چرخش دوباره ترازنامه بانکها از انقباض به انبساط
روند منتشره در اینفوگرافیک «افزایش نسبی عرضه پول از اوایل سال ۱۴۰۳» تصویری آرام، خنثی و در ظاهر صرفاً فنی از روندهای پولی ارائه میکند؛ اما در لایه زیرین خود حامل نشانههایی است که میتواند درک تازهای از وضعیت آینده تورم و رفتار نظام بانکی ایجاد کند. این نمودارها که مسیر رشد تسهیلات جدید اعطایی، رشد تسهیلات در گردش و تورم سالانه را کنار یکدیگر قرار میدهند، خطی کمرنگ اما معنادار را آشکار میکنند. این همان بازگشت تدریجی رشد ترازنامهای بانکها است.
در نیمه ۱۴۰۲، اجرای سیاست کنترل مقداری ترازنامه باعث شد نرخ رشد تسهیلات جدید و نیز رشد تسهیلات در گردش برای مدتی کاهش یابد. همین افت کوتاهمدت تصور یک دوره انقباض پایدار را ایجاد کرد؛ دورهای که هدف آن مهار نقدینگی و جلوگیری از تشدید تورم بود.
اما روندها از اواخر ۱۴۰۲ تغییر جهت دادند. دادههای سهماهه ابتدایی ۱۴۰۳ بهوضوح نشان میدهد که فاصله انقباضی ایجادشده میان سیاستگذار و شبکه بانکی دوام نداشته و نرخهای رشد تسهیلات بار دیگر وارد فاز صعود شدهاند.
افزایش رشد تسهیلات و معنای پنهان آن برای تورم
در برخی مقاطع، نرخ رشد تسهیلات جدید اعطایی تا مرز ۸۰ درصد نیز افزایش یافته؛ این در حالی است که تورم سالانه در همان بازه در محدودهای کمتر و تقریباً ثابت حرکت میکند. این شکاف، اگرچه در ظاهر یک اختلاف عادی میان شاخصهای پولی به نظر میرسد، اما از منظر تحلیل اقتصادی حامل یک پیام روشن است. عرضه اعتبار در حال پیشی گرفتن از ظرفیت جذب اقتصاد است و این یعنی فشارهای پولی در حال انباشت.
تجربه اقتصاد ایران نشان میدهد که تغییرات ترازنامهای معمولاً با وقفهای کوتاه خود را در سطح قیمتها نشان میدهد. بنابراین، ثبات نسبی تورم در نمودار، الزاماً نشانهای از کنترل پایدار نیست؛ بلکه میتواند تنها نتیجه تأخیر اثرگذاری رشد اعتبارات باشد.
چرا کنترل مقداری نتوانست روند اعتباری را مهار کند؟
بخش مهمی از تصویر مربوط به دورهای است که در آن دسترسی بانکها به منابع افزایش یافته و محدودیتهای مقداری در عمل سست شدهاند. همین گشایش نسبی موجب شد روند کاهشی سال ۱۴۰۲ متوقف شود و بانکها با سرعت بیشتری به سمت توسعه اعتبارات بازگردند.
این تغییر مسیر نشان میدهد سیاستهای مقداری بدون انضباط نظارتی مستمر و سازوکارهای مکمل قادر به حفظ اثرگذاری خود نیستند. کوچکترین تغییر در شرایط نقدینگی، بهویژه در شبکه بانکی با وابستگی بالا به درآمدهای تسهیلاتی، میتواند باعث بازگشت رفتار انبساطی شود.
پیام آرامش ظاهری تورم در برابر جهش اعتبارات
در ظاهر، تورم حرکت آرامی را نشان میدهد؛ اما برای تحلیلگر اقتصادی که روندهای اعتباری را بهطور همزمان دنبال میکند، این آرامش بیش از آنکه نشانهای از ثبات باشد، هشداری زودهنگام از افزایش فشارهای پولی آتی است.
به بیان دیگر، دادهها کمتر از آنکه وضعیت فعلی بازار پول را توصیف کنند، نقشهای از مسیر محتمل ماههای آینده را ترسیم میکنند؛ مسیری که در آن رشد پرشتاب تسهیلاتدهی، اگر با ابزارهای کنترلی کارآمد همراه نشود، میتواند دوباره ریسکهای تورمی را تقویت کند.
این دادهها نشان میدهد که سیاست کنترل ترازنامه، اگر با پایش مستمر و انضباط عملیاتی همراه نباشد، تنها یک مکث موقت ایجاد میکند، نه یک تغییر ساختاری. رشد مجدد تسهیلاتدهی نشانهای است از اینکه اقتصاد، هنوز با مسئله بنیادی «انضباط پولی» درگیر است؛ مسئلهای که حلنشده باقی بماند، آرامش سطحی تورم را نیز شکننده میکند.
همچنین این اینفوگرافیک نشان میدهد پس از یک دوره کوتاه انقباض، رشد اعتباری بانکها در سال ۱۴۰۳ دوباره تقویت شده و فاصله میان سیاستهای کنترل ترازنامه و رفتار واقعی شبکه بانکی افزایش یافته است. این بازگشت به مسیر انبساطی، همراه با رشد بالای تسهیلات جدید نسبت به تورم، از انباشتهشدن فشارهای پولی حکایت دارد؛ فشاری که هرچند اکنون در شاخصهای تورمی منعکس نشده، اما با وقفهای کوتاه میتواند ثبات ظاهری قیمتها را تحت تأثیر قرار دهد. در مجموع، روندها نشان میدهد کنترل مقداری بدون نظارت مستمر قادر به ایجاد مهار پایدار نیست.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟