در طول یک قرن گذشته، روابط ایران و ترکیه همواره بر لبه باریک تعادل میان رقابت ژئوپلیتیک و همکاری اقتصادی حرکت کرده است. فهم رابطه با ترکیه، بدون در نظر گرفتن جایگاه این کشور در معادله بزرگتر موازنه منطقهای در غرب آسیا و بدون درک از نقش آنکارا در موقعیت تجاری اوراسیا، ممکن نیست. ترکیه برای ایران نه صرفاً یک شریک اقتصادی، بلکه دروازهای برای ورود به بازارهای اروپایی و قفقازی و همزمان بازیگری فعال در ترتیبات ژئواکونومیک ضدایرانی است. از همین رو، گفتوگو با آنکارا، همواره گفتوگویی دوسطحی میان بازار و امنیت خواهد بود.
ترکیه و ایران حدود 534 کیلومتر مرز مشترک دارند و روابط تجاری آنها پیوسته بوده است. در طول این مرز، روابط تهران و آنکارا نشان داده است که حتی در میانه واگرایی سیاسی، اقتصاد توانسته عامل پیوند باقی بماند. ترکیه از زمان تأسیس خود در سال 1923 روابط مسالمتآمیزی با ایران داشته است. «پیمان دوستی» در سال 1926 گامی مهم در روابط بین دو کشور بود. پس از سال 1979، روابط کمرنگ شد، اما با به قدرت رسیدن رجب طیب اردوغان، روابط ایران و ترکیه مسیر جدیدی به خود دید. از سال 2002، روابط دو کشور با فراز و فرودهایی در حوزههای اقتصادی، سیاسی و امنیتی، همکاری و رقابت ادامه یافته است.
وضعیت سرمایهگذاری دوجانبه ایران و ترکیه
توافقنامه تجارت ترجیحی (یا؛ TTA) بین ترکیه و ایران در ژانویه 2015 برای توسعه روابط اقتصادی و کاهش تعرفهها امضا شد. با این حال، مذاکرات برای توسعه آن همچنان در جریان است. توافقنامههایی برای اجتناب از مالیات مضاعف و حمایت از سرمایهگذاری به افزایش تعامل کمک کردهاند. پس از سفر اردوغان به تهران در 2022، هشت سند همکاری امضا شد که از جمله آنها، حمایت از مشاغل کوچک، همکاریهای علمی، بانکی و سرمایهگذاری بود. توجه آنکارا و تهران به نقشه راه بلندمدت، تعامل دوجانبه را در حوزههای کلیدی افزایش داده است. اگرچه آمار دقیق از میزان سرمایهگذاریها در دست نیست، اما طی 8 سال گذشته ایرانیها بیش از 6600 شرکت تأسیس و 37هزار ملک در ترکیه خریداری کردهاند. ایران اعلام کرده که قصد ایجاد منطقه آزاد تجاری مشترک با ترکیه را دارد. پیشنهادی که در صورت اجرا، میتواند به لنگر نهادی برای تنظیمگری در روابط تجاری بدل شود؛ چیزی که تاکنون در روابط ایران با همسایگان راهبردی نظیر ترکیه نادیده گرفته شده است.
کریدور زنگهزور و ملاحظات ژئواکونومیک
در پرونده کریدور زنگهزور، ترکیه نقش فراتر از یک ناظر ایفا میکند. این کریدور برای آنکارا نه فقط یک مسیر ترانزیتی، بلکه بخشی از پروژه بلندپروازانه اتصال ترکیه به ترکستان از طریق قفقاز است. ایران، در این مسیر، با یک واقعیت ژئوپلیتیک تازه مواجه است. شکلگیری یک مسیر لجستیکی در جنوب ارمنستان که در صورت تحقق، عملاً دسترسی زمینی ایران به بازار قفقاز را دور میزند. مواجهه ایران با زنگهزور باید در قالب پیشبرد حمایت خود از عدم حذف شدن از صحنه ارتباطی شمال و قفقاز جنوب تعریف شود. تقابل با زنگهزور بدون بدیلسازی عملی، به معنای پذیرش حذف تدریجی ایران از نقشه تجاری آسیای میانه است.
حجم تجارت دوجانبه ایران و ترکیه
بر اساس گزارش گمرک جمهوری اسلامی ایران، تجارت ایران و ترکیه در سال 1403 به حدود 19 میلیارد دلار رسید. با وجود رسیدن تجارت دوجانبه به این سطح، اختلال مزمن در توازن صادراتی ایران نسبت به واردات از ترکیه، به یکی از نقاط ضعف ساختاری این رابطه تبدیل شده است. حدود 12.4 میلیارد دلار از این تجارت، واردات ایران از ترکیه بوده است که سهم 17درصدی در سبد وارداتی ایران را نشان میدهد. این در حالی است که در سالهای 1400 و 1401 ترازنامه تجارت ایران با ترکیه مثبت بوده است. نسبت صادراتی ایران به ترکیه در سالهای اخیر بین 6 تا 14 درصد در نوسان بوده است. با توجه به ظرفیتهای موجود، ایران میتواند با افزایش تنوع کالاهای صادراتی و استفاده از مزیت مرز زمینی، سهم صادراتی خود را در این رابطه افزایش دهد.
راهاندازی پایانه صادراتی مشترک در وان، بازتعریف تجارت مرزی با محوریت کالاهای سفارشیسازی شده و ایجاد نهاد مشترک تنظیمگر استاندارد، میتواند اندازه 6 میلیارد دلاری صادرات ایران به بازار ترکیه را بیشتر کند
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟