استان کرمان یکی از مهمترین و در عین حال خاصترین استانهای کشور از نظر جغرافیا، منابع طبیعی و نقشآفرینی اقتصادی است. این استان با جمعیتی بیش از ۳ میلیون نفر و مساحتی بالغ بر ۱۸۳ هزار کیلومتر مربع، حدود ۱۱ درصد از کل مساحت ایران را در خود جای داده و از این حیث، بزرگترین استان کشور محسوب میشود. گستردگی جغرافیایی، تنوع اقلیمی و پراکندگی بالای سکونتگاهها، کرمان را به استانی با ظرفیتهای متنوع اما پیچیده از منظر توسعه اقتصادی تبدیل کرده است؛ استانی که سالهاست نام آن بیش از هر چیز با معدن گره خورده، اما واقعیت اقتصاد آن، فراتر از این تصویر تکبعدی است.
کرمان در عین برخورداری از منابع عظیم زیرزمینی، با چالشهایی همچون فاصله زیاد مراکز جمعیتی، محدودیت منابع آب، ضعف زیرساخت در برخی مناطق و نابرابریهای دروناستانی مواجه است. همین تضاد میان ظرفیت بالا و تحقق ناقص توسعه، باعث شده بررسی عملکرد اقتصادی این استان، اهمیتی دوچندان پیدا کند؛ چرا که کرمان میتواند همزمان نمونهای از موفقیت صنعتی و معدنی و در عین حال نمونهای از توسعه نامتوازن باشد.
وضعیت شاخصهای کلان استان
بررسی شاخصهای کلان اقتصادی نشان میدهد که استان کرمان در سالهای اخیر توانسته سهم خود از تولید ناخالص داخلی کشور را افزایش دهد. بر اساس آخرین دادهها، سهم تولید ناخالص داخلی استان کرمان در سال ۱۴۰۱ با رشد ۰.۴ درصدی، از ۳.۶ درصد به حدود ۴ درصد از GDP کشور رسیده است. این افزایش سهم، اگرچه در نگاه اول عددی محدود به نظر میرسد، اما در مقیاس اقتصاد ملی، بیانگر رشد واقعی نقش استان در اقتصاد کشور است.
نکته مهمتر، ترکیب این تولید ناخالص داخلی است. از مجموع ارزش افزوده ایجادشده در استان، نزدیک به نیمی از آن به زیرگروه صنعت و معدن اختصاص دارد. این موضوع نشان میدهد که اقتصاد کرمان همچنان بهطور جدی بر پایه فعالیتهای صنعتی و معدنی استوار است. در کنار آن، حدود ۳۵ درصد از تولید ناخالص داخلی استان از بخش خدمات حاصل میشود؛ بخشی که شامل تجارت، حملونقل، خدمات عمومی، آموزش، بهداشت و سایر فعالیتهای پشتیبان اقتصاد است. بخش کشاورزی نیز سهمی در حدود ۱۶ درصد از اقتصاد استان را به خود اختصاص داده که با توجه به محدودیتهای آبی، عددی قابل تأمل محسوب میشود.
این ترکیب اقتصادی، کرمان را در زمره استانهایی قرار میدهد که پیشران اصلی رشد آنها صنعت و معدن است، اما در عین حال، خدمات و کشاورزی نیز نقش مکمل مهمی در اشتغال و معیشت ایفا میکنند. با این حال، وابستگی بالا به بخش معدن، اقتصاد استان را در برابر نوسانات قیمتهای جهانی فلزات و مواد خام، تا حدی آسیبپذیر کرده است؛ موضوعی که ضرورت تنوعبخشی به اقتصاد استان را بیش از پیش برجسته میکند.
معدن؛ مهمترین پیشران اقتصادی استان
بیتردید، معدن مهمترین موتور محرک اقتصاد استان کرمان است. این استان با برخورداری از نزدیک به ۵۵۰ حلقه معدن فعال، یکی از غنیترین مناطق کشور از نظر منابع معدنی به شمار میرود. معادنی که شامل مس، طلا، سنگآهن، کرومیت و سایر مواد معدنی ارزشمند هستند و نقش کلیدی در زنجیره تأمین صنایع بالادستی و پاییندستی کشور ایفا میکنند.
در میان این معادن، نامهایی قرار دارند که نهتنها در سطح استان، بلکه در مقیاس ملی و حتی منطقهای شناختهشدهاند. معدن مس سرچشمه به عنوان بزرگترین تولیدکننده مس کشور، نماد جایگاه راهبردی کرمان در صنعت معدن ایران است. فعالیت این معدن و صنایع وابسته به آن، سهم قابلتوجهی در تولید ناخالص داخلی استان، صادرات غیرنفتی و تأمین مواد اولیه صنایع کشور دارد.
تمرکز بالای فعالیتهای معدنی باعث شده که کرمان به یکی از مقاصد اصلی سرمایهگذاری صنعتی و معدنی در کشور تبدیل شود. در همین راستا، مسئولان استانی در سال گذشته از رشد حدود ۴۰ درصدی سرمایهگذاری در استان خبر دادهاند؛ رشدی که کرمان را به رتبه نخست جذب سرمایهگذاری خارجی در میان استانهای کشور رسانده است. این آمار نشان میدهد که علیرغم محدودیتها و چالشها، استان توانسته اعتماد سرمایهگذاران داخلی و خارجی را جلب کند و خود را به عنوان یکی از قطبهای امن و جذاب سرمایهگذاری معرفی کند.
با این حال، چالش اصلی پیشروی بخش معدن در کرمان، خامفروشی و ضعف در توسعه صنایع پاییندستی است. بخش بزرگی از ارزش افزوده معدنی، همچنان در مراحل اولیه استخراج باقی میماند و به طور کامل به زنجیرههای تولیدی با ارزش افزوده بالا متصل نمیشود. همین مسئله سبب شده که اگرچه معدن نقش بزرگی در تولید ناخالص داخلی دارد، اما اثر آن بر اشتغال گسترده و توسعه متوازن منطقهای، کمتر از ظرفیت واقعی باشد.
معدن در استان کرمان نهتنها یک بخش اقتصادی، بلکه ستون فقرات توسعه استان است؛ ستونی که اگر با سیاستهای مکمل در حوزه صنعت، خدمات و در آینده کشاورزی همراه شود، میتواند کرمان را از یک استان معدنی صرف، به استانی با اقتصادی متنوع، پایدار و تابآور تبدیل کند.
کشاورزیِ پرظرفیت اما کمصدا؛ زیر سایه معادن بزرگ
در کنار تصویر پررنگ معدن و صنعت، کشاورزی استان کرمان سالهاست در سایه معادن بزرگ این استان کمتر دیده و رسانهای شده است؛ در حالی که واقعیتهای آماری و میدانی نشان میدهد کشاورزی، یکی از پایههای مهم و تعیینکننده اقتصاد این استان بهشمار میرود. گستردگی جغرافیایی کرمان، تنوع اقلیمی و پراکندگی مناطق حاصلخیز، این استان را به یکی از قطبهای اصلی تولید محصولات باغی کشور تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که اگرچه نقش مهمی در معیشت مردم دارد، اما کمتر به اندازه معدن در کانون توجه سیاستگذاری و روایت رسانهای قرار گرفته است.
استان کرمان به واسطه مساحت بسیار وسیع خود، بیشترین سطح زیر کشت محصولات باغی در کشور را در اختیار دارد. محصولاتی مانند پسته، خرما و گردو نهتنها مزیتهای نسبی این استان محسوب میشوند، بلکه در سطح ملی و حتی صادراتی نیز نقش تعیینکنندهای دارند. پسته کرمان، بهویژه، یکی از شناختهشدهترین محصولات کشاورزی ایران در بازارهای جهانی است و سالهاست که بخش مهمی از ارزآوری غیرنفتی کشور را بر عهده دارد. خرما و گردو نیز، در کنار سایر محصولات باغی، ستون فقرات اقتصاد بسیاری از شهرستانها و مناطق روستایی استان را تشکیل میدهند.
اهمیت این بخش در آمارهای کلان نیز بهخوبی قابل مشاهده است. سهم ۱۶ درصدی بخش کشاورزی از ارزش افزوده استان کرمان، رقمی قابل توجه محسوب میشود؛ چرا که این عدد تقریباً دو برابر سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی کشور است. این نسبت نشان میدهد که کشاورزی در کرمان، صرفاً یک فعالیت مکمل نیست، بلکه یکی از ارکان اصلی اقتصاد استان به شمار میرود و نقشی کلیدی در اشتغال، درآمد خانوارهای روستایی و ثبات اجتماعی ایفا میکند.
با این حال، چالش اصلی کشاورزی در کرمان، مسئله آب و بهرهوری مصرف آن است. بر اساس آمارها، این استان در سال ۱۴۰۲ حدود ۶ میلیارد متر مکعب آب را برای مصارف کشاورزی مصرف کرده است. هرچند این میزان مصرف، آورده اقتصادی قابل توجهی برای استان به همراه داشته، اما نحوه استفاده از این منبع حیاتی، محل اصلی نگرانی است. در حال حاضر، تنها حدود ۲۵ درصد از اراضی کشاورزی استان به سیستمهای آبیاری تحت فشار مجهز هستند؛ موضوعی که منجر به هدررفت گسترده آب، کاهش بهرهوری و فشار مضاعف بر منابع زیرزمینی شده است.
ادامه این روند، در بلندمدت میتواند هم کشاورزی استان و هم پایداری زیستمحیطی آن را با مخاطره مواجه کند. از این رو، گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن و کمآببر نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر برای آینده کرمان است. توسعه آبیاری نوین، اصلاح الگوی کشت، افزایش بهرهوری در واحد سطح و حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر، میتواند بدون افزایش مصرف آب، درآمد کشاورزان را افزایش دهد و فشار بر منابع آبی را کاهش دهد.
در کنار این موضوع، کرمان از مزیتی کمتر مورد توجه قرار گرفته نیز برخوردار است؛ مزیتی که میتواند پیوندی میان کشاورزی، صنعت و انرژی برقرار کند. مزارع خورشیدی استان کرمان با اختلاف، بیشترین ظرفیت و تولید برق خورشیدی کشور را در اختیار دارند. این ویژگی، در شرایطی که کشور طی سالهای اخیر با ناترازی برق و محدودیت در تأمین انرژی صنایع مواجه بوده، اهمیت دوچندانی پیدا میکند. توسعه انرژی خورشیدی در کرمان میتواند هم برق مورد نیاز صنایع و معادن را تأمین کند و هم الگوی جدیدی از صنایع-انرژیمحور را در استان شکل دهد؛ الگویی که در آن، مزارع خورشیدی در کنار فعالیتهای صنعتی و معدنی، به افزایش درآمد و کاهش ریسک تولید کمک میکنند.
کشاورزی استان کرمان، با وجود قرار گرفتن در سایه پررنگ معادن، ظرفیتی راهبردی برای توسعه متوازن استان محسوب میشود. اگر سیاستگذاریها به سمت افزایش بهرهوری آب، حمایت از کشاورزی مدرن و همافزایی با انرژیهای تجدیدپذیر حرکت کند، این بخش میتواند در کنار معدن، نقشی پایدارتر، مردمیتر و گستردهتر در اقتصاد استان ایفا کند؛ نقشی که نهتنها در آمارها، بلکه در زندگی روزمره مردم کرمان نیز بهروشنی قابل لمس باشد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟