کاهش مصرف برق با کمک اقتصاد رفتاری؛ نقش سوگیری‌ها و سیاست‌های رفتاری در مدیریت مصرف انرژی

مصرف برق در بخش خانگی یکی از چالش‌های مهم در مدیریت منابع انرژی به‌ویژه در کشورهایی با مصرف بالای انرژی است. افزایش تقاضای برق، محدودیت منابع و فشار بر شبکه‌های توزیع، لزوم کاهش مصرف برق خانگی را به‌عنوان یک اولویت ملی مطرح کرده است. در این میان، اقتصاد رفتاری رویکردی نوین برای اصلاح الگوهای مصرف، تغییر عادات کاربران و کاهش هزینه‌های مداخله ارائه می‌دهد. اقتصاد رفتاری با ترکیب اقتصاد و روانشناسی، به دنبال اصلاح تصمیمات روزمره مصرف‌کنندگان از طریق تلنگرهای رفتاری (Nudges)، اطلاع‌رسانی هدفمند و بازخوردهای مقایسه‌ای است. این رویکرد علاوه بر کاهش بار شبکه‌های تولید و توزیع، می‌تواند به پایداری زیست‌محیطی و صرفه‌جویی اقتصادی کمک کند. بخش خانگی در سال 1401 حدود 98 هزار و 255 میلیون کیلووات ساعت و در سال 1402 حدود 104 هزار و 586 میلیون کیلووات ساعت برق مصرف کرده است؛ یعنی افزایش 6.4 درصدی. روند افزایشی در سال 1403 نیز ادامه دارد.

تأثیر متغیرهای جمعیتی – اجتماعی

درآمد خانوار و تعداد اعضا: درآمد بالاتر و اندازه بزرگ‌تر خانوار با افزایش مصرف برق همراه است، زیرا خانوارهای پردرآمد معمولاً وسایل بیشتری در اختیار دارند و فضاهای بزرگ‌تری را گرم یا سرد می‌کنند. جنسیت: مطالعات نشان داده‌اند که جنسیت تأثیر معناداری در سطح مصرف ندارد.

کنترل رفتاری ادراک‌شده

کنترل رفتاری ادراک‌شده در میان عوامل روانشناختی بیشترین تأثیر را دارد، اما این ادراک الزاماً به رفتارهای واقعی صرفه‌جویی ترجمه نمی‌شود.

سوگیری‌های رفتاری مؤثر بر مصرف برق

حفظ وضعیت موجود: تمایل به تغییر ندادن عادات موجب تداوم مصرف بالای انرژی می‌شود. تأخیر در تصمیم‌گیری: افراد انجام اقداماتی مانند تنظیم وسایل یا تعویض لوازم کم‌بازده را به تأخیر می‌اندازند. سوگیری در دسترس بودن: خانوارها وقایع پررنگ (مثل قبض بالا) را بیش از حد مهم ارزیابی می‌کنند و مزایای بلندمدت صرفه‌جویی را کمتر در نظر می‌گیرند. ترجیحات زمانی: افراد معمولاً منافع فوری را به مزایای بلندمدت ترجیح می‌دهند؛ مانند نادیده گرفتن صرفه‌جویی بلندمدت در برابر هزینه اولیه خرید دستگاه کم‌مصرف.

نقش نگرش‌ها و باورها بر رفتار مصرف انرژی

نگرش مثبت همراه با رفتار غیرصرفه‌جو: بسیاری از افراد به اهمیت صرفه‌جویی اعتقاد دارند اما این باور در رفتارشان منعکس نمی‌شود. فقدان هنجارهای اجتماعی: نبود فشار اجتماعی و هنجارهای رفتاری باعث می‌شود افراد تغییر مصرف را ضروری ندانند.

توصیه‌هایی برای سیاست‌گذاران در جهت کاهش مصرف برق

مداخلات رفتاری: طراحی تلنگرهایی که تنظیم وسایل را آسان‌تر می‌کنند یا رفتار مطلوب را «پیش‌فرض» قرار می‌دهند. آموزش و آگاهی‌رسانی: توضیح مزایای بلندمدت صرفه‌جویی و روش‌های عملی استفاده از لوازم. مشوق‌های بهره‌وری انرژی: ارائه تخفیف و حمایت برای خرید لوازم کم‌مصرف. مشارکت اجتماعی: تشویق اقدام جمعی و طرح‌های محله‌ای برای کاهش مصرف. نظارت و بازخورد: نصب کنتورهای هوشمند و ارسال گزارش‌های مصرف مقایسه‌ای با همسایگان. توجه به عوامل جمعیتی: طراحی مداخلات مخصوص گروه‌های مختلف خانوار.

جمع‌بندی

مطالعات نشان می‌دهد که عوامل روانشناختی و رفتاری در کنار متغیرهای جمعیتی نقش مهمی در مصرف برق خانگی دارند. توجه به سوگیری‌ها و طراحی مداخلات رفتاری، همراه با آموزش و مشوق‌های مالی، می‌تواند موجب کاهش مصرف برق، افزایش بهره‌وری انرژی و بهبود پایدار رفتار مصرف‌کنندگان شود.