میتواند سطح کشت و در نتیجه تولید گندم سال آینده را کاهش دهد.
۳. مداخلهی ارزی آمریکا در حمایت از ین ژاپن؛ طلوع عصر «ژئوفایننس»
روزنامهی اعتماد با عنوان «مداخله ارزی آمریکا در حمایت از ین ژاپن» از تغییر قواعد نظام پولی جهانی خبر داده است. مداخلهی اخیر آمریکا که با فروش یورو و خرید ین انجام شد، نشان میدهد بازار ارز و ذخایر ارزی دیگر صرفاً ابزارهای اقتصادی نیستند، بلکه به میدان تازهای برای رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل شدهاند. واکنش بلکراک نیز نشان میدهد افزایش ریسک ژئوپلیتیکی میتواند به بازار اوراق قرضه منتقل شده و هزینهی تأمین مالی دولتها را افزایش دهد. تحلیلگران معتقدند که این مداخله تنها میتواند زمان بخرد و سیاست پولی ژاپن (افزایش تدریجی نرخ بهره) است که باید اعتماد بازار را بازسازی کند.
۴. کاهش ۹۰ درصدی تردد در تنگهی هرمز؛ فاصلهی ۱۴۰ فروندی با شرایط پیشازجنگ
روزنامهی فرهیختگان در گزارشی با عنوان «عبور از هرمز، ۱۰ درصد قبل جنگ» به کاهش شدید تردد کشتیها از تنگهی هرمز پرداخته است. بر اساس دادههای کپلر و PortWatch، پیش از جنگ روزانه بهطور میانگین حدود ۱۴۰ کشتی از این آبراه عبور میکردند، اما در دورهی جنگ این رقم به حدود ۵ فروند رسید و در ۱۰ روز اخیر نیز میانگین عبور فقط ۸ کشتی بوده است. تردد نفتکشها نیز از حدود ۴۰ تا ۵۰ فروند در روز به کمتر از ۵ فروند کاهش یافته است. بخش زیادی از کشتیهای عبوری از مسیر تعیینشدهی ایران حرکت کردهاند و در برخی روزها هیچ کشتیای از مسیر سنتی TSS عبور نکرده است. این آمار، برخلاف ادعاهای اخیر دربارهی کنترل هرمز، از تداوم نقش تعیینکنندهی ایران در عبور شناورها حکایت دارد.
۵. بنزین آمریکا ۴ دلاری شد؛ بالاترین سطح در ۴ سال اخیر
روزنامهی جوان در گزارشی با عنوان «آتش گرانی به جان بنزین آمریکا افتاد» از افزایش بیسابقهی قیمت بنزین در پی افزایش تنشهای منطقهای خبر داده است. میانگین قیمت ملی بنزین در اواسط اوت ۲۰۲۶ از ۴ دلار در هر گالن عبور کرده که بیش از ۳۰ درصد بالاتر از مدت مشابه سال گذشته است. در برخی مناطق غربی، قیمت حتی به نزدیکی ۷ دلار نیز رسیده است. انجمن خودروی آمریکا (AAA) این افزایش را برای این فصل غیرعادی توصیف کرده و هشدار داده که افزایش هزینهی سوخت، علاوه بر فشار مستقیم بر خانوارها، میتواند هزینهی حملونقل، تولید و خدمات را بالا برده و تورم را تشدید کند. بر اساس نظرسنجیها، ۷۹ درصد آمریکاییها از قیمت سوخت ناراضیاند و این نارضایتی حتی به ۶۶ درصد رایدهندگان جمهوریخواه طبقهکارگر نیز رسیده است.
۶. همکاری نفتی و لجستیکی ایران و تاجیکستان؛ از ۸۰۰ هزار تن فرآورده تا قراردادهای بلندمدت
روزنامهی ایران در گزارشی با عنوان «نفت و لجستیک، دو محور جدید همکاری ایران و تاجیکستان» به گسترش همکاریهای اقتصادی میان دو کشور پرداخته است. تشکیل کارگروه مشترک نفت و انرژی، در دستور کار قرار گرفته تا راههای افزایش صادرات فرآوردههای نفتی ایران به تاجیکستان، تامین نفت خام مورد نیاز پالایشگاههای این کشور و توسعهی مسیرهای حملونقل را بررسی کند. تاجیکستان که به آبهای آزاد دسترسی ندارد، برای واردات نفت و فرآورده به همکاری منطقهای و برنامهریزی دقیق حملونقل نیاز دارد. در حال حاضر حدود ۸۰۰ هزار تن فرآوردهی نفتی میان دو کشور جابهجا میشود و هدف کارگروه، تدوین سازوکار قراردادهای بلندمدت برای تبدیل همکاریهای موردی به تجارت پایدار است.
آیا همزمانی بحرانهای مالی، انرژی و ژئوپلیتیک، پاییز سختی را رقم خواهد زد؟
نگاه به مجموع این ۶ گزارش، تصویر روشنی از همزمانی چندین بحران ساختاری در اقتصاد ایران و جهان ارائه میدهد. در سطح داخلی، شکاف ۴۸.۶ درصدی درآمدهای مالیاتی نسبت به هدف بودجه و تاخیر ۲۹۰ هزار میلیارد تومانی در پرداخت گندمکاران، دو روی یک سکهی واحد هستند: کسری بودجه. از یکسو، کاهش وصولیهای مالیاتی (علیرغم رشد اسمی ۴۶ درصدی) نشان میدهد که پایههای مالیاتی کشور بهدلیل رکود و نااطمینانی، توان تأمین هزینههای جاری دولت را ندارد. از سوی دیگر، تاخیر در پرداخت گندمکاران، که بخشی از آن ناشی از کمبود منابع نقدی دولت است، میتواند در میانمدت به کاهش تولید گندم و افزایش وابستگی به واردات این کالای استراتژیک منجر شود. بدینترتیب، دولت با یک دورۀ معیوب مواجه است: کسری بودجه، پرداختهای ضروری را به تعویق میاندازد و این تعویق، ظرفیت تولیدی کشور را تضعیف کرده و در بلندمدت منابع مالیاتی را نیز کاهش میدهد.
در سطح بینالمللی، سه گزارش از کاهش ۹۰ درصدی تردد در هرمز، افزایش قیمت بنزین آمریکا و مداخلهی ارزی در حمایت از ین، همگی از تشدید «ژئوفایننس» حکایت دارند. کاهش تردد نفتکشها در هرمز (از ۴۰-۵۰ فروند به کمتر از ۵ فروند) و افزایش قیمت بنزین آمریکا، ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند. هرگونه اختلال در تنگهی هرمز، بهویژه در شرایطی که ظرفیت پالایشی آمریکا نیز محدود است، میتواند قیمت سوخت را بهشدت افزایش دهد. افزایش قیمت بنزین در آمریکا نهتنها فشار معیشتی بر خانوارها را افزایش میدهد، بلکه میتواند تورم را به اقتصاد این کشور بازگرداند و سیاست پولی فدرال رزرو را نیز تحت تأثیر قرار دهد. مداخلهی ارزی آمریکا برای حمایت از ین نیز نشان میدهد که حتی قدرتهای بزرگ نیز نمیتوانند در برابر آشفتگیهای ارزی بیتفاوت باشند و این آشفتگیها، هزینههای تأمین مالی دولتها را افزایش میدهد.
چشمانداز پاییز ۱۴۰۵، با توجه به همزمانی این بحرانها، چندان روشن بهنظر نمیرسد. اگر شکاف مالیاتی جبران نشود و پرداختهای معوق (بهویژه به گندمکاران) بهموقع انجام نگیرد، احتمال افزایش انتشار اوراق و استقراض از بانک مرکزی (که خود تورمزا است) وجود دارد. در سطح جهانی نیز تداوم کاهش تردد در هرمز و عدم بازگشت ثبات به بازار انرژی، میتواند قیمت نفت و فرآوردههای آن را در سطوح بالا تثبیت کرده و فشار تورمی را به اقتصادهای واردکننده انرژی منتقل کند. در چنین شرایطی، تنها راه مدیریت این فشارها، تقویت همکاریهای منطقهای (همچون همکاری نفتی ایران و تاجیکستان)، اصلاح ساختار بودجهریزی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی از طریق توسعۀ پایههای مالیاتی پایدار است. اما تحقق این اهداف، بهویژه در شرایط نااطمینانی ژئوپلیتیکی فعلی، نیازمند عزمی فراتر از اقدامات کوتاهمدت است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟