رشد ۱٫۸ درصدی بخش نفت در نیمه نخست ۱۴۰۴ | نفت چگونه افت اقتصاد بدون‌نفت را جبران کرد؟

رشد ۱٫۸ درصدی «بخش نفت» در نیمه نخست ۱۴۰۴ در نگاه اول عددی کوچک است؛ اما وقتی کنار تصویر کلی اقتصاد قرار می‌گیرد، اهمیتش روشن‌تر می‌شود. بر اساس آخرین نتایج حساب‌های ملی فصلی مرکز آمار ایران، رشد تولید ناخالص داخلی در شش‌ماهه اول ۱۴۰۴ «با نفت» ۰٫۱ درصد و «بدون نفت» منفی ۰٫۵ درصد بوده و برای زیربخش «استخراج نفت و گاز طبیعی» نیز رشد ۱٫۸ درصدی ثبت شده است؛ یعنی در نیمه‌ای که بدنه غیرنفتی اقتصاد افت کرده، نفت دست‌کم اجازه نداده رشد کل به‌طور قطعی منفی شود. اینفوگرافیک ارائه‌شده، مسیر نیمه نخست پنج سال اخیر را نشان می‌دهد: ۱۴٫۶ درصد در نیمه نخست ۱۴۰۰، ۶٫۵ درصد در نیمه نخست ۱۴۰۱، ۶٫۵ درصد در نیمه نخست ۱۴۰۲، ۸٫۲ درصد در نیمه نخست ۱۴۰۳ و در نهایت ۱٫۸ درصد در نیمه نخست ۱۴۰۴. پیام اول این روند آن است که رشد مثبت نفت هنوز قطع نشده؛ پیام دوم اما این است که شتاب رشد به‌وضوح کاهش یافته و اقتصاد نمی‌تواند روی جهش‌های پرقدرت نفتی به‌عنوان موتور دائمی رشد حساب کند.

چرا رشد نفت از ۸٫۲ به ۱٫۸ درصد رسید؟

برای توضیح افت شتاب، باید میان «درآمدهای نفتی» و «رشد حقیقی ارزش‌افزوده» تفاوت گذاشت. مرکز آمار رشد حقیقی (به قیمت ثابت) را گزارش می‌کند؛ بنابراین تغییرات قیمت جهانی تنها یکی از متغیرهای اثرگذار بر درآمد است و الزاماً به همان نسبت در رشد حقیقی منعکس نمی‌شود. کاهش نرخ رشد می‌تواند نتیجه کندتر شدن افزایش تولید، توقف‌های عملیاتی، یا محدودیت‌های سرمایه‌گذاری و فناوری باشد. نخستین توضیح محتمل، اثر پایه و نزدیک شدن به سقف‌های ظرفیت است. رشدهای بزرگ‌تر در ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ می‌تواند تا حدی حاصل «بازگشت از کف» باشد؛ اما پس از چند سال، محدودیت‌هایی مانند تعمیرات دوره‌ای، فشار مخازن، تأمین تجهیزات و سرمایه‌گذاری، اجازه تداوم همان شتاب را نمی‌دهد. در چنین شرایطی، حتی اگر سطح تولید بالا بماند، رشد درصدی کوچک‌تر می‌شود. توضیح دوم به وضعیت بازار جهانی نفت در ۲۰۲۵ مربوط است. برخی گزارش‌های تحلیلی از این می‌گویند که بازار، به‌واسطه عرضه بالا، واکنش‌های قیمتی محدودتری داشته و حتی از کم‌رنگ شدن «پریمیوم ژئوپلیتیک» سخن گفته می‌شود؛ در عین حال، نگرانی از مازاد عرضه نیز مطرح بوده است. در بازاری که حاشیه سود تحت فشار عرضه است، انگیزه برای رشد تند تولید کمتر می‌شود، به‌خصوص وقتی فروش و دریافت پول با پیچیدگی‌های بیرونی همراه باشد. توضیح سوم به منطق مدیریت عرضه در سطح تولیدکنندگان بزرگ برمی‌گردد. گزارش‌های ماهانه اوپک، پیگیری سیاست‌های کنترل نوسان و مدیریت عرضه را نشان می‌دهد. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) نیز از افزایش عرضه جهانی در ۲۰۲۵ صحبت می‌کند. ترکیب «عرضه فراوان» معمولاً فضا را برای افزایش‌های جهشی محدودتر می‌کند و تولیدکنندگان را به سمت رشدهای محتاطانه‌تر می‌برد.

نفت، ضربه‌گیر رشد کل؛ اما نه لکوموتیو

اهمیت عدد ۱٫۸ درصدی وقتی پررنگ می‌شود که آن را در کنار سایر بخش‌ها ببینیم. در گزارش مرکز آمار، خدمات ۰٫۵ درصد و صنایع و معادن ۰٫۳ درصد رشد کرده‌اند، اما درون گروه صنایع و معادن، صنعت منفی و برخی زیربخش‌های زیرساختی نیز کاهشی بوده‌اند. بنابراین نفت بیش از آنکه موتور باشد، نقش ضربه‌گیر را بازی کرده است. این تصویر را می‌توان با اعداد سطح تولید نیز دید. در روایت‌های منتشرشده از گزارش مرکز آمار، تولید ناخالص داخلی (به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰) در شش‌ماهه اول ۱۴۰۴ «با نفت» ۵۰٫۶۵۸ هزار میلیارد ریال و «بدون نفت» ۳۸٫۱۸۹ هزار میلیارد ریال اعلام شده؛ در حالی که این ارقام در مدت مشابه سال قبل به‌ترتیب ۵۰٫۶۱۲ و ۳۸٫۳۶۳ هزار میلیارد ریال بوده است. حاصل این جابه‌جایی کوچک، همان رشد ۰٫۱ درصدی با نفت و افت ۰٫۵ درصدی بدون نفت است. به بیان ساده، رشد محدود نفت توانسته کاهش فعالیت در بخش‌های غیرنفتی را تا حدی خنثی کند، اما نتوانسته جهت کلی اقتصاد را عوض کند. از منظر ساختاری، نکته مهم اینجاست که نفت حتی وقتی رشد می‌کند، همه ظرفیت‌های اقتصاد را به حرکت درنمی‌آورد. اگر زنجیره پایین‌دست و خدمات وابسته هم‌زمان فعال نشود، رشد نفت بیشتر در «عدد رشد کل» دیده می‌شود تا در «تحرک گسترده بازار کار و سرمایه‌گذاری». به همین دلیل است که شکاف با نفت/بدون نفت، شاخصی معنادار از کیفیت رشد است: هرچه این شکاف بزرگ‌تر شود، اتکا به یک پیشران محدود بیشتر می‌شود و رشد فراگیر کمتر.

نیمه دوم سال چه می‌تواند بگوید؟

در نبود داده‌های فصلی تکمیلی، پیش‌بینی دقیق دشوار است، اما دو عامل بیرونی مهم‌اند: وضعیت بازار جهانی نفت و شدت محدودیت‌های مبادلاتی. استمرار فضای عرضه فراوان می‌تواند درآمد ارزی را تحت فشار قرار دهد و اثر آن از کانال بودجه و نرخ ارز به سایر بخش‌ها منتقل شود؛ به‌ویژه در اقتصادی که تأمین مالی پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری مولد، به‌طور مزمن به ثبات متغیرهای کلان حساس است. در سوی مقابل، مثبت ماندن رشد حقیقی استخراج در نیمه نخست ۱۴۰۴ هرچند پایین، نشان می‌دهد ظرفیت حرکت وجود دارد. اگر این ظرفیت با سرمایه‌گذاری هدفمند، بهبود بهره‌وری و کاهش توقف‌های عملیاتی همراه شود، و هم‌زمان زنجیره ارزش به سمت فرآورش و صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر تقویت گردد، نفت می‌تواند به جای جهش‌های مقطعی، یک «روند پایدار» بسازد. جمع‌بندی اینکه آمار مرکز آمار و اینفوگرافیک طرح‌شده از یک واقعیت دوگانه خبر می‌دهد: نفت در نیمه نخست ۱۴۰۴ رشد کرده و در اقتصاد کم‌رمق این دوره نقش سپر را داشته است؛ اما شتاب آن نسبت به سال‌های قبل پایین آمده و برای رشد بادوام، همچنان باید موتورهای غیرنفتی (یعنی سرمایه‌گذاری، بهره‌وری و بخش صنعت و خدمات پیشران) دوباره روشن شوند.